Büyük Set Resifi (Great Barrier Reef)

Büyük Set Resifi (Great Barrier Reef), Avustralya'nın kuzeydoğu kıyıları boyunca uzanan ve Queensland eyaleti açıklarında yer alan, yaklaşık 2.300 kilometre uzunluğunda bir denizel ekosistemdir. Uzaydan görülebilen tek canlı yapı olma özelliğine sahip bu alan, bünyesinde yaklaşık 2.000 endemik balık türünü barındırmakta ve kıyı şeridini dalga, fırtına ve sellere karşı doğal bir bariyer olarak korumaktadır. Yetmiş bin kişiye istihdam sağlayan ve sahip olduğu bilimsel ile yapısal önem nedeniyle kırk yıldır Dünya Mirası listesinde yer alan resif, biyolojik çeşitlilik açısından dünyanın en zengin bölgelerinden biridir ^【1】.

Büyük Set Resifi'nin morfolojisi, kıta sahanlığının tarihsel yapısı ve okyanus tabanındaki jeolojik hareketlerin uzun süreli etkileşimiyle şekillenmiştir. Bu ekosistemin kökenini ve gelişim evrelerini incelemek amacıyla, on dokuzuncu yüzyıldan bu yana jeologlar tarafından çeşitli kuramlar öne sürülmüştür.

Resifin oluşumuyla ilgili ilk teoriler, kıta sahanlığındaki dikey hareketlere odaklanmıştır. Charles Darwin ve Beete Jukes, kıta sahanlığının uzun süreli bir çökme (subsidence) sürecine girdiğini, mercanların ise bu çökmeye ayak uydurmak ve ekolojik dengeyi sağlamak için deniz yüzeyine doğru büyüdüğünü ileri sürmüştür. Alexander Agassiz ise bu oluşumda bir çökme hipotezinin zorunlu olmadığını savunarak, resiflerin halihazırda var olan sığ bir kıta sahanlığı üzerinde yalnızca ince bir kaplama (veneer) halinde yayıldığını ifade etmiştir ^【2】.

^{Büyük Set Resifi} (Pexels)

Jeolojik incelemeler, tektonik faaliyetlerin ve faylanmaların resif platformlarının oluşumunda belirleyici faktör olduğunu göstermiştir. C. Hedley ve Griffith Taylor gibi araştırmacılar, Queensland kıta kenarlarında meydana gelen faylanmaların ve kıta ile okyanus tabanı arasındaki "tektonik sallanma" (tectonic rocking) hareketlerinin resif morfolojisini şekillendirdiğini belirtmiştir. Buna ek olarak Holosen dönemindeki deniz seviyesi değişimleri de mercan topluluklarının geçmişten bugüne genişlemesini etkileyen unsurlar arasındadır ^【3】.

Büyük Set Resifi tek ve kesintisiz bir duvar olmaktan ziyade, çeşitli deniz kanallarıyla birbirinden ayrılan farklı resif tiplerini ve okyanus içi adaları barındıran bir sistemdir. Bu formasyonlar, kara kütlesine yakınlıklarına ve jeolojik kökenlerine göre çeşitli alt kategorilerde sınıflandırılmaktadır.

Sistem içerisindeki resifler coğrafi olarak üç ana grupta toplanmaktadır. Karaya veya kıtasal adalara bitişik olarak sığ sularda gelişen yapılar saçak resifleri (fringing reefs), karadan uzakta yer alan ve anakara ile arasında gemi geçişine uygun derin bir lagün bulunduran resifler bariyer resifleri (barrier reefs) olarak adlandırılır. Karadan tamamen bağımsız, yalnızca bir lagün etrafında okyanusal suların ortasında gelişen dairesel formasyonlara ise atol adı verilmektedir.

Resif ağı içerisinde, anakaranın jeolojik bir parçası olan ve deniz seviyesinin yükselmesiyle ada halini alan karasal kütlelere yüksek adalar (continental islands) denilmektedir. Okyanus dalgaları ile rüzgarların sürüklediği mercan döküntülerinin sığ resif düzlüklerinde yığılmasıyla meydana gelen denizel tortul yapılara ise kum adacıkları (sand cays) adı verilir.

Kum adacıklarına kıyasla daha karmaşık bir litoloji sergileyen alçak ağaçlık adalar (low wooded islands), mercan döküntüsü sırtları ve sığ pseudo-lagünlerden oluşmaktadır. Ekolojik analizlere göre, bu adaların parçalanmasını önleyen temel unsur, kökleriyle çamur ve ince tortuları tutarak adanın erozyona karşı fiziksel direncini artıran mangrov ormanlarıdır. Ayrıca fırtınaların kopardığı büyük mercan bloklarının resif platformlarına fırlatılmasıyla ortaya çıkan ve "negro-heads" olarak isimlendirilen kayalar, belirli okyanus cephelerinin karakteristik bir özelliği olarak tanımlanmaktadır ^【4】.

Resifin iskeletini oluşturan biyolojik canlılar, yaşadıkları denizel ortamın fiziksel ve hidrolojik şartlarına göre farklı büyüme stratejileri sergilemektedir.

Resifin kalker iskeletini inşa eden ana çerçeve kurucu (framework builder) türler arasında farklı büyüme özelliklerine sahip familyalar öne çıkmaktadır. Okyanus dalgalarına maruz kalan açık deniz kısımlarında Acropora cinsi hızlı büyüyen, dalgalı ve çalımsı mercan türleri yayılırken; anakaraya yakın daha korunaklı kıyı bölgelerinde masif yapılı Porites mercanları yoğunluktadır. Dalga hareketlerinin zayıf mercanların tutunmasını engellediği kenar noktalarda ise, yapının dalgakıran görevini kireçli alglerin oluşturduğu Lithothamnion sırtları üstlenmektedir ^【5】.

Mercan popülasyonlarının gelişimi; okyanus suyu sıcaklığı, tatlı su girdisi, gelgit genliği ve suda asılı kalan tortul (sediment) oranına bağlıdır. Broad Sound bölgesinde tespit edilen yaklaşık 10 metrelik gelgitler ve suyun bulanık olması, tortuların mercan poliplerinin büyümesini engellemesine neden olmaktadır. Yüksek tortul stresine maruz kalan bu tür sığ alanlardaki resifler, genellikle kalın bir iskelet platformu üretemeyerek başlangıç evresinde (incipient) kalmaktadır ^【6】.

^{Büyük Set Resifindeki Azalmış Mercan Örtüsü} (AA)

Geçmişte doğal iklim olaylarıyla şekillenen Büyük Set Resifi, modern dönemde biyolojik bütünlüğünü etkileyen antropojenik iklim değişiklikleri ve bölgesel faktörlerle karşı karşıyadır.

Büyük Set Resifi, küresel ısınmaya bağlı okyanus suyu sıcaklığı artışlarından etkilenmektedir. Isınan sular, mercanların dokularında yaşayan ve onlara renk ile enerji sağlayan simbiyotik algleri atmasına, "mercan ağarmasına" (bleaching) yol açmaktadır. Bilimsel raporlar resifte 1998, 2002, 2016, 2017 ve 2020 yıllarında kitlesel ağarma yaşandığını; 2016 ve 2017 yıllarındaki sıcak hava dalgalarının resifteki mercan popülasyonunun yarısının ölümüyle sonuçlandığını ortaya koymaktadır. Okyanusların ısınma eğilimi, 2022'de suları serinletmesi beklenen La Nina hava olayı sırasında dahi resif genelinde yeni bir ağarmayı engelleyememiştir. Ayrıca mercan poliplerini tüketerek beslenen dikenli taç denizyıldızları (crown-of-thorns starfish) ve tropikal siklonlar da sistemin biyolojik yapısına zarar vermektedir ^【7】.

^{Mercan Resif'nde Ağarma}(AA)

Çevresel baskılara rağmen, Avustralya Deniz Bilimleri Enstitüsünün (AIMS) Ağustos 2021 ve Mayıs 2022 dönemleri arasında gerçekleştirdiği incelemeler, resifin belirli bölgelerinde toparlanma eğilimi olduğunu göstermiştir. Veriler, resifin kuzey bölgesinde %36, orta kesimlerinde ise %33 oranında sert mercan örtüsüne ulaşılarak incelenen son otuz altı yılın en belirgin iyileşmesinin gerçekleştiğini kanıtlamaktadır. Ancak uzmanlar bu büyümenin, fırtınalara ve sıcaklık değişimlerine karşı hassas olan Acropora cinsi mercanlardan kaynaklandığını vurgulayarak, mevcut iyileşmenin kısa sürede tersine dönebileceği uyarısında bulunmaktadır ^【8】.