Zeytin Dalı Harekâtı, Türkiye’nin Suriye’nin kuzeybatısındaki Afrin bölgesine yönelik olarak 20 Ocak 2018’de başlatılmış sınır ötesi bir askerî operasyondur.^【1】  Harekât, Türk Silahlı Kuvvetleri öncülüğünde ve Suriye sahasındaki bazı yerel unsurların desteğiyle yürütülmüş, resmî açıklamalarda PKK/KCK-PYD/YPG ve DEAŞ’a karşı terörle mücadele çerçevesinde tanımlanmıştır.^【2】 

Türkiye, bu operasyonla hem sınır güvenliğini sağlamayı hem de Afrin ve çevresinde oluştuğu değerlendirilen silahlı yapılanmaları dağıtmayı hedeflemiştir. ^【3】 Harekâtın icrasında kara ve hava unsurları müşterek kullanılmış, sınır hattındaki roket ve havan saldırılarını sonlandırmaya dönük kapsamlı bir askerî planlama uygulanmıştır. Afrin ilçe merkezi, 18 Mart 2018 tarihinde TSK ve destekleyen unsurlar tarafından kontrol altına alınmış ve harekâtın ana muharebe safhası bu tarihte tamamlanmıştır.

Zeytin Dalı Harekâtı, Türkiye’nin terör tehdidini sınırlarının ötesinde karşılamayı öngören güvenlik yaklaşımında önemli bir örnek teşkil etmiştir. Fırat Kalkanı Harekâtı’ndan sonra Suriye sahasında icra edilen ikinci büyük kapsamlı operasyon olarak kayda geçen Zeytin Dalı, sınır ötesi alanlarda “alan hâkimiyeti” üzerine kurulu yeni dönemi temsil etmiştir.

Operasyona “Zeytin Dalı” adının verilmesi hem Afrin’in zeytin üretimiyle öne çıkması hem de kamuoyuna barış ve güvenlik vurgusu taşıyan sembolik bir çerçeve sunulmak istenmesiyle açıklanmıştır.^【4】 

Resmî söylemde harekâtın hedefinin yalnızca terör örgütü mensupları olduğu, sivil halk ve sivil altyapının korunmasına azami özen gösterildiği belirtilmiştir. Bu çerçevede Zeytin Dalı Harekâtı, Türkiye’nin Suriye politikasının güvenlik boyutunda sürekli atıf yapılan başlıca operasyonlardan biri hâline gelmiştir.

Tarihsel ve Stratejik Arka Plan

Zeytin Dalı Harekâtı’nın arka planında, 2011’de başlayan Suriye iç savaşının yol açtığı otorite boşluğu ve bu boşluğun farklı silahlı gruplar tarafından doldurulması yatmıştır. Afrin, Türkiye sınırına bitişik konumu sebebiyle zamanla Ankara açısından doğrudan sınır güvenliği sorunu hâline gelen bir bölge olarak öne çıkmıştır. Afrin ve çevresindeki silahlı yapılanmaların, Türkiye’nin güney sınır hattında bütünleşik bir kuşak oluşturma potansiyeli olduğu değerlendirilmiştir.^【5】 

Bu durum, uzun vadede sınır ötesinden gelebilecek saldırıların süreklilik kazanması ve iç güvenliğe yönelik risklerin artması ihtimalini gündeme getirmiştir. Dolayısıyla Afrin hem taktik hem stratejik bakımdan operasyon planlamasında merkezi bir konum edinmiştir. Afrin’in Hatay ve Kilis illeriyle komşu olması, bölgeyi sınır ötesi sızmalar ve roket-havan saldırıları açısından hassas hâle getirmiştir.

Türkiye, bu saldırılar sonucu kendi topraklarında can kayıpları ve maddi hasarlar yaşandığını kamuoyuyla paylaşmıştır.^【6】  Afrin’in Suriye’nin kuzeyindeki diğer yerleşimlerle kara bağlantısı, daha geniş bir hatta tek merkezli bir yapılanma riskini artırmıştır. Türkiye, bu hattın denize açılan bir koridor hâline gelmesini ulusal güvenlik bakımından kabul edilemez görmüştür. Bu çerçevede Afrin, Türkiye’nin Suriye sınırında öngördüğü güvenlik kuşağının kilit noktasına dönüşmüştür.

2015 sonrası dönemde Türkiye’de artan terör saldırıları, güvenlik politikalarında daha proaktif ve sınır ötesi adımları önceleyen bir yaklaşımın benimsenmesine yol açmıştır. Fırat Kalkanı Harekâtı ile Suriye’nin kuzeyinde ilk geniş çaplı operasyon icra edilmiş, Zeytin Dalı bu çizginin devamı niteliğinde değerlendirilmiştir. Sınır ötesi tehdidi “kaynağında bertaraf etme” yaklaşımı, Afrin’e yönelik harekâtın da temel dayanaklarından biri olmuştur.

Böylece Türkiye, yalnızca sınır hattını değil, sınırın ötesindeki kuşağı da güvenlik planlamasının parçası hâline getirmiştir. Zeytin Dalı Harekâtı, bu anlayışın Afrin özelindeki uygulaması olarak ortaya çıkmıştır.

Hukuki ve Siyasi Çerçeve

Türkiye, Zeytin Dalı Harekâtı’nı uluslararası hukukun tanıdığı meşru müdafaa hakkı kapsamında yürüttüğünü açıklamıştır. Sınır illerine yönelik roket ve havan saldırıları ile sınır karakollarına dönük tehditler, ulusal güvenliğe yönelik doğrudan saldırı olarak değerlendirilmiştir.

Harekât, bu nedenle terör örgütü unsurlarının etkisiz hâle getirilmesine yönelik savunma amaçlı bir operasyon olarak tanımlanmıştır. Resmî açıklamalarda Suriye’nin toprak bütünlüğünün önemine vurgu yapılmış, operasyonun herhangi bir ilhak ya da kalıcı bölünme hedefi taşımadığı ifade edilmiştir. Ayrıca sivillerin korunmasına ilişkin ilkelere bağlı kalındığı, hedef seçiminde bu hususun gözetildiği belirtilmiştir.

Operasyon sürecinde Suriye sahasında farklı uluslararası ve bölgesel aktörlerin varlığı, hava sahası kullanımı ve sahadaki koordinasyonu kritik meseleler hâline getirmiştir. Afrin ve çevresindeki askerî denge, Suriye’nin kuzeyine ilişkin ilerleyen dönem mutabakat ve görüşmelerinde de dikkate alınmıştır. Afrin’de kontrolün sağlanması, Menbiç ve Fırat’ın doğusuna yönelik tartışmalarda Türkiye’nin elini güçlendiren unsurlardan biri olarak değerlendirilmiştir.

Böylece Zeytin Dalı Harekâtı, yalnızca sahadaki askerî tabloyu değil, Suriye’ye ilişkin diplomatik süreçleri de etkilemiştir. Afrin’de ortaya çıkan yeni durum, Suriye dosyasındaki pazarlıklarda göz ardı edilemeyen bir parametre hâline gelmiştir. İç politikada Zeytin Dalı Harekâtı, Türkiye’de geniş kesimlerin gündemini belirleyen başlıca konulardan biri hâline gelmiştir.

Sınır ötesi operasyon tezkereleri Türkiye Büyük Millet Meclisinde kabul edilmiş ve bu çerçeve, Zeytin Dalı Harekâtı’nın hukuki zemininin önemli bir unsuru olmuştur. Siyasi partiler, sivil toplum kuruluşları ve çeşitli meslek örgütleri farklı açıklamalarla operasyonu desteklediklerini duyurmuştur. Ülke genelinde özellikle sınır illerine ve birliklere yönelik dayanışma ve moral etkinlikleri düzenlenmiş, toplumsal destek görünür hâle gelmiştir. Bu atmosfer, Zeytin Dalı Harekâtı’nı güvenlik politikaları ile toplumsal hassasiyetlerin kesiştiği bir süreç hâline getirmiştir.

Harekâtın Askerî Seyri

Harekât, 20 Ocak 2018 günü saat 17.00'de hava kuvvetlerinin yoğun bombardımanı ve sınır hattındaki topçu atışları ile başlamıştır.^【7】  İlk safhada Afrin çevresindeki mevziler, komuta noktaları, mühimmat depoları ve ikmal hatları hedef alınmıştır. Sınırın Türkiye tarafında konuşlu topçu bataryaları ve çok namlulu roketatar sistemleri, hava taarruzlarıyla eşgüdümlü şekilde belirlenen hedeflere atış yapmıştır.

Bu hazırlık aşamasının ardından kara birlikleri, Afrin kırsalına kuzey, kuzeybatı ve batı yönlerinden ilerlemeye başlamıştır. İlerleyiş, arazi şartlarının zorluğu ve savunma hatlarının yapısı nedeniyle kademeli ve tedricî bir biçimde sürdürülmüştür. Afrin kırsalında köyler, tepeler ve yol kavşakları birer birer kontrol altına alınmış, bölgedeki silahlı unsurların savunma hatları parçalanmıştır.^【8】 

Harekât sahasında çok sayıda hendek, mevzi ve tünel ağı tespit edilmiş, bunların önemli kısmı işlevsiz hâle getirilmiştir. Mayınlar ve el yapımı patlayıcılar hem askeri birlikler hem de siviller için ciddi risk oluşturmuş, özel eğitimli patlayıcı imha timleri yoğun faaliyet yürütmüştür. Bu süreçte yolların ve geçitlerin temizlenmesi, birliklerin ilerleme hızını ve ikmal güvenliğini belirleyen temel unsurlardan biri olmuştur.^【9】 

Kırsalda sağlanan kontrol, Afrin ilçe merkezine yönelik nihai harekâtın zeminini oluşturmuştur. 18 Mart 2018’de Afrin şehir merkezine girilmesiyle birlikte, kentsel alanda kontrol büyük ölçüde TSK ve destekleyen unsurların eline geçmiştir. Bu tarihten sonra harekât, yoğun çatışma evresinden daha çok arama-tarama, asayiş ve istikrar faaliyetlerine yönelmiştir. Operasyon boyunca çok sayıda silahlı unsur etkisiz hâle getirilmiş, çeşitli silah ve mühimmat depoları ele geçirilmiştir.

Türkiye de harekât sırasında önemli sayıda askerini şehit vermiş, bu kayıplar kamuoyunda derin üzüntüyle karşılanmıştır. Destek veren yerel unsurlar da çatışmalar sırasında kayıplar yaşamış, buna karşın Zeytin Dalı Harekâtı 57 gün sonra başarıyla sonuçlanmıştır.^【10】 

Afrin’in Kontrol Altına Alınması ve Sonraki Süreç

Afrin ilçe merkezinin kontrol altına alınması, bölgedeki güvenlik mimarisinin yeniden şekillenmesinin başlangıç noktası olmuştur. Şehirde kamu binaları, ana ulaşım aksları ve kritik noktalar güvenlik altına alınmış, yeni bir idari ve güvenlik düzeni tesis edilmeye başlanmıştır.^【11】 

Yerel düzeyde yönetim yapılarının oluşturulması, güvenlik birimlerinin faaliyete geçirilmesi ve belediye hizmetlerinin yeniden işletilmesi öncelikli adımlar arasında yer almıştır. Eğitim ve sağlık hizmetlerinin yeniden verilmesi, Afrin’de günlük hayatın normalleşmesinde önemli rol oynamıştır. Bu kapsamda Afrin hem güvenlik hem de sosyoekonomik açıdan yeniden yapılandırılan bir alan hâline gelmiştir.^【12】 

Bölgede mayın ve el yapımı patlayıcı temizliği, harekât sonrası dönemin teknik ve insani bakımdan en kritik faaliyet alanlarından biri olmuştur. Silahlı unsurlar tarafından döşenen patlayıcıların temizlenmesi hem askerî birliklerin güvenliği hem de sivillerin günlük yaşamlarının sürdürülmesi için zorunlu görülmüştür. Bu çalışmalar kapsamında yollar, tarım alanları ve yerleşim çevreleri sistematik biçimde taranmış, tehlikeli bölgeler işaretlenmiş veya temizlenmiştir.

Ayrıca hendeklerin doldurulması ve tünel ağlarının kapatılması, bölgede hem güvenlik hem de şehir içi ulaşım açısından anlamlı sonuçlar doğurmuştur. Bu teknik faaliyetler uzun süre devam etmiş ve Afrin’de istikrarın sürdürülebilirliği açısından temel şartlardan biri hâline gelmiştir. Afrin’de ticaret, tarım ve çeşitli hizmet alanlarının yeniden canlanması, bölgenin sosyoekonomik toparlanmasını hızlandırmıştır.

Pazarların açılması, yerel esnafın işlerine dönmesi ve tarımsal faaliyetlerin yeniden başlaması, halkın geçim kaynaklarının kademeli olarak güçlenmesine katkı sunmuştur. Okulların eğitime açılması ve sağlık merkezlerinin hizmet vermesi, günlük yaşamda normalleşmenin en görünür göstergeleri arasında yer almıştır. Bu gelişmeler, Afrin’de güvenlik ve istikrarın kalıcı hâle gelmesi yönündeki süreci desteklemiştir.

Böylece Zeytin Dalı Harekâtı’nın askerî sonuçları, sivil yaşamda da kalıcı dönüşümler yaratmıştır.

Siber ve Enformasyon Boyutu

Harekât sürecinde Türkiye’ye yönelik siber saldırı girişimlerinde artış yaşandığı, özellikle bazı kamu kurumları ve medya kuruluşlarının hedef alındığı bildirilmiştir. İlgili birimler, bu saldırıların etkisini azaltmak için çeşitli önlemler almış ve kritik sistemlerin işlerliğini korumaya çalışmıştır. Bu durum, modern harekât ortamında siber alanın, kara ve hava unsurları kadar önemli bir güvenlik bileşeni hâline geldiğini göstermiştir.^【13】 

Zeytin Dalı Harekâtı, sahadaki askerî faaliyetlerle eş zamanlı olarak siber tehditlerin de yönetildiği bir süreç olarak öne çıkmıştır.

Bu tablo, güvenlik yaklaşımının çok boyutlu niteliğini ortaya koymuştur. Enformasyon boyutunda harekât, kamuoyunun düzenli bilgilendirilmesi eşliğinde yürütülmüştür. Resmî makamlar, harekâtın seyri, hedefleri ve sahadaki gelişmelere ilişkin açıklamalar yapmış, görsel ve yazılı materyaller yayımlamıştır. Yıl dönümlerinde hazırlanan özel video ve fotoğraf dosyaları hem askerî süreci hem de Afrin’deki sivil hayatın yeniden şekillenişini aktarmıştır.

Afrin’de güvenlik ve istikrarın sağlanmasına yönelik gözlemler ise sahadan hazırlanan haber ve dosyalarda yer bulmuştur. Bu enformasyon faaliyetleri, harekâtın toplumsal hafızadaki yerinin biçimlenmesine katkı sağlamıştır.

Şehitler, Toplumsal Hafıza ve Yansımalar

Zeytin Dalı Harekâtı sırasında Türk Silahlı Kuvvetleri mensupları arasında çok sayıda şehit verilmiştir. Şehitlerin isimleri ve memleket bilgileri ulusal ve yerel basında ayrıntılı biçimde yer almış, kamuoyunda geniş yankı uyandırmıştır.^【14】 

"Harekat sürecinde 4 bin 519 terörist etkisiz hale getirildi. Operasyonda 54 Türk askeri şehit oldu, 236 asker yaralandı. Cephede TSK ile hareket eden SMO'nun da 320 askeri şehit oldu."^【15】 

Cenaze törenleri, Türkiye’nin birçok ilinde geniş katılımla gerçekleştirilmiş; devlet protokolü, yerel yöneticiler ve vatandaşlar bu törenlerde bir araya gelmiştir. Şehit ailelerinin tanıklıkları ve anlatımları, harekâtın insani boyutunun kamuoyunda daha görünür hâle gelmesine yol açmıştır. Bu süreç, Zeytin Dalı Harekâtı’nın toplumsal hafızada güçlü bir yer edinmesini sağlamıştır.

Şehitlerin isimlerinin yaşatılması amacıyla Türkiye’nin farklı bölgelerinde çeşitli uygulamalar hayata geçirilmiştir. Park, cadde, okul ve çeşitli kamu tesislerine Zeytin Dalı Harekâtı’nda şehit olan askerlerin isimleri verilmiştir. Afrin’de de bazı üs bölgeleri, tepeler ve tesisler şehitlerin adlarıyla anılmaya başlanmıştır.^【16】 

Şehitler için hazırlanan harita ve listeler hem kamu kurumlarının hem de sivil girişimlerin çalışmalarında yer bulmuştur. Bu uygulamalar, şehitlik olgusunun mekân ve hafıza üzerinden süreklilik kazanmasına katkı vermiştir. Zeytin Dalı Harekâtı, Türkiye’nin yakın dönem güvenlik tarihi açısından önemli bir dönüm noktası olarak değerlendirilmiştir.

Harekât, Fırat Kalkanı ile birlikte sınır ötesi terörle mücadelede yeni bir safhanın sembolü hâline gelmiştir. Yıl dönümlerinde düzenlenen anma etkinlikleri ve hazırlanan özel dosyalar, operasyonun kamuoyu gündemindeki görünürlüğünü sürdürmüştür.

Afrin’deki güvenlik ve sosyoekonomik gelişmeler, harekâtın uzun vadeli etkilerini ortaya koyan somut göstergeler hâline gelmiştir. Bu yönleriyle Zeytin Dalı Harekâtı, Türkiye’nin bölgesel güvenlik vizyonunda kalıcı bir referans noktası hâline gelmiştir.

Zeytin Dalı Harekâtı, Türkiye’nin Afrin bölgesine yönelik olarak icra ettiği kapsamlı sınır ötesi bir askerî operasyon olarak kayda geçmiştir. Harekâtla birlikte Afrin’deki silahlı yapılanmalar önemli ölçüde geriletilmiş, Türkiye’nin güney sınır hattına dönük tehditlerin azaltılması hedeflenmiştir.

Afrin’de sağlanan kontrol, Fırat Kalkanı bölgesiyle birlikte Türkiye’nin Suriye sınırında bir güvenlik kuşağı oluşmasına katkı sunmuştur. Operasyon, alan hâkimiyetine dayalı terörle mücadele yaklaşımının sahadaki uygulamalarından biri hâline gelmiş, savunma sanayiinin ve çok boyutlu güvenlik araçlarının kullanımına dair önemli tecrübeler üretmiştir. Harekât sonrası Afrin’de yürütülen güvenlik, idare ve yeniden inşa faaliyetleri ise Zeytin Dalı Harekâtı’nın uzun vadeli etkilerini belirleyen temel unsurlar olarak öne çıkmıştır.