Amorium Antik Kenti

Amorium Antik Kenti, günümüz Afyonkarahisar ili Emirdağ ilçesine bağlı Davulga beldesinin Hisar Mahallesi sınırları içerisinde yer alan antik yerleşim alanıdır. Antik Çağ’da Frigya bölgesinde konumlanan Amorium, Hititlerden Osmanlılara kadar yedi farklı uygarlığın izlerini taşıyan ve yaklaşık 4000 yıllık kesintisiz yerleşime sahne olmuş önemli bir yerleşim yeridir. Kent, Aşağı Şehir ve Yukarı Şehir olmak üzere iki ana bölüme ayrılmıştır. Bu bölgelere ait sur kalıntıları, Amorium’un savunma amaçlı mimari yapılanmasını göstermesi açısından dikkat çekicidir. Yukarı Şehir, höyük alanında yer alırken; Aşağı Şehir daha geniş düz bir ovaya yayılmıştır.

Amorium Antik Kenti (Anadolu Ajansı)

Tarihsel Süreç

Amorium’un Roma Senatosu tarafından kendi adına sikke basma hakkı verilen ilk şehirlerden biri olması, onun M.Ö. 1. yüzyılda Doğu Frigya’daki önemini gözler önüne serer. Roma İmparatoru Caracalla döneminde (M.S. 211–217) bu yetkisini sürdürdüğü bilinmektedir. Kentin büyük ölçekte yeniden yapılandığı dönem ise 5. ve 6. yüzyıllardır. Bu dönemde Amorium, yeni kamu binaları ve genişleyen sınırlarıyla öne çıkmıştır. İmparator Zenon dönemine (474–491) tarihlenen surlar, bu yeniden yapılanmanın örneklerinden biridir.

7. yüzyıldan itibaren Amorium, Bizans İmparatorluğu’nun Anatolikon Theması’nın (idari eyalet) başkenti olarak askeri ve stratejik bir merkez haline gelmiştir. Bu dönemden itibaren kente yönelik Arap-İslam kuşatmaları yoğunlaşmıştır. Özellikle M.S. 838 yılında Abbasi Halifesi Mu'tasım tarafından gerçekleştirilen kuşatma, kent tarihinde büyük yıkıma yol açmıştır. 931 yılında Tarsus Emiri Semel ed-Dülefi tarafından yeniden kuşatılan Amorium, buna rağmen Bizans egemenliğini 11. yüzyıl sonlarına kadar sürdürmüştür. 1116’dan itibaren Amorium’un Selçuklu kontrolüne geçtiği bilinmektedir.

Kazı ve Araştırma Tarihçesi

Amorium’da bilimsel nitelikli ilk arkeolojik araştırmalar 1987 yılında Prof. Dr. R. Martin Harrison tarafından başlatılmıştır. Bu araştırmalar 1992 yılına kadar sürmüş, ardından 1993–2009 yılları arasında Dr. Chris Lightfoot başkanlığında devam etmiştir. 2013 yılında kazılar, Afyonkarahisar Müzesi başkanlığında ve Anadolu Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Zeliha Demirel Gökalp’in bilimsel danışmanlığında yeniden başlamış, 2014’te Bakanlar Kurulu kararıyla Prof. Dr. Gökalp kazı başkanı olarak atanmıştır. Kazılar hâlen Kültür ve Turizm Bakanlığı, Anadolu Üniversitesi ve Türk Tarih Kurumu desteğiyle yürütülmektedir. 2020 yılında kazılar, 12 ay süreyle devam eden statüye alınmış, “Geleceğe Miras” projesi kapsamına dâhil edilmiştir.

Kazı Çalışmaları (Anadolu Ajansı)

Kazı Alanları ve Öne Çıkan Bulgular

Amorium’daki arkeolojik çalışmalar hem Yukarı Şehir hem de Aşağı Şehir bölgelerinde yoğunlaşmaktadır. Günümüze kadar yapılan kazılarda büyük bazilika, Bizans hamamı, üzüm ezme havuzları, tahıl ambarları, cam ve deri atölyeleri, seramik fırınları, konutlar ve çok sayıda sikke, seramik, cam, kemik, taş eser, mühür ve yazıt gün yüzüne çıkarılmıştır. Özellikle Aşağı Şehir’de yer alan “Büyük Bina” ve Geç Roma-Erken Bizans dönemi yapıları ile Yukarı Şehir’deki “Bazilika B” ve “İç Sur” kazı alanları, Amorium’un kent tarihine dair önemli ipuçları sunmaktadır.

2018 ve 2019 yıllarında İç Sur alanında yapılan kazılar, Osmanlı dönemine ait 16.–18. yüzyıla tarihlenen yerleşim izlerini ortaya koymuştur. 2024 yılında ise Yukarı Şehir’deki İç Sur bölgesinde Türk-İslam dönemine ait, külhanı, cehennemliği, sıcaklık ve ılıklık bölümleri korunmuş küçük bir hamam yapısı tespit edilmiştir. Hamamın büyük oranda sağlam olması ve mimari planının okunabilirliği, Selçuklu ve Beylikler döneminin kentteki fiziksel varlığına dair önemli bir kanıt sunmaktadır.

Amorium Kazısı Bulguları (Emirdağ Kaymakamlığı)

Kültürel Süreklilik ve Önemli Figürler

Amorium, tarih boyunca hem Hristiyanlık hem de İslamiyet açısından önemli bir merkez olmuştur. Bizans’ın Frigya Hanedanı bu kentten çıkmış olup, II. Mihail (820–829), Theofilos (829–842) ve III. Mihail (842–867) gibi üç Bizans imparatoru burada doğmuştur. Amorium, fabl edebiyatının öncüsü Ezop’un da doğum yeri olarak kabul edilir. İslam kaynaklarına göre, Selman-ı Farisi’nin dinsel arayış yolculuğunun duraklarından biri olan kent, onun burada yedi yıl eğitim gördüğünü ve daha sonra Hz. Muhammed'in yanına gittiğini aktarır. Ayrıca Battal Gazi’nin M.S. 838 yılındaki Amorium kuşatmasında şehit olduğu düşünülmektedir.

Koruma, Sergileme ve Gelecek Hedefleri

Amorium Kazı Ekibi’nin temel hedeflerinden biri, Roma’dan Osmanlı’ya uzanan süreçte kentsel sürekliliği ortaya koymak ve Amorium’un tarihî mirasını korumaktır. Arkeolojik buluntulara ilişkin koruma, röleve, restitüsyon ve restorasyon çalışmaları sürdürülmektedir. Anadolu Üniversitesi'nin katkılarıyla kentin üç boyutlu dijital canlandırmaları yapılmış ve VR teknolojisi ile desteklenen sanal ziyaret imkânları geliştirilmiştir. Ayrıca, çevre düzenleme ve ziyaretçi karşılama merkezi projesi tamamlanmak üzeredir ve 2025 yılı itibarıyla etaplar halinde uygulanması planlanmaktadır.