Amasya Kalesi

Amasya Kalesi, Amasya il merkezinin kuzeyinde yer alan Harşena Dağı üzerinde konumlanmıştır. Kale, yer aldığı dağın jeolojik yapısı ve sarp topoğrafyası sayesinde doğal bir savunma hattı oluşturur. Deniz seviyesinden 700 metre, Yeşilırmak’tan ise yaklaşık 300 metre yükseklikte yer almaktadır. Kale, yukarıdan aşağıya doğru Harşena Kalesi (Yukarı Kale), Kızlar Sarayı (kale terası) ve Aşağı Kale (günümüzde Hatuniye Mahallesi) olmak üzere üç ana bölümden oluşur.

Amasya Kalesi

Tarihî Süreç

Amasya Kalesi’nin inşası Antik Çağ’a dayanmaktadır. Bazı kaynaklara göre kale Pontus Kralı I. Mithridates tarafından MÖ 3. yüzyılda yaptırılmıştır. Diğer bazı kaynaklar ise kaleyi inşa ettirenin Türk hükümdarı Karsan Han veya Harsana olduğunu belirtmektedir.

Kale, tarih boyunca Pers, Roma, Bizans, Danişment, Selçuklu, Eretnalı ve Osmanlı egemenlikleri altında kalmış, çeşitli dönemlerde onarım görmüştür. Özellikle 1075 yılında Türklerin Amasya’yı fethetmesiyle kale önemli bir restorasyon sürecine girmiştir. Danişmentli Seyfeddin İsmail Han döneminde Hatuniye Mahallesi’nde Enderun Camii inşa edilmiştir. Anadolu Selçuklu Sultanı I. Mesud, İç Kale'yi onararak burada cami, medrese ve hamam yaptırmıştır. Eretnalılar döneminde ise Amasya Emiri Şadgeldi Paşa kaleyi tamir ettirerek cami ve hamam ilave etmiştir. Osmanlı döneminde kale yapıları arasında medrese, hapishane ve Yıldırım Han Camii yer almıştır.

Mimari Yapı ve Bölümleri

Kale kesme taş ve moloz taşlarla inşa edilmiştir. Sekiz savunma kademesi ile Yeşilırmak kıyısından kaleye ulaşılır. Savunma sistemleri arasında Cilanbolu adı verilen, 150 basamaklı tünel de yer alır. Bu tünel, 8 metre çapında bir dehliz olup kayaya oyularak yapılmıştır. Kalede su sarnıçları, Osmanlı hamam kalıntıları ve kayalara oyulmuş Pontus Kral Mezarları bulunmaktadır. İç Kale, Helenistik Çağ’da yapılmış olup dört kapısı vardır: Helkis, Saray, Midenos ve Meydan kapıları.

Hatuniye Mahallesi (Aşağı Kale), Yeşilırmak kıyısında yaklaşık 800 metrelik alanı kapsar. Burada Osmanlı dönemine ait evler, hamamlar ve camiler yer alır. Kızlar Sarayı ise demiryolu ile İç Kale'den ayrılmıştır. Sarayın dışı taş, içi tuğla ve ahşap yapıya sahiptir.

Arkeolojik ve Jeofizik Çalışmalar

Harşena Kalesi’nde sistematik arkeolojik kazılar 2009 yılında Prof. Dr. Emine Naza Dönmez başkanlığında başlamıştır. Yukarı Kale ve Kızlar Sarayı olmak üzere iki ana alanda yürütülen kazılar sonucunda, dört farklı dönem mimarisine ve teraslama sistemine ait kalıntılar tespit edilmiştir. Bu kazılarda Memlûk sultanlarına ait altın sikkeler, 6663 adet damgasız pul sikke ve Sultan I. Selim dönemine ait bir gümüş sikke bulunmuştur.

Jeofizik çalışmalarda manyetik ve GPR (yer radarı) yöntemleri kullanılmış; Kızlar Sarayı, İç Kale ve cami çevresinde yer altı yapılarına dair görüntüler elde edilmiştir. Bu çalışmalar sonucunda bazı mimari yapıların kalıntılarına ulaşılmış, yapıların gömülü bölümleri tespit edilmiştir.

UNESCO Süreci ve Koruma Çalışmaları

Harşena Dağı ve Pontus Kral Kaya Mezarları, 13 Nisan 2015 tarihinde UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne alınmıştır. Amasya Harşena Dağı ve Kral Kaya Mezarları Alan Yönetim Planı 2022–2027 yıllarını kapsayacak şekilde hazırlanmıştır. Alan, toplam 75,93 hektarlık bir yönetim planına sahiptir. Alan yönetimi kapsamında kazılar, restorasyonlar ve koruma uygulamaları Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Amasya Belediyesi işbirliğinde yürütülmektedir.