Rangda

Rangda, Bali Hinduizmi'nde negatif enerjiyi, ölümü ve yıkımı temsil eden; genellikle bir cadı veya büyücü olarak tasvir edilen mitolojik bir figürdür. Antik Yüksek Balice ve Eski Cavaca (Kawi) dillerinde "dul" anlamına gelen randa kelimesinden türemiştir. Bali kozmolojisinde Tanrıça Durga'nın yerel kültürle bütünleşmiş korkunç bir tezahürü olarak kabul edilen Rangda, evrendeki iyi ve kötü güçlerin bitmeyen mücadelesini simgeleyen "Rwa Bhineda" (dualizm) kavramının temel bir unsurdur. Özellikle aslan formundaki Barong ile girdiği ritüelistik savaşlarla tanınır.

Mitolojik Kökenler ve Anlatılar

Rangda figürünün kökeni, 11. yüzyıl Doğu Cava kralı Airlangga dönemine kadar uzanan Calon Arang anlatısına dayanır. Bu metne göre Rangda, Girah köyünde yaşayan ve kızı Ratna Manggali’nin evlenememesi üzerine öfkelenen dul bir büyücüdür. Tanrıça Durga (Bhagawati) ile mezarlıkta yaptığı ayinler sonucu yıkım gücü elde etmiş ve krallığa veba salmıştır. Figürün tarihsel kökeni bazen Kral Airlangga'nın annesi Kraliçe Mahendradatta ile ilişkilendirilir; Mahendradatta'nın kara büyü yaptığı gerekçesiyle sürgün edilmesi, Rangda'nın "öfkeli dul" kimliğinin toplumsal temelini oluşturur.

Diğer bir teolojik anlatıda ise Rangda, sadakatsizlikle suçlanarak lanetlenen ve mezarlıkta 12 yıl yaşamaya mahkûm edilen Tanrıça Uma’nın korkunç formu Ra Nini olarak betimlenir. Bu dönüşüm, Bali ayinlerindeki temel amaç olan "Marūpa Somya" (korkunç olanın şefkatli orijinal formuna döndürülmesi) sürecinin merkezini oluşturur.

Mitolojik anlatıda Rangda tek başına değildir; ona kara büyü ilmini (pangiwa) öğrettiği ve "Sisya" olarak adlandırılan müritleri eşlik eder. Bali halk inancında "Leyak" olarak bilinen bu varlıklar, Rangda'nın emriyle hareket ederler. Leyaklar, geceleri maymun, kaplan, domuz veya ateş topu gibi çeşitli formlara girerek insanlara musallat olabilen, mezarlıklarda ikamet eden ruhani varlıklardır. Rangda, bu hiyerarşinin tepesindeki "Kraliçe" figürü olarak, Leyakların dönüşüm ve büyü güçlerinin kaynağını temsil eder.

Sembolik Betimleme ve Kostüm Sözlüğü

Rangda'nın görsel tasviri, izleyiciyi korkutmak amacıyla stilize edilmiş grotesk özellikler taşır. Maskesi (tapel), genellikle ruhani enerjisi yüksek kabul edilen Kayu Kepuh veya Kayu Pule gibi ağaçlardan yapılır. Kostümü oluşturan temel unsurlar şunlardır:

• Lidah Api: Rangda'nın ağzından sarkan, üzerinde deri oyma ateş motifleri bulunan ve onun yakıcı gücünü temsil eden dildir.
• Kuku: Ellerine takılan, yapay tırnaklar ve insan saçıyla dekore edilmiş eldivenlerdir; figürün öfkesini ve nihai dönüşümünü simgeler.
• Basang-basang: İnsan bağırsağını andıran, kumaştan yapılan ve Rangda'nın bir kara büyü ustası olarak cesetlerden aldığı gücü temsil eden vücut süslemesidir.
• Rambut: At kılı veya doğal liflerden yapılan, bazen insan saçının da eklendiği uzun ve karışık saçlardır.
• Nyonyo: Figürün kadınlığını ve dul kimliğini vurgulayan, sarkık göğüs görünümü veren parçadır.

Ritüel Mekân, Koreografi ve Dans

Rangda dansı, Bali'de hem kutsal (Wali) hem de yarı kutsal (Bebali) kategorilerinde yer alır. Bu ritüellerin icra edildiği mekânlar rastgele seçilmez; performanslar teo-filosofik açıdan "ölüm ve dönüşüm" enerjisinin yoğun olduğu Pura Dalem (Ölüm Tapınağı) veya doğrudan mezarlık alanlarında (Setra) gerçekleştirilir.

Genellikle Calonarang draması olarak sahnelenen bu ritüel, belirli bir koreografik yapı izler. Gösteri Gamelan orkestrasının eşliğinde, önce "Condong" (hizmetçi) ve ardından "Sisya" (öğrenciler/leyaklar) karakterlerinin sahneye çıkışıyla başlar. Bu giriş bölümü (Pepeson), atmosferi hazırlar. Dramanın zirve noktasında Rangda maskesini takan dansçı sahneye çıkar. Rangda'nın dans stili, "Bapang" olarak adlandırılır; bu stil, ayakların dışa dönük olduğu, agresif, geniş ve sarsıcı hareketlerden oluşur. Dansçının el hareketleri ve duruşu, figürün hem korkutucu hem de hükmedici doğasını yansıtır.

Sakralizasyon ve Ritüel İşlev

Yeni bir Rangda maskesi, sıradan bir sanat objesi olmaktan çıkarılıp kutsal bir nesneye dönüştürülmek için "Ngereh" adı verilen karmaşık bir törenden geçer. Bu süreçte maske, mezarlıklarda veya kutsal tapınaklarda ruhani enerjiyle yüklenir.

Ritüellerin temel amacı "marūpa somya", yani negatif enerjiyi orijinal, şefkatli formuna geri döndürmektir. Rangda, topluma musallat olan kötü ruhları kendisine çekip hapsederek onları topluluktan uzaklaştırır. Barong ile yapılan mücadele ise asla bir tarafın kesin zaferiyle sonuçlanmaz; bu, evrendeki kaos-düzen dengesinin korunması gerekliliğini simgeler. Savaşın sonunda, Barong’un takipçileri transa girerek (kerauhan) kendilerine hançer (kris) saplarlar (Ngurek ritüeli), ancak Barong’un koruyucu gücü sayesinde zarar görmezler.