Akdeniz Foku

Akdeniz foku (Monachus monachus), Pinnipedia üst ailesine ait Monachus cinsi içinde yer alan bir deniz memelisi olup yeryüzündeki toplam 33 yüzgeç ayaklı fok türünden biridir. Bu aile üyelerinde ön yüzgeçler kısa, arka yüzgeçler ise daha büyüktür. Arka yüzgeçler karada iken karnın altına kıvrılamaz. Bu nedenle iyi yüzücü olmalarına rağmen, karada daha yavaş hareket ederler. Akdeniz foku genelde iri yapılı bir deniz memelisi olup yetişkinlerinin boyları 2 ila 3 metreye, yeni doğan bireylerin ise 80-90 cm'ye kadar çıkabilmektedir.

Yetişkin fokların ağırlığı 200-300 kg iken yeni doğan yavrular ortalama 20 kg kadardır. En belirgin özellikleri; iri kafa yapısı, siyah gözleri ve uzun bıyıklarıdır. Yavrular doğduklarında siyah bir kıl ile kaplıyken, yaklaşık iki aylıkken kürkünü değiştirmesiyle birlikte siyah tüylerini dökerek havlumsu görünümlü 5 mm civarında parlak gri bir kıl rengine sahip olurlar. 

Akdeniz foku; Akdeniz, Ege ve Karadeniz kıyıları ile 34ºN enlemine kadar kuzeybatı Afrika kıyılarında bulunmaktaydı ancak aşırı avlanma, yaşam alanı kaybı ve deniz ekosisteminin bozulması nedeniyle türün dünya dağılımı daralmış ve nüfusu hızla azalmıştır. Ege kıyıları ve adaları, türün en yoğun bulunduğu alanlar olup asıl yaşam alanı sahillerdir. Genellikle insanların ulaşamadığı; sessiz, tenha, bozulmamış alanları tercih ederler. Özellikle su altı girişleri olan mağaralar bu canlıların barınma ve üremeleri için daha fazla tercih ettikleri yerlerdir.

Akdeniz foku yüzgeçayaklıların ortak bir özelliği olarak etobur bir canlıdır. Besininin büyük bir çoğunluğunu; sualtında yakaladığı balıklar, ahtapot ve ıstakoz gibi canlılar oluşturur. Avını yakaladığında bazen su üstüne çıkarır. Avını öldürmek ve parçalayarak yiyebilmek amacıyla başını hızla sağa sola sallar. Bu arada ağzında kalan parçayı yer ve savrulan büyük parçanın peşinden giderek yakalar. Avını bitirene kadar aynı hareketi tekrar eder.

Akdeniz fokları memeli canlılar olduklarından, insanlar gibi akciğerleri vardır ve hava ile solunum yaparlar. Su üstünde ciğerlerine aldıkları havanın içindeki oksijeni kullanarak dibe dalarlar ve sualtında solunum yapmazlar. Akdeniz foku genelde 5-10 dakikalık dalışlar yapar ve nefes almak üzere tekrar yüzeye çıkar.

Akdeniz foku diğer yüzgeçayaklılara göre bir sığ su dalıcısı olarak tanınır. Bilinen en derin dalışları 100 metreyi geçmez. Zaman zaman kıyı balıkçılarının ağlarından balık aldıkları da bilinmektedir. İşte bu olay, fokların kıyı balıkçıları tarafından kasıtlı olarak öldürülmesine yol açar.

İri bir deniz memelisi olan Akdeniz fokunun boyu 2-3 metre, ağırlığı 200-300 kilogram arasında değişmektedir. Erginlerin vücudunu 0.5 cm'yi geçmeyen kısa ve sert kıllar kaplar. Su üstünde görüldüğünde en belirgin özellikleri iri kafaları, uzun bıyıkları ve kömür gibi siyah gözleridir. Ergin dişi ile erkekler arasında belirgin bir boy ve kilo farkı yoktur ancak karakteristik renk ayrımları mevcuttur. Karada yatarken vücudun iriliği ve tombul görünümü göze çarpar. Vücudun her iki yanında ön yüzgeçleri (ön üyeler) ve arkada ise iki parça halinde arka yüzgeçleri (arka üyeler) yer alır.

1. Erkek: Siyaha yakın koyu kahverenginde olup karın bölgesinde belirgin bir beyaz leke vardır.

2. Dişi: Açık kahverengi veya gri tonlarda olup karın altları da boyundan kuyruğa kadar sırta göre daha açık hatta beyaza yakın renktedir. Ayrıca üstte bel bölgesinde çiftleşme sırasında erkeklerin neden olduğu tırnak izleri bulunur.

3. Yavru: Doğduğunda boyu yaklaşık 80-90 cm, ağırlığı yaklaşık 20 kilogramdır. Karın bölgesinde istisnasız görülen bariz bir beyaz leke haricinde tüm vücudu havlu gibi 1-1.5 cm. uzunluğunda parlak siyah kıllarla kaplıdır. Yavru, anne ve babanın da sahip olduğu bıyıklarla doğar. Yaklaşık iki aylıkken kürkünü değiştirmeye başlar ve bir-iki ay içinde uzun siyah kılların yerini kısa ve parlak gri olanlar alır.

Akdeniz foku aktif göç yapan bir tür değildir ve zamanının çoğunu oldukça sınırlı bir yaşam alanında geçirir. Dişiler yavrulama ve üreme dönemi hariç daha gezgindirler. Genç fok bireylerin de yetişme dönemlerinde uzak bölgelere gittikleri gözlemlenir. Karada, suda olduğuna göre daha hantal olan Akdeniz fokları, herhangi bir tehdit durumunda suya en çabuk ulaşabileceği yerlerde güneşlenme veya dinlenmeyi tercih ederler.

Dişi Akdeniz foklarının çiftleşmek için büyük uzaklıklar kat ederek erkek fokların yanına gittiği ve daha sonra erkeğin bölgesinden ayrıldığı tahmin edilmektedir. Çiftleşme denizde olur. Dişi fokun cinsel olgunluğa 4-5 yaşında ulaştığı bilinmektedir. Dişi Akdeniz foku 10-11 aylık hamilelik döneminden sonra, her sene ya da 2 senede bir yavru doğurabilir. Bu nedenle, Akdeniz foku üreme hızı düşük, yavru sayısı az bir canlıdır. Anne, yavruyu yaklaşık 4 ay boyunca kendi sütü ile mağara içinde karada emzirir. Akdeniz foku, yavrusunu doğurmak ve büyütmek için mutlaka karaya (özellikle kıyı mağaralarına) muhtaçtır. 

Ülkemizdeki Akdeniz foklarının üremelerinin ağustos ile kasım ayları arasında olduğu gözlenmektedir. İki doğum arasında ortalama 12-13 ay kadar bir süre geçtiği tahmin edilir. Yavruların hayatta kalma oranları oldukça düşük olup ancak yarısı ilk iki ayı çıkarabilir. Ömür uzunluklarının doğal ortamlarında 20 yıl kadar olduğu bilinir. 

Akdeniz foku, ürkek ve diğer yüzgeçayaklı türlerine göre daha az sosyal bir canlıdır. Ülkemiz kıyılarında da yaşayan doğu Akdeniz bireyleri genelde tek tek dolaşırlar ve nadiren birlikte görülürler. Araştırmacıların Türkiye'de zaman zaman 2 ile 4 arasında foku birlikte gözlediği hatta bu sayının çok ender olmakla birlikte 7-8'e kadar çıktığı da bilinmektedir. Birçok özelliği gibi davranışları hakkında da tam bilgi mevcut değildir. Akdeniz foklarının bazı dönemlerde bir araya geldiği ve sonra tekrar dağıldıkları konusunda varsayımlar mevcuttur. Ergin erkek bireyler genelde bir bölge belirler ve yaşantısını burada sürdürürler. Dişiler erkeğe göre daha gezgin olmakla birlikte, yavrulama döneminde üreme mağarası ve civarını terk etmezler. Genç fok bireyleri ise yetişme dönemlerinde uzak bölgelere gidebilirler.

Akdeniz fokları 20. yüzyılın başına kadar tüm Akdeniz kıyıları ile doğu Atlantik kıyılarında Portekiz'den Batı Afrika sahillerindeki Senegal'e kadar 1000'lerle ifade edilen bir nüfusa sahip olarak serbestçe yaşamlarını sürdürüyordu. Ancak aşırı avlanma, yaşam alanları kaybı ve deniz ekosisteminin bozulması nedeniyle türün dünya dağılımı daraldı ve nüfusu hızla azaldı.

Akdeniz foku bugün dünyada sadece Yunanistan, Türkiye, Fas, Moritanya ve Maderia Adaları'nda yaşamakta olup toplam nüfusu 450 ile 550 birey arasında tahmin edilmektedir. Moritanya sahillerindeki Akdeniz fokları gerçek bir fok kolonisi özelliği göstererek birlikte yaşamaktadır. Genel popülasyon ise insan baskısı nedeniyle birlikte bulunmak yerine çoğu zaman tek tek dolaşma ve yaşama şeklini seçmeye zorlanmışlardır. Akdeniz foku dünyada birbirinden kopuk iki ana bölgede yaşamaktadır:

1. Atlantik Nüfusu (Moritanya kıyıları, Maderia Adaları ve Fas)

2. Akdeniz Nüfusu (Yunanistan, Türkiye ve Batı Akdeniz)

Türün en büyük popülasyonu Ege Denizi'ndedir. Dolayısı ile Akdeniz fokunun Akdeniz'de soyunu sürdürebilmesi ve ekosistemde varlığını koruyabilmesi esas olarak iki ülkenin elindedir: Türkiye ve Yunanistan.

Türkiye'de yapılan çeşitli bilimsel çalışmalarda bireysel tanımlama yolu ile 31-44 arasında Akdeniz foku bireyi tanımlanmış olup, kıyılarımızda 100’den az fok yaşadığı tahmin edilmektedir ki dünyadaki fok popülasyonunun 450-550 olduğu göz önünde bulundurulduğunda bu sayı önemli bir yer tutmaktadır. Akdeniz foku dağılımı kıyı boyunca süreklilik yerine belirli bölgelerde yoğunlaşma özelliği göstermektedir. Türkiye kıyılarında foklar;

1. Marmara'da; Marmara Adaları ve Mola Adaları ile Biga Yarımadası kuzey sahillerinde,

2. Ege'de; Gelibolu Yarımadası Ege kıyıları ile Behramkale arasında ve Yeni Foça ile Datça arasında,

3. Akdeniz'de; Datça ile Kemer arasında, Alanya ile Taşucu arasında ve Hatay Samandağ ile Suriye sınırı arasında kalan sahillerde yaşamaktadırlar.

Akdeniz foku dünyada nesli tükenmekte olan canlılar arasında ilk sıralarda geliyor. Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN) tarafından, en üst seviye olan, nesli kritik derecede tehlike altında olan türler (CR) arasında listeleniyor. Akdeniz foku bugün dünyada sadece Türkiye, Yunanistan, Fas, Moritanya ve Madeira Adaları çevresinde (Atlas Okyanusu-Kuzey-Batı Afrika açıkları) yaşıyor.