Yelli Camii

Muğla ilinin Milas ilçesinde, 2012 yılından itibaren UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer alan Beçin Antik Kenti içerisinde konumlanmış tarihi bir ibadethanedir.

Coğrafi Konum ve Tarihsel Bağlam

Cami, antik kentin doğusundaki Kepez mevkisinde yer alan ve kentin sur dışında inşa edilmiş iki külliyeden biri olan Yelli Külliyesi içerisinde bulunmaktadır. Kent merkezinden yaklaşık 2 kilometre uzaklıkta konumlanan bu külliye; cami, medrese ve hamam yapılarından oluşmaktadır. Yapının, kentin en parlak dönemini yaşadığı 14. yüzyıl sonlarında artan nüfusun ihtiyacını karşılamak ve yeni bir mahalle dokusu oluşturmak amacıyla inşa edildiği değerlendirilmektedir.

Mimari Özellikler ve Plan Şeması

Yelli Camii, tek kubbeli ve kare planlı bir harim ile kuzeyinde yer alan iki gözlü bir son cemaat yerinden meydana gelmektedir. 14-15. yüzyıl Anadolu Türk mimarisinin küçük ölçekli ancak sağlam kurgulu örneklerinden biri olarak kabul edilir.

• Malzeme Kullanımı: Yapının inşaatında moloz taş, kesme taş ve tuğla olmak üzere üç farklı malzeme türü bir arada kullanılmıştır. Beden duvarlarında ağırlıklı olarak moloz taş tercih edilirken; kemerler, silmeler, alınlıklar ve köşe bağlantılarında düzgün kesme taşlara yer verilmiştir. Örtü sistemini oluşturan kubbe, kubbe geçişleri ve son cemaat yerindeki çapraz tonozlarda ise tuğla malzeme kullanılmıştır.
• Örtü Sistemi ve Taşıyıcılar: Harim üzerindeki ana kubbe, iç mekânda prizmatik üçgen kuşaklar vasıtasıyla duvarlara aktarılmaktadır. Son cemaat yeri ise tuğla örgülü yıldız tonozlar ve çapraz tonozlarla örtülüdür.

Harem üzerindeki ana kubbe (Anadolu Ajansı)

• Giriş ve Cephe Düzeni: Yapının harim kısmına açılan kuzey ve doğu cephelerinde olmak üzere iki ayrı giriş kapısı bulunmaktadır. Cephelerde kesme taş ve tuğlanın birlikte kullanımı mimari bir hareketlilik sağlamaktadır.

Teknik Detaylar ve Akustik Çözümler

Caminin kubbe yapısında, hem yapının yükünü hafifletmek hem de iç mekân akustiğini optimize etmek amacıyla yerleştirilmiş pişmiş toprak çömlekler (testiler) tespit edilmiştir. Bu elemanlar, restorasyon çalışmaları sırasında özgün formları korunarak belgelenmiş ve sergilenmeye hazır hale getirilmiştir.

Malzeme Analizleri ve Bilimsel Veriler

Akademik incelemelere göre yapıda kullanılan harç ve sıvalar yüksek oranda kalsiyum oksit (CaO) ve silisyum dioksit (SiO2) içermektedir. Mineralojik açıdan harçların ana bileşenlerini kalsit ve kuvars oluştururken, az miktarda mika, albit ve dolomit minerallerine de rastlanmaktadır. Yapılan analizler, caminin sıva harçlarının hidrolik özellik gösterdiğini, ancak duvar örgü harçlarının hidrolik olmadığını ortaya koymuştur. Ayrıca sıva harçlarının basınç dayanımı, duvar harçlarına oranla daha yüksek bulunmuştur.

Kazı ve Restorasyon Süreci

2012 yılında başlayan geniş kapsamlı kazı ve restorasyon çalışmaları çerçevesinde Yelli Camii’ndeki müdahaleler 2017 yılında hazırlanan proje ile hız kazanmıştır.

• Hazire ve Arkeolojik Bulgular: Caminin batı cephesinde yürütülen kazılarda bir hazire (mezarlık) alanı ortaya çıkarılmış; buradaki mezarlar ve iskeletler arkeolojik yöntemlerle belgelenerek restorasyonları yapılmıştır.
• Restorasyon Yöntemi: Yapı genelinde mevcut doku korunarak duvar ve kubbelerde dikişleme çalışmaları yapılmış, harç ve sıva analizlerine uygun malzeme ile sağlamlaştırma gerçekleştirilmiştir.
• Güncel Durum: 2021 yılı itibarıyla restorasyonu tamamlanan Yelli Camii, hem tarihi bir anıt olarak korunmuş hem de ibadete hazır hale getirilmiştir.

Bu yapı, Beçin Antik Kenti'nin en dış çeperinde yer alması ve döneminin mimari özelliklerini özgün bir şekilde günümüze aktarması bakımından Türk mimarlık tarihi açısından kritik öneme sahiptir.