Kırgızistan (resmî adıyla Kırgız Cumhuriyeti), Orta Asya'nın kuzeydoğusunda yer alan, denize kıyısı bulunmayan bir devlettir. Yüzölçümü 199.951 km² olan ülke, kuzeyde Kazakistan, doğu ve güneydoğuda Çin Halk Cumhuriyeti, batıda Özbekistan, güneybatıda ise Tacikistan ile sınır komşusudur. Başkenti Bişkek’tir.

Parlamenter cumhuriyetle yönetilen Kırgızistan’ın resmî dili Kırgızca’dır. Nüfusu 2025 yılı itibarıyla 7.227.000 olarak tahmin edilmiştir.^【1】  Ülke, yüksek rakımlı dağlık arazisi, doğal kaynakları, madencilik faaliyetleri ve tarım alanlarıyla öne çıkmaktadır. Ekonomisi büyük ölçüde altın ihracatına dayanmaktadır. Para birimi Kırgızistan Somu'dur.

Kırgızistan Tarihi

Antik ve Orta Çağ Dönemi

Kırgız halkının ilk dönemleri, Yenisey havzasında yaşayan yarı göçebe topluluklar şeklinde geçmiştir. Eski Çin tarihçisi Sima Qian, M.Ö. 201 yılı civarında Kırgızlardan “Ko-k’un” adıyla bahsetmiştir.^【2】 Bu dönemde Kırgız boyları Altay dağları ve Yenisey nehri çevresinde varlık gösterirken, dilleri ve kültürleri itibarıyla erken Türk toplulukları arasında sayılmışlardır.

Antik çağın sonlarına doğru Kırgızlar, Asya Hun Devleti ve Göktürk Kağanlığı gibi büyük stepler imparatorluklarının etki alanına girmiştir. 560 yılında Göktürk Kağanı Mukan döneminde Kırgızlar Göktürk devletine bağlanmış, ancak Göktürklerin zayıfladığı dönemlerde kısa süreli bağımsızlıklar yaşamışlardır.

Eski Türk yazıtlarında adları Kırgız biçiminde geçen bu halk, tengricilik inancını uzun süre muhafaza etmiş ve kendi adlarını günümüze dek koruyarak tarih sahnesinde kalmıştır.

Orta Çağ boyunca Kırgızlar, Orta Asya ve Sibirya bozkırlarında önemli roller üstlendiler. 758 yılında Uygur Kağanı Moyen-çor, Kırgız ülkesini Uygur Kağanlığı’na bağlamışsa da Kırgızlar bu egemenliğe karşı uzun mücadeleler verdiler. 840 yılında Yenisey Kırgızları, Uygur Kağanlığı’nı yenilgiye uğratarak Ötüken merkezli kendi kağanlıklarını kurdular. Bu zaferle Kırgızlar, o dönemde Orta Asya’daki göçebe kavimler arasında üstün konuma yükselmişlerdir. Ancak bu hâkimiyet uzun sürmedi; 920 yılında Orta Asya’ya doğru yayılan Kıtay (Khitay) güçleri bütün Moğolistan’ı ele geçirerek Kırgızları Ötüken bölgesinden uzaklaştırdı.

Kırgız toplulukları yeniden ana yurtları olan Yenisey taraflarına çekilmek zorunda kaldılar ve Tien Shan (Tanrı Dağları) çevresine yayılmaları ancak yüzyıllar içinde gerçekleşti. 13. yüzyılın başlarında Cengiz Han, Orta Asya’daki geniş fetihleri sırasında Kırgızları da tabiiyet altına aldı. Kırgızlar, 1207 yılında Cengiz Han’a kendi istekleriyle boyun eğen ilk Türk boyu olarak kayda geçmiştir.

Moğol İmparatorluğu hakimiyetinde nispeten özerk yaşayan Kırgızlar, 1217’de Moğollara karşı bir ayaklanma girişiminde bulunsalar da ertesi yıl Cengiz Han’ın oğlu Cuci tarafından bu isyan bastırılmıştır.

Moğol yönetiminin zayıflamasıyla Kırgızlar, bir süre Çağatay Hanlığı ve yöredeki diğer Türk-Moğol devletlerinin idaresinde varlıklarını sürdürdüler. 15. ve 16. yüzyıllarda Kırgız boyları, Oyrat (Kalmak/Dzungar) ve Kazak hanlıklarının etkisi altında, Tanrı Dağları’nın sarp bölgelerinde göçebe bir hayat sürdüler.

Bu yüzyıllara ait kaynaklar, Kırgızların bağımsız bir devlet kuramadıklarını, Kazaklarla ittifaklar yaptıklarını ve genellikle dağlık bölgelerde dış etkilere kapalı yaşadıklarını aktarmaktadır. Nitekim 16. yüzyıl Osmanlı kaynaklarında Kırgızların Kaşgar yakınlarında, “kendi beyleri olmayan, dağlık arazide yaşayan ve Moğollara benzeyen” bir halk olduğu bilgisi yer almaktadır.^【3】 

Rus İmparatorluğu Dönemi

19. yüzyıl ortalarına gelindiğinde Kırgızların yaşadığı coğrafya, hızla genişleyen Çarlık Rusyası ile bölgedeki diğer güçlerin nüfuz mücadelesine sahne oldu. Güney Kırgız toplulukları bir süre Kokand Hanlığı’nın yönetiminde kaldı; kuzeydeki bazı Kırgız boyları ise Rus Çarlığı’nın himayesini kabul etmeye başladı.

1850’li yıllardan itibaren Rus İmparatorluğu, Kazak bozkırlarından ilerleyerek Kırgız topraklarını da kontrol altına almaya koyuldu. Kırgız liderlerden Sadık Bey, bu dönemde kısa süreliğine Kaşgar tarafına yönelip 1862’de Kaşgar’ı ele geçirse de, 1864 yılında Rus hakimiyetine girmeyi kabul etmiştir. Rus ordularının ilerleyişiyle Kırgız toprakları kademeli olarak işgal edildi ve 1876 yılına gelindiğinde bugünkü Kırgızistan topraklarının tamamı Rus Çarlığı’na bağlanmış durumdaydı. Böylece Kırgızlar, yüzyıllardır sürdürdükleri göçebe hayat tarzını imparatorluğun kolonizasyon politikaları karşısında değiştirmek zorunda kaldı.

1914 yılına kadar iki milyondan fazla Rus ve diğer Slav kökenli göçmen, yerleşimci olarak Kırgız bozkırlarına gönderilmiş; bu yerleşimciler verimli arazileri ele geçirerek Kırgız göçebelerini topraklarından mahrum bırakmıştır.

Rus İmparatorluğu’nun I. Dünya Savaşı seferberliği sırasında, Çar II. Nikolay’ın 25 Haziran 1916 tarihli fermanıyla 19-43 yaş arası Türkistanlı gençlerin cephe gerisi işlerinde çalıştırılmak üzere askere alınmak istenmesi, Kırgızistan’da büyük bir isyan başlatmıştır. Rus makamları isyanı kanlı bir şekilde bastırırken yüzbinlerce Kırgız sivil hayatını kaybetti; çarlık ordusunun ve Kazak-Kalmak milislerinin şiddetinden kaçan onbinlerce Kırgız, Çin’in Sincan topraklarına doğru kitlesel göç etmek zorunda kaldı. İsyanın bastırılmasının ardından Çarlık yönetimi sert tedbirler alarak Kırgızlara ait yaklaşık 4 milyon hektar araziye el koydu; isyana katılanları Çu ve Issık Göl vadilerinden sürdü.

Sovyetler Birliği Dönemi (1924–1991)

Kırgızistan, Sovyetler Birliği döneminde önemli siyasi, toplumsal ve ekonomik dönüşümler geçirmiştir. Bolşeviklerin zaferiyle birlikte Kırgızistan toprakları Sovyetler Birliği’ne dahil edilerek yeni idari bir düzene kavuştu. Sovyet yönetimi, Orta Asya’da milliyet temelinde sınırlar çizerek ulus devletler oluşturmaya girişti. Bu kapsamda Kırgızlar ilk defa ayrı bir siyasi varlık olarak tanındı. 1924 yılında Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti bünyesinde Kara Kırgız Özerk Oblastı kuruldu ve merkezi Pişpek (Bişkek) olarak belirlendi.

5 Aralık 1936’da Kırgızistan, Sovyetler Birliği’nin eşit cumhuriyetlerinden biri haline gelerek Kırgız Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (Kırgız SSC) adını aldı.

Sovyet dönemi, Kırgızistan tarihinde sosyoekonomik dönüşümlerin yaşandığı bir dönem olmuştur. Sovyet idaresi altında eğitim seferberlikleri gerçekleştirilmiş, okuryazarlık hızla yükseltilmiş ve Kırgız dilinin ilk kez Latin ve ardından Kiril alfabeli yazılı bir edebî dile dönüşmesi sağlanmıştır.

Ülke genelinde sanayileşme atılımları yapılmış, modern tarım ve yerleşik hayat teşvik edilerek geleneksel göçebe yaşam büyük ölçüde yerini kolhoz ve sovhoz adı verilen kolektif çiftlik düzenine bırakmıştır. 1920’lerin sonu ve 1930’lar, Stalin yönetiminin baskıcı uygulamalarının en yoğun hissedildiği yıllar oldu. Zorla kolhozlaştırma (kolektifleştirme) programı kapsamında hayvan sürülerinin devlete teslim edilmesine direnen pek çok Kırgız köylüsü kendi hayvanlarını telef ederek karşı koymaya çalıştı.

Tarım politikalarındaki kaos ve sert tedbirler sonucunda kırsal kesimde kıtlık yaşandı. 1930’lar boyunca uygulanan siyasi temizlik harekâtları (repressiya) sırasında ise Kırgız aydınların önemli kısmı “halk düşmanı” ilan edilerek hapsedildi veya infaz edildi; binlerce masum insan çalışma kamplarına gönderildi. Bu baskılar altında 1926 ile 1939 yılları arasında Kırgız nüfusu artış gösterememiş, demografik bir duraklama yaşanmıştır.

Ayrıca II. Dünya Savaşı’nda Sovyet ordusu saflarında çarpışan on binlerce Kırgız genci, cephelerde hayatını kaybetmiş veya esir düşmüştür.

Bağımsızlık Sonrası (1991–günümüz)

Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla Orta Asya Türk cumhuriyetleri birer birer egemenliklerini ilan ederken Kırgızistan,  31 Ağustos 1991’de bağımsızlığını ilan eden halklardan biri oldu. 1936’dan beri Sovyetler Birliği’nin bir parçası olan Kırgızistan Cumhuriyeti, yaklaşık 75 yıl sonra yeniden tam bağımsız bir devlet statüsüne kavuştu.

Askar Akayev Dönemi ve Tulipan Devrimi (1991–2005)

Kırgız SSC Devlet Başkanı olan bilim insanı Askar Akayev, bağımsız Kırgızistan’ın ilk cumhurbaşkanı seçildi. Ekim 2000'de yapılan seçimlerde Akayev üçüncü kez beş yıllık bir dönem için yeniden seçildi. Ancak seçim süreci, uluslararası gözlemciler tarafından usulsüzlüklerle eleştirildi. Aynı dönemde artan ekonomik sorunlar halk arasında hoşnutsuzluğa yol açtı. 2002 yılında muhalefet lideri Felix Kulov'un yedi yıl hapis cezasına çarptırılması ve ardından Azimbek Beknazarov’un tutuklanması, özellikle Celal-Abad bölgesinde en az altı kişinin hayatını kaybettiği protestolara neden oldu.

2005 yılında yapılacak olan başkanlık seçimleri öncesinde Akayev, yeniden aday olabilmek için anayasal değişiklikler yapmaya çalıştı. Bu girişim, “Tulipan Devrimi” olarak adlandırılan geniş halk protestolarına neden oldu. 24 Mart 2005'te göstericiler başkent Bişkek’teki devlet binalarını bastı. Aynı gün Akayev Rusya’ya kaçarak görevinden resmen istifa etti. Seçimlerin ardından eski başbakan Kurmanbek Bakiyev, Temmuz 2005’te yapılan başkanlık seçimlerini oyların %89’unu alarak kazandı.^【4】 

Kurmanbek Bakiyev Dönemi ve Nisan Devrimi (2005–2010)

Bakiyev döneminde anayasal reform vaatlerine karşın, başkanın yetkilerini sınırlamaya yönelik adımlar atılmadı. Kardeşi Janyshbek Bakiyev güvenlik teşkilatının başına getirilirken, oğlu Maksim Bakiyev Ulusal Kalkınma Fonu’nun başına geçti. Bu uygulamalar, yolsuzluk ve nepotizm suçlamalarını artırdı. 2007–2009 yılları arasında Bişkek ve diğer şehirlerde kitlesel protestolar düzenlendi.

7 Nisan 2010’da, Talas, Naryn ve Bişkek şehirlerinde düzenlenen halk toplantıları (kurultaylar) güvenlik güçlerinin müdahalesiyle karşılaştı. Bişkek’teki cumhurbaşkanlığı sarayına yapılan baskında 87 kişi yaşamını yitirdi.^【5】  Cumhurbaşkanı Bakiyev aynı gün Celal-Abad’a kaçtı, ardından Belarus’a sığındı. Oğlu Maksim Bakiyev ise Londra’ya kaçtı. Kırgız mahkemeleri, 2013 yılında Kurmanbek Bakiyev’i 24 yıl hapse, Janyshbek Bakiyev’i ömür boyu hapse, Maksim Bakiyev’i ise 25 yıl hapse mahkûm etti.

Geçici Hükûmet ve 2010 Haziran Olayları

Nisan Devrimi’nin ardından geçici hükûmet kuruldu ve Roza Otunbayeva 3 Temmuz 2010’da ülkenin geçici cumhurbaşkanı olarak göreve başladı. Ancak 10 Haziran 2010’da Oş ve Celal-Abad şehirlerinde, etnik Kırgızlar ve Özbekler arasında çatışmalar yaşandı. İlk üç gün içinde yaklaşık 420 kişi hayatını kaybetti, binlerce kişi yaralandı. Özbek mahallelerinde yıkım meydana geldi ve yüz binlerce Özbek sınırı geçerek Özbekistan’a sığındı. Olaylar sonrası kurulan uluslararası komisyon, hükûmetin sivil halkı koruma görevini yerine getirmediğini ve kimi durumlarda güvenlik güçlerinin saldırılara katıldığını bildirdi.

Almazbek Atambayev Dönemi (2011–2017)

Almazbek Atambayev, 11 Aralık 2011 tarihinde cumhurbaşkanlığı görevine başladı. Atambayev döneminde anayasa değişiklikleri ve yargı sistemi üzerine çeşitli tartışmalar yaşandı. 2016’da yapılan referandum sonrası eski geçici hükûmet üyeleriyle arasındaki ilişkiler gerildi. Atambayev yönetimi, bağımsız basın organları ve gazetecilere karşı açtığı davalarla basın özgürlüğü konusunda eleştirildi. 2017’de Sooronbay Ceenbekov’un cumhurbaşkanlığı adaylığına destek verdi.

Sooronbay Ceenbekov Dönemi ve 2020 Krizi (2017–2020)

Sooronbay Ceenbekov, 15 Ekim 2017’de yapılan seçimleri %54,22 oyla kazandı.^【6】  Seçimde devlet kaynaklarının kullanılması ve oy satın alma gibi iddialar gündeme geldi. 2018’de Başbakan Sapar Isakov, yolsuzluk suçlamalarıyla görevden alındı ve 15 yıl hapse mahkûm edildi.

4 Nisan 2020’de yapılan parlamento seçimlerinde usulsüzlükler olduğu yönünde yaygın şikâyetler yapıldı. 5 Nisan’da halk kitlesel şekilde protesto gösterileri düzenledi ve parlamentoyu bastı. Gece saatlerinde eski Cumhurbaşkanı Atambayev ve diğer bazı politikacılar cezaevinden çıkarıldı. 6 Ekim’de Merkez Seçim Komisyonu seçim sonuçlarını iptal etti. 15 Ekim 2020’de Ceenbekov, şiddetli çatışmaların önüne geçmek amacıyla istifa ettiğini duyurdu.

Sadyr Caparov Dönemi (2021–Günümüz)

10 Ocak 2021’de yapılan başkanlık seçimlerinde Sadyr Caparov oyların %79’unu alarak cumhurbaşkanı seçildi.^【7】  Caparov’un seçilmesi, 2020 olaylarında siyasi arenada hızlı yükselişiyle dikkat çekmiştir. Seçim sonrası kurumsal yeniden yapılanmalar ve dış politika adımları sürmektedir.

Milli Marş

Kırgızistan’ın millî marşı, 18 Aralık 1992 tarihinde kabul edilmiştir. Sözleri J. Usenov, M. Şamekanov ve E. Amanbaev’e; bestesi ise N. Davlesov ve K. Moldobasanov’a aittir. Marş, Kırgız halkının özgürlük, vatan sevgisi ve bağımsızlık duygularını yansıtmaktadır.

Bayrak

Kırgızistan bayrağı, 3 Mart 1992 tarihinde Kırgız Cumhuriyeti Yüksek Konseyi'nin kararıyla kabul edilmiştir. Bayrağın tasarımı E. Aidarbekov, B. Zhaichybekov, S. Iptarov, Zh. Mataev ve M. Sydykov tarafından oluşturulmuştur. Bayrak, kırmızı zemin üzerinde altın sarısı bir güneş ve güneşin ortasında tunduk (geleneksel Kırgız çadırı olan "yurt"un tepe kısmı) simgesiyle dikkat çeker.

20 Aralık 2023’te Kırgız Cumhuriyeti’nin devlet sembolleri yasasında yapılan değişiklikle, bayraktaki güneş ışınlarının şekli dalgalı formdan düz çizgilere dönüştürülmüştür.

Coğrafya

Coğrafi Konum

Kırgızistan, Orta Asya’da yer alan bir devlettir. Ülkenin toplam yüzölçümü 199.951 km²'dir ve bu alanla dünyada 85., Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) ülkeleri arasında ise 7. sırada yer alır. Kırgızistan, denize kıyısı olmayan bir kara ülkesidir ve kompleks dağlık bir arazi yapısına sahiptir.

Coğrafi konumu itibarıyla Kırgızistan, Avrupa ile Asya arasında bir köprü işlevi gören Orta Asya’nın merkezinde yer alır. Bu stratejik konum, tarihi İpek Yolu güzergâhı üzerinde bulunmasını sağlamış ve ülkeye tarih boyunca lojistik, ulaşım, ticaret, yatırım, turizm, kültürel çeşitlilik, eğitim ve bilimsel ilerleme açısından avantajlar kazandırmıştır.

Bununla birlikte, dağlık topoğrafya ve denize erişimin bulunmaması, Kırgızistan’ın dış dünyayla entegrasyonunda çeşitli zorluklar doğurmaktadır. Bu nedenle ülke, uluslararası işbirliğini genişletme, ticaret ilişkilerini çeşitlendirme, ulaşım bağlantılarını geliştirme ve dijital ekonomiyi güçlendirme yönünde adımlar atmaktadır.

Başkent Bişkek, kuzeydeki Çuy bölgesinde yer almakta ve ülkenin en kalabalık şehri konumundadır. Onu Oş şehri izlemektedir. Kırgızistan, toplam 9 idari-bölgesel birimden oluşmaktadır: Çuy, Talas, Issık-Göl, Narın, Celal-Abad, Oş, Batken bölgeleri ile Bişkek ve Oş şehirleri. Bölgesel merkezler arasında Talas, Karakol, Narın, Celal-Abad, Oş ve Batken şehirleri bulunmaktadır.

Yeryüzü Şekilleri

Dağlar

Kırgızistan, büyük ölçüde dağlık bir ülkedir ve topraklarının büyük bir kısmı yüksek dağ sıralarıyla kaplıdır. Ülke coğrafyasına kompleks ve sert dağlık topoğrafya hâkimdir. Bu özellik, hem ulaşımı hem de altyapı projelerini zorlaştırmakta, ülkenin kalkınmasında doğal bir engel teşkil etmektedir.

Kırgızistan’ın dağlık yapısı, aynı zamanda hidroelektrik enerji üretimi açısından büyük bir potansiyel sunmaktadır. Ülke, bu potansiyelinin yalnızca %10’unu kullanmaktadır, buna karşılık benzer hidroenerji kapasitesine sahip Norveç’in bu oranı %90’dır.^【8】  Bu nedenle dağlar, sadece fiziksel bir engel değil, aynı zamanda enerji ve kalkınma açısından önemli bir kaynaktır.

Ovalar ve Vadiler

Yüksek dağlar arasında yer alan dar vadiler ve sınırlı sayıda ova, tarım ve yerleşim açısından önem taşır. Bu bölgeler, özellikle nüfusun yoğun olduğu alanlarda toprak kullanımını belirlemektedir. 

Nehirler ve Göller

Kırgızistan, zengin su kaynaklarına sahip bir ülkedir. Dağlık yapısı sayesinde birçok nehir ve akarsu, bu coğrafyadan doğarak komşu ülkelere ulaşmaktadır. Bu özellik, ülkeyi Orta Asya'nın önemli su kaynağı ülkelerinden biri hâline getirmektedir.

Kırgızistan, su kaynaklarını etkin ve sürdürülebilir biçimde yönetme hedefiyle “su-enerji diplomasisi” yürütmektedir. Bu diplomasi, bölgesel düzeyde suyun adil paylaşımı, ortak altyapı projeleri ve enerji üretimi gibi alanlarda iş birliğini kapsar. Ayrıca CASA-1000 gibi enerji iletim projeleri, ülkenin su ve enerji potansiyelini değerlendirmeye yönelik girişimlerdir.

Kırgızistan’ın en tanınmış göllerinden biri Issık Gölü, ülkenin kuzeyinde yer almakta ve Tanrı Dağları’nın Küngey ve Terskey adlı sıradağları arasında konumlanmaktadır. Deniz seviyesinden 1608 metre yükseklikte bulunan göl, 182 kilometre uzunluğu, 60 kilometre genişliği ve 270 metre ortalama derinliğiyle dikkat çeker. Göl, yaklaşık 80 nehir ve akarsu tarafından beslenmekte olup dışa akıntısı bulunmamaktadır.

Kristal berraklığında suyu, doğal çevresi ve biyolojik çeşitliliği, özellikle de su kuşları için barınma alanı olması, Issık Gölü’nü ekolojik açıdan önemli kılmaktadır. Turizm açısından gelişmiş bir bölge olan göl çevresinde Çolpon-Ata başta olmak üzere birçok tatil merkezi yer almakta; gölde tekne turları, jet-ski, deniz paraşütü ve ringo gibi su sporları yapılmaktadır.

İklim ve bitki Örtüsü

Kırgızistan’da karasal iklim hâkimdir. Ülke genelinde kışlar soğuk ve uzun, yazlar ise kısa ve serin geçmektedir. Ortalama rakımın 2.750 metre olduğu ülkede, %94’ten fazlası deniz seviyesinden 1.000 metreden yüksekte yer almakta; yaklaşık %40’ı ise 3.000 metrenin üzerindedir.^【9】  Bu durum, özellikle yüksek dağlık bölgelerde yılın büyük bölümünde karla kaplı alanların bulunmasına yol açmaktadır.

Tanrı Dağları’nın iç ve yüksek kesimlerinde kışlar daha sert geçerken, bu bölgelerde yaz ayları da oldukça serin ve kurudur. Güneydeki Pamir Dağları’nda ise iklim daha durağan ve nem oranı daha düşüktür. Issık Göl çevresi, gölün büyük su hacmi sayesinde mikroklimatik özellikler gösterir. Bu göl, kış aylarında bile donmayan suyuyla çevresine ılıman bir hava kazandırırken, yaz aylarında serin ve düşük nemli yapısıyla dikkat çeker.

Kırgızistan’ın doğal bitki örtüsü, ülkenin iklimsel çeşitliliği ve rakımsal farklılıkları doğrultusunda zengindir. Genel bitki örtüsünü ormanlar, makilikler, bozkır, step, çayır ve su bitkileri oluşturur. Ormanlık alanlar, ülke yüzölçümünün %5,3’ünü kaplamaktadır.^【10】 

Ülkede yaygın olarak görülen bitki türleri arasında çam, ceviz, fıstık, huş ağacı, akağaç ve kavak yer almaktadır. Özellikle Güneybatı Tien Şan bölgesinde bulunan ceviz ormanları, doğal ve ekonomik değeri bakımından özel bir öneme sahiptir.

Kırgızistan’ın bitki örtüsü, iklimin yanı sıra yükseltiye bağlı olarak da çeşitlenmektedir. Düşük rakımlı vadilerde ve nehir kenarlarında sulak alan bitkileri ve çayırlık alanlar görülürken, yüksek kesimlerde iğne yapraklı ormanlara ve alp çayırlarına rastlanır.

Doğal Kaynaklar

Bağımsızlık öncesi dönemde Kırgızistan’ın madencilik sektörü, altın, kömür, uranyum ve antimon üretimiyle ön plana çıkmıştır. Ülkede çok sayıda altın madeni yatağı bulunmaktadır. Hâlihazırda işletilen başlıca altın madenleri arasında Kumtor, Ceruy, Taldı-Bulak-Levoberejnıy, Makmal, Bozumçak, Iştamberdı, Unkur-Taş ve Tereksay yer almaktadır.

Kumtor altın madeni, ülkenin en büyük altın rezervlerinden birine sahiptir. Rezerv miktarı 104 tonun üzerindedir. Başkent Bişkek’in 350 kilometre güneydoğusunda ve Çin sınırına 60 kilometre mesafede yer alan bu maden, 1996 yılında faaliyete geçmiştir. Faaliyete geçmesiyle birlikte altın üretimi, toplam sanayi üretiminin %40’ına ulaşmıştır.^【11】  Bugüne kadar yaklaşık 304 ton altın üretilmiş olan madenin 2026 yılına kadar faaliyet göstermesi öngörülmektedir.

Altın madenciliği dışında kalan alanlarda sektörün gelişimi sınırlı kalmıştır. Özellikle kömür madenciliğinde yatırım eksikliği dikkat çekmektedir. Bu alandaki üretim esas olarak kamu eliyle yürütülmektedir. Uranyum madenciliği ise Minkuş, Aktuz, Kajısay ve Maylısu bölgelerinde verimliliğin azalması nedeniyle durdurulmuştur.

Petrol ve doğalgaz kaynakları açısından ülke sınırlı potansiyele sahiptir. 2020 yılında günlük 1 bin varil ham petrol üretimi gerçekleştirilmiş ve bu değerle 116 ülke içinde 109. sırada yer almıştır. Aynı yıl doğalgaz üretimi 1 milyar feet³ olarak kaydedilmiştir. Kömür ve linyit üretimi ise 2,4 milyon ton düzeyinde gerçekleşmiştir.

Ekonomi

Temel Ekonomik Göstergeler

Kırgızistan ekonomisi, büyük ölçüde altın ihracatına dayalı, küçük ve gelişmekte olan bir yapı sergilemektedir. 2025 yılı itibarıyla ülkenin gayri safi yurt içi hasılası (GSYİH), cari fiyatlarla 20,16 milyar ABD doları olarak kaydedilmiş; kişi başına düşen gelir ise 2.790 ABD doları seviyesinde gerçekleşmiştir.^【12】 

Aynı yıl reel GSYİH büyüme oranı %8 olarak ölçülmüş; bu büyümeye sanayi, hizmetler ve inşaat sektörleri öncülük etmiştir. Tüketici fiyat endeksi bazında enflasyon oranı %5, işsizlik oranı ise %4 düzeyinde seyretmiştir.^【13】 

Kırgızistan ekonomisinde yurtdışında çalışan vatandaşların gönderdiği dövizler önemli bir yer tutmakta; bu döviz girişleri ülkenin GSYİH’sinin %25’inden fazlasını oluşturmaktadır.^【14】  Rusya ve Kazakistan başta olmak üzere yurtdışında çalışan Kırgız işçilerden gelen gelirler, hem iç tüketimi desteklemekte hem de döviz arzını artırmaktadır. Buna bağlı olarak iç piyasada tüketim, reel ücret artışları, tüketici kredilerindeki genişleme ve bütçe harcamaları büyümeye katkı sunmaktadır.

Devletin genel borçlanmasının GSYİH'ya oranı 2024 yılı itibarıyla %37,5 olarak kaydedilmiştir.^【15】  Buna karşılık cari işlemler dengesinin GSYİH'ya oranı %-25,3 ile önemli düzeyde açık vermektedir.^【16】  2024 yılında ülkenin ihracatı 4 milyar dolar, ithalatı ise 12 milyar dolar olarak gerçekleşmiş ve dış ticaret dengesi 8 milyar dolarlık açık vermiştir.

Sektörel Dağılım

Kırgızistan ekonomisi, büyük ölçüde madencilik, tarım, inşaat, sanayi ve hizmet sektörlerine dayanmaktadır. Ülke, altın madenciliği başta olmak üzere doğal kaynaklarıyla dikkat çeker.

Tarım ve Hayvancılık

Kırgızistan, tarım arazilerinin genişliği ve dağlık coğrafyasının sunduğu avantajlar sayesinde önemli bir tarım ve hayvancılık potansiyeline sahiptir. Ülke yüzölçümünün %54,1’i tarımsal alanlardan oluşur. Tarım sektöründe temel üretim alanları tahıl, patates, meyve-sebze ve yem bitkileridir. İklim koşulları, bölgelere göre farklılık gösterdiğinden tarımsal ürün çeşitliliği fazladır.

Hayvancılık, özellikle kırsal kesimlerde yaşayan nüfusun temel geçim kaynaklarından biridir. Küçükbaş ve büyükbaş hayvancılığın yanı sıra, at ve deve gibi geleneksel türlerin yetiştiriciliği de yapılmaktadır. Ülkede geniş çayır ve mera alanları sayesinde yaylacılık hâlâ yaygındır.

Tarım ve hayvancılık, hem iç tüketim hem de ihracat açısından ülkenin stratejik sektörlerinden biridir. Özellikle süt ürünleri, et ve yün üretimi, kırsal kalkınmada önemli rol oynamaktadır.

Sanayi

Kırgızistan’da sanayi sektörü, büyük ölçüde madencilik ve özellikle altın üretimi etrafında şekillenmiştir. Ülkenin en önemli sanayi faaliyetleri arasında altın madenciliği, kömür üretimi, sınırlı düzeyde petrol ve doğalgaz çıkarımı, bazı metal işleme faaliyetleri ve gıda işleme gibi hafif sanayi alanları yer almaktadır.

Sanayi üretiminin yaklaşık %40’ı altın üretiminden sağlanmaktadır.^【17】  Özellikle Kumtor altın madeni, ülke ekonomisinde merkezi bir yere sahiptir. Bişkek’in 350 km güneydoğusunda yer alan bu maden, bugüne kadar yaklaşık 304 ton altın üretmiş olup, 2026 yılına kadar üretime devam etmesi beklenmektedir. Diğer önemli altın yatakları arasında Ceruy, Taldı-Bulak-Levoberejnıy, Makmal ve Bozumçak bulunmaktadır.

Kömür madenciliği hâlâ devlet eliyle yürütülmekte olup, bu alanda yatırım eksikliği dikkat çekmektedir. Uranyum madenciliği ise Minkuş, Aktuz, Kajısay ve Maylısu bölgelerinde düşük verim nedeniyle durdurulmuştur.

Petrol ve doğalgaz üretimi, diğer Orta Asya ülkeleriyle kıyaslandığında oldukça sınırlıdır. 2020 verilerine göre, Kırgızistan sadece 1 bin varil/gün ham petrol ve 1 milyar feet³ doğalgaz üretmiştir. Bu nedenle, enerji ihtiyacının önemli bir kısmı ithalatla karşılanmaktadır.

Bununla birlikte, inşaat sektörü, büyümenin destekleyici unsurlarından biridir. Kamu altyapı projeleri ve özel sektör yatırımları sayesinde bu alanda son yıllarda artış gözlemlenmektedir.

Hizmetler Sektörü ve Finansal Sistem

Hizmetler sektörü, Kırgızistan ekonomisinin son yıllarda büyüme kaydeden alanlarından biri olmuştur. Özellikle ticaret, ulaştırma, catering (yeme-içme hizmetleri) gibi alanlarda gelişme gözlemlenmiştir. Turizm sektörü, Issık Göl çevresi gibi doğal güzellikleriyle bölgesel ölçekte potansiyele sahip olup, yaz aylarında özellikle iç turizm hareketliliği artmaktadır.

2024 yılında gerçekleşen %9’luk GSYİH büyümesine, hizmetler sektörü önemli katkı sağlamıştır. Büyümeyi destekleyen etkenler arasında tüketici kredilerindeki artış, özel sektör reel ücretlerinde yükseliş, iç tüketimdeki canlanma ve yurt dışından gelen işçi dövizlerindeki artış yer almıştır. Özellikle Rusya ve Kazakistan’da çalışan Kırgız vatandaşlarının ülkeye gönderdiği dövizlerin, GSYİH’nin %25’inden fazlasına denk gelmesi bu sektörün büyümesinde dolaylı rol oynamaktadır.

Finansal sistem, ekonomideki büyümeyi desteklemekle birlikte, halen gelişmekte olan bir yapıya sahiptir. 1990’lı yıllarda kamu kuruluşlarının büyük kısmının özelleştirilmesiyle birlikte, serbest piyasa mekanizmaları temelinde işleyen bir finansal yapı inşa edilmeye başlanmıştır. Yabancı yatırımlar, özellikle madencilik gibi sektörlerde öne çıkmakla birlikte, doğrudan finans sektörüne yönelik yatırım düzeyi sınırlıdır.

İşçi dövizleri, ülke ekonomisinin ve döviz dengesinin en önemli unsurlarından biri haline gelmiştir. Bu durum, bireysel hane halkı gelirlerinde artışa yol açmakta ve tüketim odaklı hizmetlerin genişlemesine katkıda bulunmaktadır.

Bununla birlikte, finansal sistemin gelişimi, hâlen sermaye yetersizliği, dijitalleşme eksiklikleri ve dış ekonomik şoklara duyarlılık gibi çeşitli yapısal zorluklarla karşı karşıyadır. Ancak Avrasya Ekonomik Birliği üyeliği ve uluslararası mali kuruluşlarla olan iş birlikleri, sistemin entegrasyon kapasitesini artırma potansiyeli taşımaktadır.

Dış Ticaret

Kırgızistan, denize kıyısı olmayan coğrafi konumu ve ithalata olan yüksek bağımlılığı nedeniyle dış ticaretinde yapısal sınırlılıklar yaşamaktadır. Bununla birlikte, 1997 yılından itibaren altın ihracatında gözlenen artış, ülkenin küresel pazarlara erişimini kolaylaştırmıştır. Ancak ihracatın büyük ölçüde altına odaklanması, ürün çeşitliliğini sınırlamıştır.

2024 yılı itibarıyla Kırgızistan’ın toplam ihracatı yaklaşık 4 milyar dolar, ithalatı ise 12 milyar dolar düzeyinde gerçekleşmiştir. Bu dönemde dış ticaret dengesi ülke aleyhine 8 milyar dolarlık açık vermiştir.

Kırgızistan’da dış ticaretin düzenlenmesinden Ekonomi ve Ticaret Bakanlığı sorumludur. Gümrük işlemleri ise Maliye Bakanlığı’na bağlı Devlet Gümrük Hizmeti tarafından yürütülmektedir. Ülke, dış ticaretinde aşağıdaki rejimleri uygulamaktadır:

• Serbest Ticaret Rejimi
• En Çok Kayrılan Ülke (MFN) Rejimi
• Avrasya Ekonomik Birliği Rejimi
• Tercihli Ticaret Rejimi

Kırgızistan, Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) çerçevesinde 1994 tarihli Serbest Ticaret Bölgesi Anlaşması'na ve 2011 tarihli BDT Ülkeleri Serbest Ticaret Bölgesi Anlaşması'na taraftır. Ayrıca Rusya, Kazakistan, Ermenistan, Moldova, Ukrayna, Özbekistan, Beyaz Rusya, Tacikistan ve Azerbaycan ile ikili serbest ticaret anlaşmaları mevcuttur.

Dünya Ticaret Örgütü’ne 1998 yılında üye olan Kırgızistan, MFN kuralını uygulamaktadır. Bu sayede ticaret hacmini artırmış ve ticaret ortaklarının coğrafi çeşitliliğini genişletmiştir.

Kırgızistan, 12 Ağustos 2015 tarihinden itibaren AEB üyesidir. Üyelik sayesinde 180 milyonluk bir pazara erişim sağlamış, özellikle tekstil ve tarım sektörlerinde rekabet gücünü artırmayı ve ihracatı çeşitlendirmeyi hedeflemiştir. Bu süreçte, AEB’nin hukuki çerçevesine uyum sağlanmış ve gümrük altyapısı geliştirilmiştir.

Demografi ve Eğitim

Temel Demografik Göstergeler

Kırgızistan’ın nüfusu yaklaşık 7 milyon kişi düzeyindedir. Ülke, bu büyüklük ile dünya genelinde 100. sırada yer almaktadır. Nüfusun yaklaşık 1.3 milyonu Bişkek’te yaşamaktadır.^【18】 

Nüfusun önemli bir bölümü genç yaş gruplarındadır. 0–24 yaş arası bireyler, toplam nüfusun yaklaşık %46’sını oluşturmaktadır. 2024 yılı itibarıyla işsizliğin toplam işgücüne oranı %9 olarak tahmin edilmektedir.^【19】  Bu oran, Kırgızistan’ı işsizliğin yüksek olduğu ülkeler arasında 16. sıraya yerleştirmektedir.

Yıllık nüfus artış oranı %0,79’dur.^【20】  Doğum oranı 1.000 kişi başına 18,7 doğum, ölüm oranı ise 1.000 kişi başına 6 ölüm şeklindedir. Toplam doğurganlık oranı 2,45 çocuk olarak belirlenmiştir.^【21】 

Beklenen yaşam süresi erkeklerde 68,9 yıl, kadınlarda 77,2 yıl olup, toplamda 72,9 yıl düzeyindedir.^【22】  Cinsiyet oranı, toplam nüfus düzeyinde 0,96 erkek/kadın şeklindedir.^【23】 

Etnik Yapı

Kırgızistan’ın etnik yapısı, büyük oranda Kırgızların çoğunlukta olduğu bir nüfus bileşimine sahiptir. 2021 yılı verilerine göre ülke nüfusunun %73,8’i Kırgız, %14,8’i Özbek, %5,1’i Rus kökenlidir.^【24】  Bunun dışında, Dunganca %1,1 oranında temsil edilmektedir.^【25】  Geri kalan %5,2’lik kesim ise Uygur, Tacik, Türk, Kazak, Tatar, Ukraynalı, Koreli ve Alman gibi farklı etnik gruplardan oluşmaktadır.^【26】 

Bu yapı, Kırgızistan’ın tarihsel, coğrafi ve kültürel çeşitliliğini yansıtmakta olup, özellikle güney bölgelerde Özbek nüfusunun, kuzeyde ise Rus nüfusunun daha yoğun olduğu gözlemlenmektedir.

Dinî Dağılım

Kırgızistan’da dinî yapı büyük ölçüde İslam inancına dayanmaktadır. 2017 yılı verilerine göre nüfusun yaklaşık %90’ı Müslüman, %7’si Hristiyan, kalan %3’ü ise diğer inançlara mensuptur.  Müslüman nüfusun büyük çoğunluğu Sünni mezhebine bağlıdır.^【27】 

Hristiyan nüfusun içinde en yaygın mezhep Rus Ortodoksluğudur ve bu grup nüfusun yaklaşık %3’ünü oluşturmaktadır. Diğer dinî inançlar arasında Yahudilik, Budizm ve Bahailik gibi azınlık inanç sistemleri yer almaktadır.

Eğitim

Kırgızistan eğitim sistemi, ilköğretim ve ortaöğretim kademelerini kapsayan yapısıyla büyük ölçüde Sovyet eğitim modelinin devamıdır. Yasal olarak eğitim 9 yıl zorunludur: çocuklar 7 yaşında okula başlar, 4 yıllık ilkokul (başlangıç eğitimi) ve ardından 5 yıllık orta öğretim birinci kademe alarak 15 yaşında zorunlu eğitimi tamamlarlar. Bu temel eğitimin ardından öğrenciler üst ortaöğretime geçer; geleneksel olarak lise düzeyi 2 yıl sürmekteydi (11. sınıf sonunda lise bitmektedir). Ancak günümüzde eğitim sistemi reform halindedir ve Kırgızistan, zorunlu eğitimi 12 yıla çıkarma yönünde adımlar atmaktadır.

Eğitim Kurumları

Zorunlu eğitimin ilk kademelerinde okullaşma oranı ülke genelinde oldukça yüksektir. İlköğretim ve temel ortaöğretim (9. sınıf) düzeyinde net okullaşma %98’i aşmaktadır.^【28】  Bu da hemen hemen tüm çocukların en az 9 yıllık eğitimi aldığı anlamına gelir. Bununla birlikte, 10-11. sınıflarda (lise aşamasında) eğitime devam oranı bir miktar düşmektedir. Özellikle 9. sınıftan sonra bazı öğrenciler mesleki eğitime yönelmekte veya eğitimi terk etmektedir. Üst ortaöğretimde kız öğrencilerin devam oranı erkeklere kıyasla biraz daha yüksek olup her iki cinsiyet için de lise terki belli bir oranda görülmektedir.

Ortaöğretim sonrasında öğrenciler için yükseköğretim ve mesleki eğitim seçenekleri bulunmaktadır. Kırgızistan’da devlet üniversiteleri, özel üniversiteler ve yüksekokullar dahil olmak üzere çok sayıda yükseköğretim kurumu faaliyet göstermektedir. Başkent Bişkek’teki Kırgız Milli Üniversitesi (Kırgızistan Ulusal Üniversitesi) ve Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi gibi kurumlar, ülkenin önde gelen yükseköğretim kuruluşlarındandır. Sovyet döneminden miras kalan teknik enstitüler ve öğretmen eğitim okulları da günümüzde üniversite statüsünde eğitim vermeye devam etmektedir. Eğitim kurumlarının yönetimi Kırgızistan Eğitim ve Bilim Bakanlığı tarafından yürütülmekte olup, müfredatlar devletçe belirlenmektedir. Kamu harcamalarında eğitime ayrılan pay, son yıllarda GSYİH’nin yaklaşık %6’sı düzeyinde seyretmektedir.^【29】 

Okuryazarlık Oranı

Kırgızistan’da okuryazarlık oranı oldukça yüksektir. Sovyetler Birliği döneminden miras kalan yaygın eğitim ağı sayesinde yetişkin nüfusun neredeyse tamamı okuma yazma bilmektedir. UNESCO verilerine göre 15 yaş ve üzeri nüfusta okuryazarlık oranı %99,6 olup kadın ve erkeklerde bu oran neredeyse eşittir.^【30】 

Kültür

Edebiyat

Kırgızistan edebiyatı, sözlü gelenekle şekillenen bir kültürel birikime dayanmaktadır. Tarihsel süreçte yazılı dilini kaybeden Kırgız halkı, edebi hafızasını nesiller boyu sözlü aktarım yoluyla korumuş ve geliştirmiştir. Bu süreçte oluşan zengin sözlü edebiyat geleneği, Kırgız kimliğinin oluşumunda belirleyici rol oynamıştır. Kırgız edebiyatının temelini, çok çeşitli türlerde üretilmiş sözlü halk edebiyatı ürünleri oluşturur. Bu gelenek, destanlar, efsaneler, masallar ve halk hikâyeleri gibi türlerde yoğunlaşmış; kuşaktan kuşağa aktarılarak canlılığını korumuştur.

Kırgız sözlü edebiyatının en önemli örneği, Manas Destanı'dır. Manas, Semetey ve Seytek adlarını taşıyan üç bölümden oluşan bu epik yapı, bin yıllık geçmişe sahiptir. Sadece bir soy hikâyesi değil, Kırgız halkının bağımsızlık mücadelesini, devletleşme çabalarını, yaşam tarzını, kültürel kodlarını, eğitim anlayışını ve dünya görüşünü konu edinen kapsamlı bir destandır. Tamamı kısa, heceli ve vezinli şiirle söylenmiş bu destan, sadece Kırgız halkının değil, dünya somut olmayan kültürel mirasının da özgün örnekleri arasında yer almaktadır.

Destanın aktarımı, usta anlatıcılar olan akınlar tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu anlatıcılar, genellikle bir rüya aracılığıyla destanı anlatma yetkisini aldıklarına inanır; anlatım sırasında kendilerini trans hâline yakın bir ruh hâline sokarak özel bir ton, ritim ve jestlerle destanı canlandırırlar. Manas’ın anlatımı, köy toplantılarından ulusal bayramlara kadar çeşitli sosyal ortamlarda gerçekleştirilmiş; anlatıcılar toplumsal rehberlik ve manevi destek işlevi de görmüştür. Manas Destanı, anlatıcılık geleneğiyle birlikte kültürel kimliğin aktarımında eğitsel bir rol de üstlenmiştir.

Sözlü anlatım geleneğinin diğer önemli temsilcileri arasında kısa epik şiirler ve halk hikâyeleri de bulunmaktadır. Bu türler, genellikle Kırgız liriği olan üç telli kopuz eşliğinde icra edilmiştir. Her bir epik anlatı, kendine özgü bir temaya, melodiye ve anlatım tarzına sahiptir. Anlatıcılar bir dönem bölgeler arasında dolaşarak anlatım yarışmalarına katılmış ve halk nezdinde yüksek itibara sahip olmuşlardır.

Çağdaş Kırgız edebiyatının en önemli temsilcisi Cengiz Aytmatov’dur. Eserlerini Kırgızca ve Rusça kaleme alan yazar, temalarında aşk, dostluk, savaşın acıları, kahramanlık ve geleneksel değerlere bağlılığı öne çıkarmıştır. Aytmatov, eserlerinde milletinin sosyal, kültürel ve ahlaki birikimini yansıtmış; halkının yaşadığı zorlukları ve değerlerini anlatmıştır.

Kırgız edebiyatı, hem sözlü hem yazılı birikimiyle tarihî hafızayı yaşatan ve kültürel kimliği inşa eden temel bir unsurdur. Modern dönemde Manas Destanı'nın merkezî meydanlara dikilen anıtlarla ve 28 Haziran 2011’de kabul edilen Manas Destanı Yasası’yla resmi düzeyde de tanınması, bu edebi mirasın ulusal kimlik inşasındaki önemini vurgulamaktadır.

Görsel Sanatlar

Kırgızistan’da görsel sanatlar alanında geleneksel el sanatları öne çıkar. Özellikle keçe halı yapımı, yüzyıllardır süregelen bir zanaat ve sanat dalıdır. Keçeden yapılan renkli motifli ala-kıyız ve şırdak halılar, göçebe yaşamda evleri (boz üy – yurt) sıcak tutma ve süsleme işlevi görmüş; motiflerindeki zengin süslemeler ve desenler kültürel bir sembol dili oluşturmuştur.

Keçe halı üretimi, geleneksel olarak kadınlar arasında kuşaktan kuşağa aktarılan, toplumsal dayanışmayı pekiştiren bir uğraştır. Bu el sanatı, Kırgız kültürel mirasının bir parçası olarak görülmekte olup UNESCO tarafından Acil Koruma Gerektiren Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’ne alınmıştır. Ancak günümüzde sentetik halıların yaygınlaşması ve genç neslin ilgisizliği nedeniyle ala-kıyız ve şırdak geleneği tehlike altındadır; bu halıların ustaları giderek azalmakta ve bu görsel sanat mirasının sürdürülmesi için koruma çabaları önem kazanmaktadır.

Mutfak Kültürü

Kırgız halkı tarih boyunca dağlar, yaylalar ve bozkırlarda sürdürdüğü göçebe yaşam biçimi sayesinde, doğadan elde ettiği hayvansal ürünleri temel alarak özgün ve fonksiyonel bir mutfak kültürü geliştirmiştir. Bu mutfak; et, süt ürünleri ve tahıl temelli ürünler etrafında şekillenmiş olup, yüksek kalorili, besleyici ve uzun süre dayanabilen yiyeceklerden oluşmaktadır.

Kırgız mutfağının temelini et oluşturur. Özellikle koyun eti, sığır eti ve at eti önem taşır. At eti, sadece bir besin maddesi değil, aynı zamanda onur ve misafirperverlik göstergesi olarak görülür. Beşbarmak, kuurdak, naarın, uyurme, olobo ve çüçük gibi geleneksel et yemekleri Kırgız mutfağının en öne çıkan örneklerindendir. Bu yemeklerde et genellikle haşlanarak ya da kızartılarak hazırlanır.

Kırgız mutfağında ayran, katık, süzme, kurut, kaymak ve özellikle kımız (fermente kısrak sütü) gibi ürünler hem beslenme hem de şifa amaçlı tüketilmektedir.

Yiyecek Hazırlama ve Tüketim Geleneği

Kırgız mutfağında yiyecekler sadece karın doyurmak için değil, toplumsal birliktelik, misafirperverlik ve kutlama aracı olarak da görülür. Özellikle düğün, cenaze, bayram gibi özel günlerde büyük ziyafetler hazırlanır. Etli yemekler, süt ürünleri ve geleneksel içeceklerle donatılmış sofralar, konuklara sunulur.

Mevsimsel Tüketim ve Saklama Yöntemleri

Kırgız mutfağında mevsimsel tüketime önem verilir. Yaz aylarında fermente süt ürünleri ve hafif tahıllar tercih edilirken, kış aylarında yüksek kalorili et ve hamur yemekleri ön plana çıkar. Gıdaların uzun süre dayanması için kurutma, tuzlama, kızgın taşla pişirme, kurutulmuş et ve yoğurt yapımı gibi geleneksel yöntemler kullanılır.

Turizm

Kırgızistan turizmi; tarihî mirası, UNESCO Dünya Mirası alanları ve doğa turizmi potansiyeli üzerine şekillenmektedir. İpek Yolu’nun önemli duraklarını barındıran Nevaket, Suyab ve Balasagun gibi Orta Çağ şehirleri; Süleyman Dağı’nın kutsal ve kültürel değeri; Tanrı Dağları’nın yüksek biyolojik çeşitliliği ve doğal peyzajları ülkenin turizm kimliğinin temel unsurlarını oluşturmaktadır. Bunlara ek olarak Çolpon-Ata petroglifleri, Burana Kulesi ve Taş Rabat Kervansarayı gibi tarihî ve arkeolojik alanlar, Kırgızistan’ı kültür, inanç ve tarih turizmi açısından Orta Asya’da öne çıkaran destinasyonlar arasında konumlandırmaktadır.

Turistik Bölgeler ve Çekim Alanları

UNESCO Dünya Mirası Alanları

Kırgızistan, üç önemli UNESCO Dünya Mirası alanına ev sahipliği yapmaktadır. Bunlardan ilki, İpek Yolu: Chang’an-Tienshan Koridoru Güzergâh Ağı (2014’te tescil edilen, Çin-Kazakistan-Kırgızistan ortak mirası) olup, Han ve Tang dönemlerinin başkenti Chang’an’dan (günümüz adıyla Xi’an) başlayarak Orta Asya’daki Semireçye (Jetisu) bölgesine uzanan 5.000 km’lik bir tarihî ticaret rotasını kapsamaktadır. M.Ö. 2. yüzyıl ile M.S. 16. yüzyıl arasında kesintisiz kullanılan bu koridor, çok sayıda uygarlığı birbirine bağlayarak ticaret, din, bilim, teknoloji, kültür ve sanat alanlarında etkileşimlere sahne olmuştur.

Güzergâh üzerindeki 33 bileşen arasında saray şehirleri, kervansaraylar, Budist mağara tapınakları, antik yollar, posta istasyonları, surlar, mezarlar ve ibadet yapıları bulunmaktadır. Kırgızistan’daki Nevaket (Krasnaya Reçka), Suyab (Ak-Beşim) ve Balasagun (Burana) gibi Orta Çağ şehir kalıntıları bu seri adaylığın parçaları arasındadır.

İkinci Dünya Mirası alanı, Süleyman Dağı’dır. Oş şehrinin merkezinde yükselen bu kaya kütlesi, 1.500 yılı aşkın süredir hac yeri konumundadır. Beş tepeli Süleyman Dağı’nın yamaçlarında yüzlerce petroglif içeren mağaralar ve antik ibadet alanları bulunur; bugüne kadar 101 adet kaya resmi sahası envantere alınmıştır ve dağ genelinde dağılmış 17 tapınak günümüzde de ziyaret edilmektedir.

Üçüncü alan ise Tanrı Dağları olup Kazakistan ve Özbekistan’la paylaşılan bir doğal Dünya Mirası bölgesidir. Tanrı Dağları, 700 metreden 4.503 metreye kadar yükselen irtifa farkıyla farklı ekosistemleri barındırmakta; biyolojik çeşitliliği sayesinde elma, ceviz gibi birçok kültür meyvesinin atalarının yetiştiği küresel önemde bir gen merkezi olarak görülmektedir.

Tarihi Şehirler, Yapılar ve Arkeolojik Sitler

Kırgızistan’ın Issık Göl bölgesinde, başkent Bişkek’e 260 kilometre mesafede yer alan Çolpon-Ata Petroglif Açık Hava Müzesi, tarih öncesi dönemlere ait kaya resimlerinin sergilendiği bir açık hava müzesidir. Müze, Çolpon-Ata kentinin girişinde, 42 hektarlık bir alana yayılmıştır.

Müzede yer alan petroglifler, 30 santimetre ile 3 metre arasında değişen boyutlardaki kaya yüzeylerine çizilmiş resimlerden oluşur. Bu resimler; av sahneleri, hayvanlarla mücadele betimlemeleri, avcı figürleri, sembolik çizgiler, daire ve dikdörtgen şekiller gibi çeşitli temaları içermektedir. Çizimler, dönemin toplumsal yaşamı, inanç sistemi ve sanat anlayışı hakkında bilgi sunar. Aynı zamanda insanlık tarihine ve eski yaşam biçimlerine ışık tutan önemli görsel belgelerdir.

Petroglifler, kaya yüzeylerinin kazınması, oyulması veya aşındırılması yoluyla yapılmıştır. Bu teknik, dünyanın en eski sanat formlarından biri olarak kabul edilmektedir. Çolpon-Ata’daki eserler, bölgedeki avcılık kültürünü ve doğayla kurulan ilişkiyi betimleyen temsiller sunar.

Burana Kulesi, Kırgızistan’ın başkenti Bişkek’in 71 kilometre doğusundaki Tokmok şehri yakınlarında, Çuy Vadisi’nde yer alan tarihî bir yapıdır. Yuvarlak gövdeli bu kule, Orta Asya’da İslamiyet’i kabul eden ilk Türk devleti olan Karahanlılar döneminden günümüze ulaşan mimari kalıntılar arasında yer alır.

Tarihî kaynaklara göre, Burana Kulesi 840 yılında Bilge Kül Kadir Han tarafından kurulan Karahanlı hanedanlığının ilk ilim ve kültür başkenti Balasagun’un yapılarından biridir. Kulenin, 11. yüzyılda Balasagun’da inşa edilen bir caminin yanında ezan okuma yeri ve gözetleme kulesi olarak kullanıldığı düşünülmektedir. Bu işlevleriyle kule, dönemin dini ve savunma amaçlı mimarisine ışık tutmaktadır.

İlk inşa edildiğinde yüksekliği yaklaşık 45–46 metre olan kule, daha sonraki yüzyıllarda meydana gelen doğal afetler nedeniyle hasar görmüş ve günümüzde yüksekliği 24 metreye kadar düşmüştür. Güney tarafında yer alan 6 metre yüksekliğindeki giriş kapısından, dar bir döner merdivenle kulenin tepesine çıkılmaktadır. Aydınlatma amacıyla duvarlarında mazgal şeklinde iki pencere yer almaktadır.

Burana Kulesi, Karahanlılar’ın Orta Asya’da inşa ettiği diğer minarelerle kıyaslandığında, mimari açıdan öncü bir yapı olarak değerlendirilmektedir. Yapı, UNESCO'nun Dünya Somut Kültürel Miras Listesi’nde yer almakta ve devlet koruması altındadır.

Taş Rabat Kervansarayı, Kırgızistan’ın doğusunda, Narın Bölgesi’ne bağlı At-Başı ilçesi sınırlarında yer alan tarihî ve mimari bir yapıdır. Başkent Bişkek’e 520 kilometre uzaklıktaki bu yapı, Çin sınırına yaklaşık 80 kilometre mesafededir. Tanrı Dağları'nın eteklerinde, sivri taş kayalıklarla çevrili Kara Koyun Vadisi’nin derinliklerinde konumlanan Taş Rabat, deniz seviyesinden 3.200 metre yükseklikte yer almaktadır.

Orta Asya’nın en eski mimarî yapılarından biri olarak kabul edilen Taş Rabat, tarihî İpek Yolu'nun Orta Asya’dan geçen güzergâhı üzerinde bulunur. Yapının kimler tarafından ve ne zaman inşa edildiği kesin olarak bilinmemektedir. Yerel kaynaklarda, yapı; bir Budist tapınağı, Hristiyan manastırı veya Karahanlılar dönemine ait bir kervansaray olarak tanımlanmaktadır.

Taş Rabat’ın, tarih boyunca Çin ile yapılan ticarette kullanılan kervanlar tarafından konaklama ve sığınma amacıyla kullanıldığı düşünülmektedir. Sert iklim koşullarına karşı korunaklı bir yapı olması, onu kar ve fırtına gibi doğa olaylarına karşı güvenli bir durak hâline getirmiştir. Yapı, günümüzde müze olarak kullanılmaktadır. 

Müzeler ve Kültürel Kurumlar

Kırgız Cumhuriyeti Milli Tarih Müzesi, Kırgızistan’ın tarihini, kültürel mirasını ve toplumsal gelişimini yansıtan arkeolojik, etnografik ve belgesel koleksiyonların sergilendiği resmî devlet müzesidir. Kuruluşu 1925 yılına dayanan müze, ülkedeki en kapsamlı tarih müzesi olma özelliğini taşımaktadır. Kırgız halkının eski çağlardan günümüze kadar uzanan tarihsel süreci, sosyal yapısı, gelenek ve görenekleri ile birlikte, Sovyet dönemi ve bağımsızlık sonrası gelişmeleri kronolojik ve tematik düzen içinde sunan bilimsel-kültürel bir kurumdur.

Rukh Ordo Açık Hava Müzesi, Kırgızistan’ın Çolpon-Ata kentinde, Issık Göl kıyısında yer alan kültürel ve tarihî bir kompleks niteliğindedir. 2002 yılında kurulan ve 2007 yılında ziyarete açılan müze, 2008 yılından bu yana dünyaca tanınan Kırgız yazar Cengiz Aytmatov’un adını taşımaktadır. Müze, Kırgız halkının kültürünü, geleneklerini ve tarihini görsel anlatımlarla sunmayı amaçlayan önemli bir kültür merkezidir.

Yaklaşık 4,5 hektarlık bir alana yayılan komplekste; cami, kilise, sinagog, budist tapınağı gibi farklı inançlara ait yapılar eşit mesafede konumlandırılarak dinler arası hoşgörü teması vurgulanmıştır. Rukh Ordo, heykeller, resimler, geleneksel Kırgız köyü örnekleri ve çeşitli sergi alanlarıyla hem yerli hem yabancı ziyaretçilere tarihî ve kültürel bir yolculuk imkânı sunan simgesel bir müzedir.

Turizm Politikası

Ülkeye Gelen Turist Profili

Kırgızistan, son yıllarda giderek artan sayıda uluslararası turisti ağırlamakla birlikte, gelen ziyaretçilerin büyük kısmı yakın coğrafyadan gelmektedir. Özellikle Orta Asya ülkeleri ve Rusya, Kırgızistan’a gelen yabancı turistlerin %95’inden fazlasını oluşturmaktadır.^【31】 

Bu ülkeler içinde Özbekistan birinci sırada yer alırken, Kazakistan ve Rusya diğer başlıca kaynak pazarlar konumundadır. Bunun yanı sıra Avrupa, Güneydoğu Asya, Orta Doğu gibi uzak bölgelerden gelen turist sayısında da kademeli bir artış gözlenmektedir.

Nitekim Dünya Seyahat ve Turizm Konseyi’nin raporunda Kırgızistan, önümüzdeki 10 yıl boyunca yıllık %8,2 oranında turizm büyümesiyle dünyanın en hızlı gelişen destinasyonlarından biri olarak gösterilmiştir.^【32】 

Kırgızistan, turizm altyapısını iyileştirip tanıtım faaliyetlerini artırarak bu ilgiyi sürdürmeye çalışmaktadır. 2020’de başlayan COVID-19 salgını nedeniyle 2020-2021’de turist sayılarında düşüş yaşansa da, 2022 itibarıyla sektör hızlı bir toparlanma sürecine girmiştir. 2024 yılında ülkeyi ziyaret eden yabancı turist sayısı yaklaşık 8,6 milyon ile bir önceki yıla göre %11 artış göstermiştir.^【33】  Bu sayıyla Kırgızistan, Orta Asya’da Kazakistan’ın ardından en çok turist çeken ikinci ülke olmuştur. Turistlerin ülke içinde en çok ziyaret ettiği yerlerin başında Issık Göl bölgesi gelmektedir. 2025 yaz sezonunda (Haziran-Ağustos) ülke genelinde kaydedilen 3,53 milyon turistin yaklaşık üçte ikisi Issık Göl kıyılarını ziyaret etmiştir.

Hükümet, son dönemde kış turizmini ve mevsim dışı ziyaretleri artırmaya yönelik çalışmalara hız vermiştir. Özellikle kayak merkezleri (Karakol, Too-Aşuu vb.), kaplıcalar ve kış festivalleri ile ülkenin kış aylarında da cazip hale getirilmesi hedeflenmektedir. 2025 kış sezonunda Karakol ve diğer kayak tesislerinde düzenlenen şenlikler, bölgeye yerli-yabancı pek çok turisti çekmeye başlamıştır. Genel olarak doğa turizmi, eko-turizm ve macera turizmi (trekking, dağcılık, yamaç paraşütü vb.) alanlarında Kırgızistan’ın uluslararası bilinirliği artmakta; gelen ziyaretçi profili de sadece komşu ülkelerle sınırlı kalmayıp çeşitlenmektedir.

Turizmin Ekonomi İçindeki Payı

Turizm, Kırgızistan ekonomisinde stratejik öneme sahip sektörlerden biri olarak görülmektedir. 2023 yılı itibarıyla turizm sektörü, doğrudan ve dolaylı katkılarla birlikte ülkenin GSYİH’sinin yaklaşık %5’ini oluşturmuştur. 2025 yılının ilk yarısında ise turizmin GSYİH içindeki payının %4,3 olduğu açıklanmıştır.^【34】 

Hükümet, 2030 yılına kadar bu oranı %7 seviyesine çıkarmayı hedeflemektedir. Bu hedef doğrultusunda, sektöre yönelik kapsamlı bir kalkınma programı uygulamaya konmuştur. Cumhurbaşkanlığı tarafından ülkenin geleceğinin sanayi ile birlikte turizmde yattığı vurgulanmış ve turizmin geliştirilmesi devlet politikalarının odağı haline gelmiştir. Devlet, “40 ilçede 40 turizm projesi” adında bir program başlatarak her bir bölgenin potansiyeline uygun turizm yatırımlarını teşvik etmektedir. 2025 yılı itibarıyla bu kapsamda 63 yeni turistik tesis (otel, tatil köyü, ziyaretçi merkezi vb.) açılmış olup yıl sonuna kadar 22 tesisin daha faaliyete geçmesi planlanmıştır.

Turizmin ülke geneline yayılması ve 12 aya yaygınlaştırılması amacıyla altyapı yatırımları hız kazanmıştır. Özellikle son yıllarda havaalanları ve karayolları yenilenmekte, özel sektör yatırımıyla yeni konaklama tesisleri ve rekreasyon alanları kurulmaktadır. Devlet destekli bu projelerde, çevrenin ve tarihî-kültürel mirasın korunması öncelikli şartlardan biri olarak belirlenmiştir. Turizmde dijitalleşme ve akıllı yönetim uygulamalarına geçilmesi için de adımlar atılmaktadır. Yeşil turizm ilkeleri benimsenerek korunan doğal alanlarda taşıma kapasitesine uygun ekoturizm uygulamalarına başlanmıştır.

Dünya Ekonomik Forumu’nun Seyahat ve Turizm Rekabet Endeksi’nde Kırgızistan son yıllarda skorunu yükselterek 140 ülke arasında 90. sıraya kadar ilerlemiştir.

Dış Politika ve Güvenlik

Bağımsızlık sonrası dönemde ülkenin dış politikası, çok taraflı diplomasi, bölgesel iş birlikleri ve güvenlik temelli stratejiler çerçevesinde şekillenmiştir. Bağımsızlığını takiben Kırgızistan, 1992 yılında Birleşmiş Milletler’e (BM) üye olmuş ve aynı yıl NATO’nun Barış İçin Ortaklık (PfP) programına katılmıştır. Bu dönemde dış politika, uluslararası tanınırlık kazanmak, ekonomik yardım sağlamak ve güvenlik ilişkileri kurmak üzerine odaklanmıştır. 1994 yılında Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü (KGAÖ) üyeliği ile Rusya ile güvenlik ilişkilerini güçlendirmiştir.

Kırgızistan, dış politikasında bölgesel istikrar ve ekonomik iş birliğini destekleyen çok sayıda örgüte katılmıştır. Ülke; Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ), Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT), Avrasya Ekonomik Birliği (AEB), Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT) gibi çok taraflı yapılarla entegrasyonunu sürdürmüştür. Ayrıca Asya Kalkınma Bankası (ADB), Dünya Bankası (IBRD, IDA), IMF ve İslam İşbirliği Teşkilatı (OIC) gibi kuruluşlarda da üyeliğini sürdürmektedir.

Kırgızistan’ın dış politikasında güvenlik önemli bir yer tutmaktadır. Ülke, özellikle Özbekistan ve Tacikistan sınırlarının kesiştiği bölgede, sınır güvenliği ve terörle mücadeleye öncelik vermektedir. Bu kapsamda KGAÖ ve Rusya ile askeri iş birliğini sürdürmekte olup, ülkede Rusya’ya ait bir hava üssü bulunmaktadır.

2020 sonrasında yaşanan iç siyasi gelişmelerin ardından, Kırgızistan’ın dış politikasında yeni anayasal düzenlemeler, yönetim sistemi değişikliği ve başkanlık modeli gibi unsurlar paralelinde istikrar arayışı ve bölgesel uyum ön plana çıkmıştır. 2025 yılı itibarıyla ülkenin dış ilişkileri, özellikle çevre ülkelerle olan sınır güvenliği, iklim değişikliği ve ekonomik iş birliği gibi konular çerçevesinde şekillenmeye devam etmektedir.

İkili İlişkiler

Amerika Birleşik Devletleri

Kırgızistan ile Amerika Birleşik Devletleri arasındaki diplomatik ilişkiler, ülkenin 1991 yılında bağımsızlığını kazanmasının ardından kurulmuştur. Taraflar karşılıklı olarak büyükelçilik düzeyinde temsil edilmektedir.

Kırgızistan’ın Washington, DC’deki büyükelçiliği bulunmaktadır. Diplomatik misyonun başında 25 Şubat 2025 tarihi itibarıyla Büyükelçi Aibek Moldogaziev bulunmaktadır.

ABD’nin Bişkek Büyükelçiliği ise başkent Bişkek’te faaliyet göstermektedir. Bu misyonun başında ise 29 Aralık 2022 tarihinden itibaren Büyükelçi Lesslie Viguerie görev yapmaktadır.

İki ülke arasındaki ilişkiler, diplomatik iş birliğinin yanı sıra sağlık, eğitim, güvenlik ve kalkınma gibi alanlarda çeşitli uluslararası programlar ve kuruluşlar aracılığıyla yürütülen projeleri de kapsamaktadır. Kırgızistan, çok taraflı yapılar üzerinden ABD’nin desteklediği kuruluşlarla da temas hâlindedir.

Çin

Kırgızistan ile Çin arasındaki diplomatik ilişkiler 1992 yılında kurulmuştur. İki ülke arasındaki iş birliği, geçen süre içerisinde çeşitli alanlarda gelişmiş ve çok yönlü bir nitelik kazanmıştır. 2025 yılı itibarıyla ilişkiler, stratejik ortaklık düzeyinde sürdürülmektedir.

İki ülke devlet başkanları, 2025 yılında Kazakistan’ın Astana kentinde düzenlenen ikinci Çin-Orta Asya Zirvesi kapsamında görüşme gerçekleştirmiştir. Görüşmede, ticaret ve yatırımların artırılması, gelişmekte olan sektörlerde iş birliğinin genişletilmesi ve kalkınma stratejilerinin uyumlaştırılması konuları ele alınmıştır. Taraflar, finansal iş birliğinin derinleştirilmesi, ulaştırma altyapısının geliştirilmesi ve Çin-Kırgızistan-Özbekistan demir yolu projesinin yüksek nitelikli şekilde ilerletilmesi yönünde ortak irade beyan etmiştir.

Enerji, yeşil mineraller ve yapay zekâ gibi yeni sektörlerde iş birliği başlatılması planlanmış; kültür, turizm, eğitim ve sağlık alanlarında halk yararına projelerin uygulanması öngörülmüştür. Taraflar ayrıca, Şanghay İşbirliği Örgütü çerçevesinde dönüşümlü başkanlık dönemlerinde karşılıklı destek verilmesi konusunda mutabakata varmıştır.

Kırgızistan, Çin’in temel çıkarlarına destek vermekte; tek Çin ilkesine bağlılığını sürdürmekte ve Çin’in iç işlerine dış müdahalelere karşı çıkmaktadır. Çin ise Kırgızistan’ı ekonomik kalkınma hedeflerinde desteklemekte, karşılıklı yarar ilkesi doğrultusunda iş birliklerini çeşitlendirmektedir.

İkili ilişkiler kapsamında enerji alanında somut projeler yürütülmektedir. 2025 yılı Ocak ayında Kırgızistan’ın Çuy bölgesindeki Kemin ilçesinde, yıllık 155 milyon kilovatsaat elektrik üretim kapasiteli 100 megavatlık bir güneş enerjisi santralinin temeli atılmıştır. Santralin tamamlanmasıyla birlikte 50 bin ton kömür tasarrufu sağlanması ve 500 kişilik istihdam oluşturulması öngörülmektedir. Ayrıca 2024 yılı başında, Issık Göl bölgesinde 400 megavat kapasiteli bir diğer güneş enerjisi santralinin inşasına başlanmıştır.

Rusya

Kırgızistan ile Rusya arasındaki ilişkiler, tarihsel bağlara ve çok boyutlu iş birliğine dayalı olarak sürdürülmektedir. Taraflar, 1990’lı yıllardan itibaren imzaladıkları çeşitli anlaşmalarla iş birliklerini kurumsallaştırmıştır. 2025 yılı itibarıyla Kırgızistan-Rusya ilişkileri, müttefiklik ve stratejik ortaklık düzeyinde gelişmektedir.

2025 yılında, iki ülke arasındaki “Ebedi Dostluk, İttifak ve Ortaklık Deklarasyonu”nun 25. yıl dönümü kapsamında Rusya Federasyonu Devlet Başkanı Vladimir Putin, Kırgızistan’a devlet ziyareti gerçekleştirmiştir. Ziyaret çerçevesinde taraflar, eğitim, sağlık, göç, güvenlik, ekonomi ve askeri-teknik alanlarda iş birliğini kapsayan yeni belgeler imzalamıştır. Bu belgelerle birlikte ikili hukuk çerçevesi 400’ün üzerinde anlaşmaya ulaşmıştır.

Ziyaret sırasında kabul edilen ortak bildiri, ittifak ilişkilerinin ve stratejik ortaklığın daha da derinleştirilmesini öngörmektedir. Taraflar, Birleşmiş Milletler, Bağımsız Devletler Topluluğu, Avrasya Ekonomik Birliği, Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü ve Şanghay İşbirliği Örgütü gibi çok taraflı platformlarda iş birliğini sürdürmektedir.

Ekonomik ilişkiler, ikili iş birliğinin temel boyutlarından birini oluşturmaktadır. 2024 yılında iki ülke arasındaki ticaret hacmi 4 milyar ABD dolarını aşmış, 2025 yılının ilk dokuz ayında bu hacim %17 artış göstermiştir.^【35】 

Rusya, Kırgızistan’daki en büyük doğrudan yatırımcılar arasında yer almakta; enerji, madencilik, tarım, ulaştırma ve lojistik sektörlerinde faaliyet gösteren yaklaşık 1.800 Rus sermayeli şirket ülkede etkinlik göstermektedir. Bu şirketler, ülkedeki tüm yabancı işletmelerin üçte birini oluşturmaktadır.

Kırgız-Rus Kalkınma Fonu, ikili ekonomik ilişkilerin önemli bir bileşenidir. Kuruluşundan bu yana fon, 3.500'den fazla projeye 1 milyar ABD dolarını aşan yatırım sağlamıştır. Bu projeler arasında 14 hidroelektrik ve yenilenebilir enerji tesisi yer almaktadır.

Enerji alanında Rusya, Kırgızistan’a akaryakıtı gümrüksüz olarak tedarik etmekte; doğal gaz dağıtımında Gazprom şirketi etkin rol oynamaktadır. Gazprom tarafından bugüne kadar 400 milyon ABD doları tutarında yatırım yapılmış; ülke genelinde gaz erişimi %42 seviyesine ulaşmıştır.^【36】  İki ülke ayrıca, Issık Göl Bölgesi’nde büyük bir güneş enerjisi santrali ve ülkenin kuzeyinde yeni bir kombine ısı ve güç santrali inşası planlamaktadır. Nükleer enerji alanında, Rosatom tarafından eski uranyum madenciliği sahalarının rehabilitasyonu yürütülmekte, küçük modüler reaktör teknolojisine dayalı ilk nükleer santral inşası değerlendirilmektedir.

Kültürel iş birliği, halklar arası ilişkilerin güçlenmesine katkı sağlamaktadır. Her iki ülkede düzenlenen karşılıklı Kültür Günleri etkinlikleri, ortak beğeniyle karşılanmaktadır. Moskova’da açılması planlanan Kırgız Bilim ve Kültür Evi ile kültürel ilişkilerin gelişmesine katkı sağlanması hedeflenmektedir.

Türkiye

Kırgızistan ile Türkiye arasındaki diplomatik ilişkiler, Kırgızistan’ın 31 Ağustos 1991 tarihinde bağımsızlığını ilan etmesini takiben Türkiye’nin 16 Aralık 1991’de bu bağımsızlığı tanımasıyla başlamıştır. İki ülke arasında diplomatik ilişkiler 29 Ocak 1992 tarihinde tesis edilmiş; aynı yıl içerisinde Bişkek ve Ankara’da büyükelçilikler açılmıştır.

İkili ilişkiler, 1990’lı yıllardan itibaren çeşitli alanlarda gelişme göstermiştir. 24 Ekim 1997 tarihinde imzalanan “Ebedi Dostluk ve İşbirliği Anlaşması”, 1 Temmuz 1999 tarihli “Türkiye ve Kırgızistan: Birlikte 21. Yüzyıla” bildirisi ve 2011 yılında kurulan Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi (YDSK), ikili ilişkilerin stratejik ortaklık temelinde ilerlemesini sağlayan başlıca belgeler arasında yer almaktadır.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın 5 Kasım 2024 tarihindeki Bişkek ziyareti sırasında, Türkiye ile Kırgızistan arasındaki stratejik ortaklık ilişkilerinin “kapsamlı stratejik ortaklık” düzeyine çıkarılmasını öngören ortak bildiri imzalanmıştır. Aynı ziyaret kapsamında güvenlik, sanayi, enerji, eğitim, sağlık ve kültür gibi çeşitli alanlarda 19 iş birliği anlaşması imzalanmıştır.

İki ülke arasındaki siyasi ilişkiler, karşılıklı üst düzey ziyaretlerle sürdürülmektedir. 2018 yılında Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sooronbay Ceenbekov, Türkiye’yi ziyaret etmiş; ardından Türkiye Cumhurbaşkanı, YDSK 4. Oturumu ve Türk Konseyi Zirvesi kapsamında Kırgızistan’da temaslarda bulunmuştur. Ayrıca, TBMM eski Başkanı Binali Yıldırım ve Kırgızistan Meclis Başkanı Dastanbek Cumabekov arasında karşılıklı ziyaretler gerçekleştirilmiştir. Ortak Stratejik Planlama Grubu (OSPG) toplantıları da siyasi iş birliğini destekleyen mekanizmalar arasında yer almaktadır.

Ekonomik ilişkiler kapsamında Türkiye, Kırgızistan’a en fazla yatırım yapan ülkeler arasında bulunmaktadır. 2022 yılında Türkiye, doğrudan yabancı yatırımlar açısından %28,4’lük oranla ilk sırada yer almıştır.^【37】  2024 yılı itibarıyla iki ülke arasındaki ticaret hacmi %5 artışla 1,5 milyar doları aşmış; Türkiye’nin Kırgızistan’daki toplam yatırımları 1,4 milyar dolar seviyesine ulaşmıştır. Başta inşaat, enerji, ulaştırma, turizm ve madencilik olmak üzere çeşitli sektörlerde yaklaşık 350 Türk şirketi faaliyet göstermektedir. Öte yandan, Türkiye’de 111 Kırgız sermayeli şirket bulunmaktadır.

Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA), 1993 yılından itibaren Kırgızistan genelinde 1.000’den fazla proje hayata geçirmiştir. TİKA'nın desteklediği projeler arasında, 2021 yılında açılan 72 yatak kapasiteli Recep Tayyip Erdoğan Bişkek Kırgız-Türk Dostluk Devlet Hastanesi, bilimsel inovasyon merkezi ve Özgen’deki balık üretim tesisi yer almaktadır.

Eğitim, ikili iş birliğinin öncelikli alanları arasında yer almaktadır. 1995 yılında kurulan Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi, iki ülke arasındaki eğitim iş birliğinin simgesel kurumu konumundadır. Türkiye, üniversitenin kuruluşundan bu yana yaklaşık 400 milyon dolar yatırım yapmıştır. Üniversite, Kırgız ve Türk vatandaşlarının yanı sıra Türk dünyasından öğrencilere de eğitim vermektedir. Türkiye, ayrıca “Büyük Öğrenci Projesi” ve “Türkiye Bursları” kapsamında Kırgızistanlı öğrencilere 5.000’den fazla burs sağlamıştır.

Askerî-teknik alanda 1993 yılından itibaren yürütülen iş birliği kapsamında, Kırgızistan’dan 300’ü aşkın öğrenci Türkiye’deki askerî eğitim kurumlarında eğitim görmüştür. Ayrıca, Türkiye Kırgızistan’dan öğretmen ve öğrencileri millî bayram etkinliklerine düzenli olarak davet etmektedir.

Kültürel iş birliği de iki ülke ilişkilerinin temel unsurlarından biridir. Yunus Emre Kültür Merkezi’nin açılması ve Oş bölgesindeki ilahiyat kurumlarına yönelik destekler, kültürel etkileşimin örnekleri arasında yer almaktadır.

Bağlı Bulunduğu Uluslararası Örgütler

Kırgızistan, çok taraflı iş birliğine önem veren bir dış politika anlayışı çerçevesinde çeşitli uluslararası ve bölgesel kuruluşlara üyedir. Üyesi olduğu başlıca kuruluşlar şunlardır:

• Birleşmiş Milletler (BM)
• Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT)
• Avrupa Atlantik Ortaklık Konseyi (AAOK)
• Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT)
• Şanhay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ)
• Ortak Güvenlik Anlaşması Örgütü (OGAÖ)
• Asya’da İşbirliği ve Güven Artırıcı Önlemler Konferansı (AİGK/CICA)
• Ekonomik İş Birliği Teşkilatı (EİT)
• İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT)
• Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO)
• Avrasya Ekonomik Birliği (AvEB)
• Uluslararası Sivil Havacılık Teşkilatı (ICAO)
• Birleşmiş Milletler Endüstriyel Gelişme Örgütü (UNIDO)
• Dünya Sağlık Örgütü (WHO)
• Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO)
• Uluslararası Enerji Ajansı
• Uluslararası Yenilenebilir Enerji Ajansı
• Birleşmiş Milletler Asya-Pasifik Ekonomik ve Sosyal Komisyonu (ESCAP)
• Dünya Bankası
• Uluslararası Para Fonu (IMF)
• Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası (EBRD)
• Uluslararası Finans Kurumu (IFC)
• İslam Kalkınma Bankası
• Asya Kalkınma Bankası
• Dünya Ticaret Örgütü (WTO)
• Bağlantısızlar Hareketi (gözlemci statüsünde)
• Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi (Türk Devletleri Teşkilatı)

Bu kuruluşlar aracılığıyla Kırgızistan, siyasi, ekonomik, güvenlik, kültürel ve teknik alanlarda çok taraflı ilişkilerini sürdürmektedir.

Ordu ve Askeri Kapasite

Kırgızistan Silahlı Kuvvetleri, ülkenin milli savunma ve güvenliğini sağlayan kurumdur. Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından 1991’de kurulmuştur. Günümüzde silahlı kuvvetler; Kara Kuvvetleri, Hava Savunma Kuvvetleri ve Ulusal Muhafız birimlerinden oluşmaktadır. Bunlara ek olarak, İçişleri Bakanlığı’na bağlı İç Kuvvetler ile Ulusal Güvenlik Devlet Komitesi’ne bağlı Sınır Hizmeti gibi paramiliter güvenlik unsurları da mevcuttur. Kırgızistan denize kıyısı olmayan bir ülke olduğundan ayrı bir deniz kuvveti bulunmamaktadır.

Kara, Hava ve Deniz Unsurları

Kara Kuvvetleri

Kırgızistan Kara Kuvvetleri, silahlı kuvvetlerin en büyük unsurudur ve yaklaşık 8.500 aktif personelden oluşmaktadır. Kara birlikleri genellikle motorize piyade ve dağ birlikleri şeklinde örgütlenmiştir. Coğrafyanın dağlık yapısı nedeniyle ordu, özellikle sınır güvenliği ve iç istikrarın sağlanmasına odaklanmıştır. Kara Kuvvetleri, Sovyet döneminden kalma T-72 tankları ve zırhlı personel taşıyıcılar gibi eski nesil araç ve silahlara sahiptir; bu envanter büyük ölçüde Sovyet/Rus kökenli teçhizattan oluşmaktadır.

Hava Unsurları

Hava Savunma Kuvvetleri, yaklaşık 2.500 personel ile ülkenin hava sahasını korumakla görevlidir. Kırgızistan’ın hava unsurları kısıtlı sayıdadır ve envanterinde genellikle nakliye uçakları, helikopterler ve eğitim uçakları bulunmaktadır. Ülkenin ekonomik ve doktrinel nedenlerle gelişmiş savaş jetleri bulunmamış; bunun yerine düşük irtifa hava savunma sistemleri ve insansız hava araçlarıyla kapasitesini artırma yoluna gitmiştir.

Son yıllarda Türk yapımı Bayraktar TB2 insansız hava araçları envantere eklenmiş ve 2022’de yaşanan sınır çatışmalarında keşif ve taarruz amaçlı kullanılmıştır. Ayrıca 2023 yılı başlarında Türkiye’den Aksungur ve Anka model insansız hava araçları tedarik edilerek hava gözetleme ve vurucu gücü artırılmıştır. Hava savunmasını güçlendirmek için Kırgızistan, Belarus’tan S-125 Peçora-2BM gibi modernize edilmiş karadan havaya füze sistemleri alarak bunları sınır bölgesine konuşlandırmıştır.

Savunma Sanayii

Personel Durumu

Kırgızistan aktif silahlı kuvvetlerinde yaklaşık 12.000 asker görev yapmaktadır. Bu personelin büyük kısmı kara birliklerinde, kalanı hava savunma kuvvetleri ve Ulusal Muhafız bünyesindedir. Silahlı kuvvetler karma personel sistemine sahiptir; 18–27 yaş arası erkek vatandaşlar için zorunlu askerlik hizmeti uygulanmaktadır. Zorunlu hizmet süresi 12 ay olup üniversite mezunları için 9 aya indirilebilmektedir.

Ayrıca gönüllü profesyonel askerlik sistemi de bulunmaktadır. Personel yapısında son yıllarda profesyonelleşme ve sözleşmeli erbaş/er oranını artırma yönünde adımlar atılmaktadır.

Zorunlu askerlik yapan erlerin yanı sıra, Ulusal Muhafız (Milli Muhafız) birliği Cumhurbaşkanlığı ve stratejik tesislerin korunması gibi görevleri üstlenmektedir. İç Kuvvetler (Jandarma niteliğinde birlikler) iç güvenlik ve asayişte polise destek vermek üzere kullanılmaktadır. Sınır Hizmeti ise sınır güvenliğini sağlamak üzere ayrı bir teşkilat olarak görev yapmaktadır. Bu paramiliter birimlerin personel mevcudu da birkaç bin seviyesindedir. Genel olarak Kırgız güvenlik teşkilatında ordu dışındaki bu kuvvetler, ülke içi istikrar ve sınır korumasında önemli rol oynamaktadır.

Savunma Bütçesi

Kırgızistan’ın savunma harcamaları ekonomik kapasitesine kıyasla sınırlı olmakla birlikte son dönemde belirgin artış göstermiştir. 2010’ların sonunda savunma bütçesi GSYİH’nın yaklaşık %2’si düzeyindeydi. 2021 yılında askeri harcamalar GSYİH’nin %1,7’sine karşılık gelmiştir (yaklaşık 410 milyon ABD doları).^【38】 

Hükümet, sınır güvenliği ve modernizasyon ihtiyacı nedeniyle savunmaya ayrılan kaynakları yüksek tutmaya devam etmektedir. Savunma harcamalarının genel devlet bütçesi içindeki payı %4–5 civarında seyretmektedir.

Lojistik Altyapı

2023 yılında Belarus’tan tedarik edilen Peçora-2BM hava savunma sistemi, Kırgızistan’ın hava savunma kapasitesini güçlendirme çabalarına örnek teşkil etmektedir. Kırgızistan ordusunun lojistik ve teçhizat altyapısı, büyük ölçüde Sovyetler Birliği mirasına ve dış yardıma dayanmaktadır. Envanterdeki silah sistemleri ve araçlar çoğunlukla eski Sovyet yapımıdır; modernizasyon ve yenilemeler için dış kaynaklı alımlara ihtiyaç duyulmaktadır.

Kırgızistan’ın coğrafi koşulları (dağlık arazi, kısıtlı ulaşım altyapısı) lojistik planlamayı zorlaştırmaktadır. Ordunun ağır silah ve araçlarının ülkede intikali, sınırlı kara yolları ve yüksek rakımlı geçitler nedeniyle güçleşmektedir. Bununla birlikte, stratejik noktalarda yeterli sayıda askerî depo, cephanelik ve bakım tesisi mevcuttur. Ülkenin tek askeri hava ulaşım merkezi başkent Bişkek yakınlarındaki Kant üssüdür. Kant Hava Üssü, Kırgızistan topraklarında konuşlu olup Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü (KGAÖ) çerçevesinde Rusya tarafından da ortak kullanılan bir askeri üssü temsil etmektedir.

Bunun yanı sıra Türkiye ve Kazakistan gibi dost ülkelerin desteğiyle eğitim, bakım ve lojistik alanlarında da iş birliği yürütülmektedir.

Operasyonel Geçmiş

Kırgızistan ordusu, bağımsızlık sonrasından günümüze kadar geniş çaplı bir dış savaşa girmemiştir. Ancak zaman içinde çeşitli iç güvenlik operasyonları ve sınır çatışmalarında rol almıştır. 2010 yılında güney bölgelerinde meydana gelen etnik çatışmalar sırasında ordu birimleri iç güvenliği tesis etmek üzere görevlendirilmiştir. Bu tür olaylarda ordunun temel görevi, asayişi sağlamak ve sivilleri korumak olmuştur.

En dikkat çekici operasyonel tecrübe, son yıllarda komşu Tacikistan ile yaşanan sınır çatışmalarıdır. İki ülke arasındaki belirlenmemiş sınır hatları ve su kaynakları anlaşmazlıkları zaman zaman silahlı gerilime dönüşmüştür. Nisan 2021’de Batken bölgesinde patlak veren çatışmalarda her iki taraf da kayıplar vermiş, onlarca kişi hayatını kaybetmiş ve siviller tahliye edilmek zorunda kalmıştır.

Daha sonra Eylül 2022’de yaşanan sınır çatışmaları, şimdiye kadarki en şiddetli hadise olarak kayda geçmiştir. Bu çatışmalarda ağır silahlar kullanılmış ve onlarca asker ile sivil yaşamını yitirmiş, on binlerce kişi güvenlik gerekçesiyle bölgeden tahliye edilmiştir.

Kırgızistan, uluslararası barışı koruma faaliyetlerine de sınırlı ölçüde katkı sağlamaktadır. Birleşmiş Milletler barış gücü misyonlarına polis ve askerî gözlemci düzeyinde personel göndermiştir. 2024 itibarıyla yaklaşık 20 Kırgız askeri ve polisi çeşitli BM barışı koruma operasyonlarında görev yapmaktadır.^【39】