Ayı Oynatması

Ayı oynatması, ayıların rəqs etdirilərək nümayiş etdirildiyi bir əyləncə növü kimi yüzilliklər boyu Anadoludan Balkanlara, Hindistandan Avropaya qədər uzanan geniş bir coğrafiyada mövcud olmuşdur. Bu tətbiq, heyvanların təbii mühitlərindən qoparılaraq müxtəlif fiziki işgəncələrlə öyrədilməsinə əsaslanan bir tamaşa ənənəsidir. Türkiyədə xüsusilə 19 və 20-ci əsrlərdə küçələrdə, bayramlarda, kabarələrdə və zaman keçdikcə televiziya ekranlarında ayılarla birlikdə həyata keçirilən bu nümayişlər nəhayət 1990-cı illərin ortasında uzun mübarizələr və beynəlxalq təzyiqlər nəticəsində sona çatmışdır.

Ayı Oynadılması (TRT Arxivi)

Ayı oynatma ənənəsinin mənşəyi Hindistana dayanır. Antropoloq Robert E. Bieder-ə görə, bu tətbiq Hindistanda başlayaraq, Çingənə icmaları vasitəsilə Anadolu və Avropaya yayılmışdır. Antik Roma dövrünə aid mozaiklərdə ayı tamaşalarına dair səhnələrin yer alması, bu ənənənin Avropada da qədim köklərə sahib olduğunu göstərir. İstanbulda aparılan metro və Marmaray qazıntılarında tapılan ayı skeletləri isə bu ənənənin Bizans dövründə də mövcud olduğunu təsdiqləyir.

Osmanlı dövründə ayı oynatması daha çox Roman icmaları tərəfindən icra edilən bir peşə olaraq yayılmışdır. Evliya Çələbi, 17-ci əsrdə İstanbulda 70 nəfərlik bir “ayı sənətkarı” olduğunu yazmışdır. 19-cu əsrdə isə səyyar ayı oynadanlar lisenziya alaraq fəaliyyət göstərməli və vergi ödəməli idilər. Bu hal ayı oynatmasının rəsmi olaraq tanınan bir peşə statusuna malik olduğunu göstərir.

Ayı oynatması, heyvanların kiçik yaşda təbii həyatından qoparılması ilə başlayırdı. Tutulan ayı balalarının dişləri və dırnaqları çıxarılır, bəziləri kor edilirdi. Təlim prosesi, qızğın sacın üzərinə çıxarılan ayıların ayaqlarının yanması ilə başlayar, bu zaman çalınan dəf səsi ilə ayı şərtləndirilərdi. Beləcə ayı, dəf səsi eşidəndə sacın üzərindəymiş kimi ayaqlarını oynadaraq “rəqs” edərdi. Təlim zamanı ayının burnuna halqa keçirilər, zəncirlə sahibinə bağlanar, istənilən hərəkəti etmədikdə çubuq və ya zəncirlə cəzalandırılardı. İnsanın burnuna nisbətən minlərlə dəfə daha həssas olan bu heyvanlar üçün bu metodlar ciddi fiziki və psixoloji işgəncələr anlamına gəlirdi.

Ayı Oynadılması

20-ci əsrə gəldikdə, ayı oynatması Türkiyədə adi bir şəhər əyləncəsinə çevrilmişdi. Lakin heyvanlara yönələn bu münasibət 1920-ci illərdən etibarən müzakirə mövzusu oldu. 1924-cü ildə qurulan Himaye-i Hayvanat Cəmiyyəti, dəvə döyüşü, xoruz dalaşı kimi heyvan istismarı ehtiva edən ənənələrlə yanaşı ayı oynatmasının da qadağan olunması üçün təşəbbüslərə başladı. Bu səylərin nəticəsi olaraq 1929-cu ildə ayı oynatması qadağan edildi. Lakin bu qadağa qısa müddət sonra zəiflədi və küçə nümayişləri geri döndü.

Qadağaya qarşı cəmiyyətdə ciddi müqavimət yarandı. Dövrün qəzetlərində çıxan yazılarda ayı oynatması bir ənənə və peşə kimi müdafiə edildi. Bəzi yazarlar ayıların “ailənin bir üzvü” olduğunu, evlərdə bəsləndiyini və cəmiyyətlə yaxınlıq qurduğunu iddia etdilər. Hətta ayı oynatmasının ayıların həyatını yaxşılaşdırdığını irəli sürdülər. Qadağalara baxmayaraq, 1940-cı illərin sonuna qədər ayı nümayişləri xüsusilə İstanbulun kənar bölgələrində davam etdi. 1933-cü ildə yaxalanan ayıçıların İstanbul Polis İdarəsinin Siyasi Şöbəsində dindirilməsinin səbəbi isə maraqlıdır: Bəzi Bolqar Çingənə ayıçıların casusluq etdiyi iddia edilmişdi.

1950-ci illərdən etibarən qadağa faktiki olaraq tətbiq edilmədi və ayı oynatması yenidən yayıldı. 1960-cı illərdə turizmin inkişafı ilə bu tətbiq yenidən gündəmə gəldi. Bu dəfə məsələ həm etik, həm də imiclə bağlı idi. Bəzi yazarlar ayı oynatmanın turistlərin gözündə Türkiyənin imicini zədələdiyini, digərləri isə bunun türk xalqının heyvan sevgisini göstərdiyini irəli sürdülər. 1969-cu ildə Almaniyanın Xarici İşlər naziri Willy Brandt-ın İstanbulda ayı nümayişi ilə qarşılaşması və ayılarla fotoşəkil çəkdirməsi, bu tətbiqin beynəlxalq diplomatik əlaqələrdə necə qəbul edildiyini bir daha gündəmə gətirdi.

Ayı oynatması yalnız küçələrlə məhdudlaşmadı. 1950-ci illərdən etibarən kabarələrdə və səhnə proqramlarında da ayılar çıxış etdi. 1956-cı ildə Hilton Otelində yeni il gecəsi səhnəyə çıxan ayı böyük maraq topladı. 1970 və 1980-ci illərdə səhnə çıxışlarına qatılan bəzi ayılar media tərəfindən “kabareni iflasdan qurtaran ulduzlar” kimi təqdim edildi. Bu dövrdə ayılar kino sənayesinə də daxil oldu. 1990-cı il istehsalı olan İmdat ile Zarife filmində Ayşe adlı bir ayı baş rolu oynadı; lakin çəkilişlər zamanı ayıya tətbiq olunan zorakılıq səhnə arxasında qeydə alındı.

Barış Mançonun 1992-ci ildə yayımladığı “Ayı” adlı mahnı, ayı oynatmasına qarşı ictimai şüurun artmasına töhfə verən simvolik bir əsər kimi ön plana çıxmışdır. Mahnının sözlərində heyvan sevgisinin qarşılıqlı hörmətə əsaslanmalı olduğu vurğulanır və ayıların təbii mühitlərindən qoparılıb şəhərdə zorla “əyləncə vasitəsinə” çevrilməsinə dolayı tənqidlər yer alır. Klipdə birbaşa ayı oynatması göstərilməsə də, mahnı bu mövzuda ictimai həssaslığın artmasına mühüm təsir etmişdir.

Barış Mançonun “Ayı” Adlı Mahnısı

1990-cı illərin əvvəlində heyvan haqları təşkilatlarının sayı və təsiri artdı. 1991-ci ildə Doğal Həyatı Qoruma Dərnəyinin başlatdığı kampaniya ilə ayıların toplanaraq reabilitasiya mərkəzinə yerləşdirilməsi hədəfləndi. 1992-ci ildə WSPA (Dünya Heyvanları Qoruma Fondu) Türkiyəni insanları əyləndirmək məqsədilə ayılara işgəncə verməkdə günahlandırdı və “Rəqs Edən Ayılara Azadlıq” adlı kampaniyanı başlatdı. Eyni il Bursa Uludağda müvəqqəti bir düşərgə quruldu və 23 ayı bu düşərgəyə köçürüldü.

1993-cü ildə Sunday Mirror qəzetində yer alan və qoltuq ağacı ilə yeriyən bir ayının fotosu beynəlxalq ictimaiyyətdə böyük rezonans doğurdu. Bu görüntüdən sonra WSPA və Sunday Mirror-un başladığı kampaniya qısa müddətdə bir milyon dollar topladı. Bu fond və Türkiyə hökumətinin dəstəyi ilə qalan ayıların xilas edilməsi təmin edildi. 1994-cü ildən etibarən şəhər küçələrində ayı oynadıcılarına rast gəlinmədi. Bir müddət daha kəndlərdə çıxış edən ayıçılar da zamanla fəaliyyətlərinə son verdilər.

İstanbulda rəqs edən ayılar – Savaş Ay ilə A Takımı | 1993

Yüzilliklər boyu əyləncə və peşə olaraq qəbul edilən ayı oynatması, etik, hüquqi və mədəni dəyişikliklərlə sona çatmışdır. Ayıların fiziki və psixoloji işgəncələrə məruz qaldığı bu tətbiq həm yerli, həm də beynəlxalq səylər nəticəsində aradan qaldırılmışdır. Bu gün Türkiyədə ayı oynatması qanunla qadağan edilmiş və faktiki olaraq sona çatmış bir ənənə olaraq tarix yaddaşında yer almaqdadır.