Yelkovan (Puffinus yelkouan)

Yelkovan (Puffinus yelkouan), Akdeniz ve Karadeniz’de yaşayan, yelkovangiller (Procellariidae) familyasına ait bir deniz kuşudur. Orta büyüklükte olup üst kısımları koyu kahverengi, alt kısımları beyazdır. Uzun ve dar kanatlarıyla deniz yüzeyine yakın, hızlı ve düzenli bir uçuş sergiler. Genellikle sürüler halinde bulunur ve açık denizlerde yaşar.

Taksonomi

Yelkovan (Puffinus yelkouan), yelkovangiller (Procellariidae) familyasına ait bir deniz kuşudur. Bu familya, deniz kuşları arasında yer alan ve okyanus yaşamına uyum sağlamış türleri kapsar. Tür, uzun süre Puffinus puffinus türünün bir alt türü olarak değerlendirilmiş, ancak sahip olduğu ayırt edici özellikler nedeniyle ayrı bir tür olarak kabul edilmiştir.

Procellariiformes takımı üyeleri, tüp burun yapıları ile karakterizedir. Yelkovanlarda da görülen bu yapı, gaganın üst kısmında yer alan ve fazla tuzun dışarı atılmasını sağlayan kanallardan oluşur. Bu özellik, yalnızca deniz suyu içebilmelerine olanak tanır.

Morfolojik Özellikler

Yelkovan (Puffinus yelkouan), orta büyüklükte bir deniz kuşudur. Boyu 30–40 cm, kanat açıklığı 70–95 cm ve ağırlığı 200–500 gram arasında değişir. Erkek ve dişi bireyler arasında belirgin bir boyut farkı bulunmaz; ancak dişiler genellikle biraz daha hafiftir. Vücudunun üst kısımları koyu kahverengi, alt kısımları ise beyaz ya da kirli beyaz renktedir. Kanat altları beyaz olup, koltuk altı tüylerinde kirli gri bir şerit bulunabilir. Kanatlarının üst kısmında yer alan beyaz şerit uçuş sırasında belirgin şekilde görülebilir. Kuyruğunun alt kısmında da beyaz bir bölge bulunur.

Yelkovan Kuşu (flickr)

Gözleri siyah renkte, gagası ise koyu renkli, iri, güçlü ve kanca biçimindedir. Gaganın üst kısmında bulunan iki tüp şeklindeki yapı, fazla tuzun vücuttan atılmasını sağlar. Bacakları pembe ya da pembe-mor renklidir. Kuyruğu kısa olup, uçuş sırasında ayakları kuyruğun dışına taşabilir.

Kanatları uzun, dar ve sivri uçludur. Bu yapı, türün hızlı ve dengeli uçmasını sağlar. Uçuş sırasında kanatlarından biri diğerine göre daha alçakta tutulabilir ve seri kanat çırpışları ile süzülme hareketi ardışık olarak gerçekleştirilir.

Yavru bireylerin tüyleri genellikle kahverengi tonlarındadır. Kanatları daha kısa, gagaları ise daha kısa ve siyahtır. Yavru kuşların gözleri mavi-kahverengi renkte olur. Üreme döneminde bazı bireylerin başlarının üst kısmında koyu renkli bant benzeri bir şerit görülebilir.

Dağılım ve Yaşam Alanı

Yelkovan (Puffinus yelkouan), Akdeniz ve Karadeniz havzasında yayılım gösteren bir deniz kuşudur. Akdeniz çevresindeki adalarda üreyen bu tür; Ege Denizi, İtalya, İspanya, Tunus, Cezayir, Fas, Portekiz ve Malta gibi bölgelerde gözlemlenir. Göç dönemlerinde İstanbul ve Çanakkale Boğazı’ndan çok sayıda birey geçiş yapar. Akdeniz’deki popülasyonun büyük bir kısmı haziran sonlarına doğru Akdeniz’i terk eder. Bir bölümü Balear Adaları ve güneydoğu İspanya’da yıl boyunca kalırken, önemli bir kısmı Adriyatik, Ege ve Karadeniz’e dağılır ve eylül ayında yeniden Akdeniz’e döner. Dünya popülasyonunun önemli bir kısmı Karadeniz’de kışlar.

Üreme döneminde deniz kıyılarına yakın adalar, küçük adacıklar ve dik kayalık yamaçları tercih eder. Yuva alanları genellikle kolay oyulabilen toprak yapısına sahip yerler olmakla birlikte, kaya çatlakları ve kovukların iç kısımları da kullanılabilir. Yuvalar çoğunlukla deniz seviyesinden yaklaşık 150–200 metre yüksekte bulunur. Kıyı kaya yamaçları, kıyı çalılıkları ile bazaltik veya kalkerli adalar türün başlıca yaşam alanlarını oluşturur.

Davranış ve Ekoloji

Yelkovan (Puffinus yelkouan), sürü halinde yaşayan ve sosyal davranışlar sergileyen bir deniz kuşudur. Genellikle tek başına ya da sıkışık gruplar halinde uçarken gözlemlenir. Deniz yüzeyine yakın uçar ve dalgaların oluşturduğu hava akımlarını kullanarak kanat çırpışını en aza indirir. Uçuş sırasında kanatlarını seri çırpma ile süzülme hareketini birleştirir ve bu sayede uzun mesafeleri verimli şekilde kat eder. Zaman zaman suya doğru dalış yaparak beslenir ve bazı durumlarda uçuş sırasında kanatlarından biri diğerine göre daha alçakta tutulur.

Sürüler halinde beslenebilir ve balıkçı teknelerinin etrafında Martı ve diğer türlerle birlikte görülebilir. Uçuş sırasında sürüler halinde senkronize hareket eder, gökyüzünde dairesel ya da sekiz şeklinde uçuşlar gerçekleştirebilir. Dinlenmek için nadiren de olsa deniz yüzeyine iner.

Yelkovanlar uzun mesafe göçmenleridir. Göçleri sırasında İstanbul ve Çanakkale Boğazı’ndan geçiş yaparlar ve her yıl yüzlerce birey bu bölgelerde gözlemlenir. Karadeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz arasında düzenli göç hareketleri gerçekleştirirler. Akdeniz’deki bireyler genellikle yaz aylarında kuzeye, kış aylarında ise güneydeki Afrika kıyılarına doğru göç eder.

Beslenme

Yelkovan kuşları, küçük balıklar, kalamarlar ve çeşitli deniz omurgasızlarıyla beslenir. Beslenme davranışı genellikle su yüzeyinden av toplama veya kısa dalışlar şeklinde gerçekleşir. Sürüler halinde veya tek başına avlanabilirler. Yelkovan türleri, yalnızca deniz suyu içerler ve fazla tuzu burunlarına bağlı kanallar aracılığıyla dışarı atarlar. Bu sistem, gagalarının üzerindeki uzun iki tüp yardımıyla çalışır. 

Üreme

Üreme alanları genellikle izole adalar, kayalık kıyılar ve insan etkisinin sınırlı olduğu bölgelerde yer alır. Kur davranışları yuvada ve açık denizde gözlemlenebilir. Eşler arasında tüy temizleme ve birlikte seslenme gibi davranışlar görülür. Yelkovan kuşları, şubat ve mart aylarında yumurtlarlar. Yumurtaları beyaz ve yuvarlaktır. Kuluçka süreleri 52 gündür. Yuvalar genellikle toprak altı tünellerinde, kaya oyuklarında veya doğal boşluklarda bulunur. Dişi birey çoğunlukla tek yumurta bırakır ve kuluçka sürecine her iki ebeveyn de katılır. Gün batımına doğru açık denizde toplanan bireyler, karanlık çökmeden önce kolonilerine yönelir yuvalarını gece ziyaret ederler.

Koruma Durumu

Yelkovan (Puffinus yelkouan), Uluslararası Doğayı Koruma Birliği’nin (IUCN) Kırmızı Listesi’nde Hassas (Vulnerable – VU) kategorisinde yer alır. Bu değerlendirme, türün Akdeniz ve Karadeniz çevresindeki yayılımı ve nüfus trendleri göz önünde bulundurularak yapılmıştır.