Yıllık Ücretli İzin Hakkı

Yıllık ücretli izin hakkı, işçinin yıl boyunca çalışarak bedensel ve ruhsal açıdan yıpranması sonucunda, iş gücünü yeniden kazanabilmesi ve sağlığını koruyabilmesi amacıyla tanınan, kökenini Anayasa’dan alan temel bir sosyal haktır. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 50. maddesinde "Dinlenmek çalışanların hakkıdır" ifadesiyle güvence altına alınan bu hak, işçinin belirli bir süre çalıştıktan sonra ücreti kesilmeksizin dinlenmesini öngörmektedir.

Hukuki niteliği itibarıyla yıllık ücretli izin; işçinin kişiliğine bağlı, vazgeçilemez ve devredilemez bir hak statüsündedir. Bu niteliği gereği işçi, kendi isteğiyle dahi olsa bu haktan feragat edemez veya bu hakkı bir bedel karşılığında işverene satamaz. Hakkın temel amacı; işçinin ruh ve beden sağlığını korumak, sosyal yaşama katılımını sağlamak ve iş verimliliğini artırmaktır. 4857 sayılı İş Kanunu, 5953 sayılı Basın İş Kanunu, 854 sayılı Deniz İş Kanunu ve Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliği, bu hakkın kullanım esaslarını detaylı bir şekilde düzenlemektedir.

Yıllık Ücretli İzne Hak Kazanma Koşulları

Bir işçinin yıllık ücretli izne hak kazanabilmesi için temel ön koşul, işe başladığı günden itibaren deneme süresi de dahil olmak üzere en az bir yıl çalışmış olmasıdır. Bu bir yıllık süre bekleme süresi olarak adlandırılır ve işçinin fiilen işe başladığı tarihten itibaren işlemeye başlar. Bir yıllık çalışma süresinin hesabında, işçinin aynı işverene ait farklı işyerlerinde geçirdiği süreler birleştirilerek dikkate alınır. İş sözleşmesinin türü yıllık izne hak kazanma noktasında bir farklılık yaratmaz; asıl olan bir yıllık kıdemin doldurulmuş olmasıdır.

İşçinin çalışmaları aralıklı olsa dahi, aynı işveren bünyesinde geçen hizmet süreleri yıllık izin hesabında toplanır. İş sözleşmesinin sona ermesi ve işçinin tekrar aynı işveren yanında çalışmaya başlaması durumunda, önceki döneme ait tasfiye edilmemiş süreler yeni çalışma süresine eklenir. Nitelikleri gereği bir yıldan az süren mevsimlik veya kampanya işlerinde çalışan işçiler, İş Kanunu uyarınca yıllık ücretli izin hakkından yararlanamazlar. Ancak mevsimlik işlerde çalışmanın 11 ayı aşması durumunda, bu çalışmanın artık sürekli iş niteliği kazandığı ve yıllık izne hak kazanıldığı yargı kararlarıyla sabittir.^【1】

Çalışılmış Sayılan Süreler

Yıllık izne hak kazanmak için gerekli olan bir yıllık sürenin hesabında, işçinin fiilen çalıştığı günlerin yanı sıra kanunen çalışılmış gibi sayılan haller de dikkate alınır. İşçinin uğradığı kaza veya hastalık nedeniyle işe gidemediği günlerin belirli bir kısmı, kadın işçilerin doğum öncesi ve sonrası çalıştırılmadıkları süreler, işverenin verdiği diğer izinler, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil günleri gibi süreler bekleme süresinin hesabında çalışılmış gibi işlem görür. Grev ve lokavtta geçen süreler ise yıllık izin hesabında çalışılmış gibi sayılmaz.

İzin Süreleri

İşçiye verilecek yıllık ücretli izin süresi, işçinin hizmet süresine göre kademeli olarak artış gösterir. İş Kanunu’nun 53. maddesine göre asgari izin süreleri şu şekildedir:

• 1 yıldan 5 yıla kadar (5 yıl dahil) olanlara: 14 gün
• 5 yıldan fazla 15 yıladan az olanlara: 20 gün
• 15 yıl (dahil) ve daha fazla olanlara: 26 gün

18 ve daha küçük yaştaki işçiler ile 50 ve daha yukarı yaştaki işçilerin yıllık izin süresi 20 günden az olamaz. Ayrıca yer altı işlerinde çalışan işçilerin izin süreleri dörder gün artırılarak uygulanır. Belirtilen bu süreler yasal asgari süreler olup, bireysel veya toplu iş sözleşmeleriyle artırılmaları mümkündür.

İznin Uygulanması ve Bölünmezlik İlkesi

Yıllık ücretli izin, kural olarak işveren tarafından bölünemez ve sürekli bir şekilde kullandırılması esastır. Ancak tarafların anlaşması halinde, iznin bir bölümü 10 günden aşağı olmamak üzere bölümler halinde kullanılması mümkündür. İznin kullanılacağı zamanı belirleme yetkisi yönetim hakkı kapsamında işverene aittir; ancak işveren bu hakkı kullanırken işçinin taleplerini ve dürüstlük kurallarını gözetmekle yükümlüdür.

Yıllık izin süresine rastlayan ulusal bayram, hafta tatili ve genel tatil günleri izin süresinden sayılmaz ve bu günler izin süresine eklenir. İşçinin yıllık iznini işyerinin bulunduğu yerden başka bir yerde geçireceğini belgelemesi ve talep etmesi halinde, işveren tarafından 4 güne kadar ücretsiz yol izni verilmesi zorunludur. İşçi, yıllık izin süresi içerisinde başka bir işte ücretli olarak çalışamaz; bu durumun tespiti halinde işveren ödediği izin ücretini geri talep edebilir ve bu durum iş sözleşmesinin feshine gerekçe oluşturabilir.

Yıllık İzin Ücreti ve Ödeme

İşçi, yıllık izne ayrılmadan önce kullanacağı izin dönemine ait ücreti peşin olarak veya avans şeklinde alma hakkına sahiptir. Yıllık izin ücreti, işçinin çıplak ücreti üzerinden hesaplanır; fazla çalışma ücretleri, primler ve sosyal yardımlar bu hesaba dahil edilmez. Ücreti sabit olmayan işçilerin izin ücreti, son bir yıllık süre içinde kazandığı ücretin fiili çalışma günlerine bölünmesi suretiyle hesaplanan ortalama üzerinden ödenir.

Sözleşmenin Sona Ermesi ve Zamanaşımı

İş sözleşmesinin herhangi bir nedenle sona ermesi halinde, işçinin hak kazanıp da kullanmadığı yıllık izin sürelerine ait ücret, sözleşmenin sona erdiği tarihteki son ücreti üzerinden kendisine veya hak sahiplerine ödenir. İş sözleşmesi devam ederken yıllık izin hakkının ücrete dönüşmesi mümkün değildir; bu hak ancak sözleşmenin feshi ile alacak hakkına dönüşür. Yıllık izin ücreti alacağına ilişkin zamanaşımı süresi, iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten itibaren başlar ve bu süre 5 yıldır.

İspat Yükümlülüğü

Yıllık ücretli iznin kullandırıldığına dair ispat yükü işverene aittir. İşveren, yıllık izinlerin kullandırıldığını işçinin imzasını taşıyan izin defteri veya eşdeğer belgelerle kanıtlamak zorundadır. Yargıtay kararlarına göre yıllık iznin kullandırıldığı tanık beyanı ile ispatlanamaz; mutlaka yazılı belge gereklidir. İmzalı ücret bordroları veya yıllık izin formları, iznin kullandırıldığına dair geçerli ispat araçları olarak kabul edilmektedir.