Nusaybin (İlçe)

Nusaybin, Türkiye’nin Mardin iline bağlı, Yukarı Mezopotamya’nın en önemli antik yerleşim alanlarından biridir. E-90 İpek Yolu üzerinde, Suriye sınırında sıfır noktasında yer alan ilçe, Dicle ve Fırat nehirleri arasındaki Mezopotamya havzasının kuzeyinde konumlanmıştır. Altı bin beş yüz yıllık bir geçmişe sahip olan Nusaybin, tarih boyunca ticari ve kültürel ilişki ağlarının kesişim noktası olmuş, 11. yüzyıla kadar bölgenin en önemli sosyal, siyasal, ekonomik ve kültürel merkezi kabul edilmiştir. "Verimli Hilal" olarak adlandırılan bölgede yer alan Nusaybin, Neolitik, Kalkolitik, Eski Çağ ve Orta Çağ kültürlerinin geliştiği önemli bir arkeolojik yöredir. İlçenin nüfusu 2013 verilerine göre 115.380 olup, bu nüfusun %49,75’i erkek (57.403), %50,25’i ise kadındır (57.977). Nusaybin, biri merkez ilçe olmak üzere Akarsu, Duruca ve Girmeli kasabalarında toplam dört belediye idaresine sahiptir.

Tarihçe

Nusaybin, bilinen en eski adıyla Nisibis, köklü bir geçmişe sahip eski bir yerleşim merkezidir. MÖ 3000’lerde Hurrilerin yurdu olan bölge, MÖ 14. yüzyılda Mitanni Krallığı’nın egemenliğine girmiştir. Nusaybin’in 4 km kuzeyindeki Gırnavaz Höyüğü’nün güney eteklerindeki kalıntılar, buranın Mitanni Krallığı’nın merkezi olduğunu kanıtlar. 1980’de yapılan yüzey araştırmaları, Gırnavaz’ın MÖ 4. bin sonlarından (Geç Uruk Devri) MÖ 7. yüzyıla (Yeni Asur Devri) kadar kesintisiz iskân edildiğini göstermektedir. Höyükte tespit edilen kültür tabakaları sırasıyla Geç Uruk, Erken Hanedanlar, Eski Asur, Orta ve Yeni Asur devirlerine aittir. Özellikle Hurrili sanatçılara ait bir kült vazosu, buranın önemli bir Hurri-Mitanni merkezi olduğunu doğrular.

Tarih boyunca bölgeye Aramiler, Asurlular (MÖ 13. yüzyıl), Medler, Babiller, Persler ve MÖ 331’de Makedonyalılar hakim olmuştur. İskender’in ölümünden sonra Seleukoslar ve Tigranes’in egemenliğine giren Nusaybin, Roma döneminde Sasanilerle sık sık el değiştirmiştir. MS 5. yüzyılda Nasturilerin dini merkezi haline gelen ilçe, Arap akınlarına maruz kalmış ve Bizans-Arap çatışmalarına sahne olmuştur. Hamdani, Mervani, Selçuklu, Artuklu ve Eyyubi yönetimlerinden sonra 13. yüzyılda Moğollar, Karakoyunlular, Akkoyunlular ve Safaviler bölgeye egemen olmuştur. Nihayet 1517’de Yavuz Sultan Selim’in Mısır Seferi sırasında Osmanlı topraklarına katılmıştır.

Antik dönemde Sümerler tarafından “Nırbo”, Babiller tarafından “Aramis”, Hurri-Mitanniler tarafından “Nabila” veya “Nas-ü-bina”, Asurlular tarafından “Nabula” ya da “Naşibina” ve Strabon tarafından “Mygdonia” olarak adlandırılan Nusaybin’in ilk adı bilinmemektedir. Roma ve Erken Bizans dönemlerinde önemli bir konuma sahip olan ilçe, ticaret yollarının kesişiminde stratejik bir merkezdi.

Coğrafi Yapı

Nusaybin, Yukarı Mezopotamya’da, Tur Abdin Dağları’nın güneyinde, Cezire ovasına yakın bir konumda yer alır. Tur Abdin, 200 km uzunluğunda bir dağ silsilesi olup, III. Jeolojik devirde Toros Kıvrımları’nın oluşumuyla ortaya çıkmıştır. Genellikle kalker katmanlı bir yapıya sahip olan dağlarda, kül renkli veya sarı marnlı kalkerler ile paleosen döneme ait kırmızı ve pembe kalkerler bulunur. Çağ Çağ Vadisi’nin ortalama yüksekliği 500 metre iken, Tur Abdin’in dorukları 1000-1100 metreye ulaşır. İlçeyi sulayan Çağ Deresi, ovanın verimliliğine katkı sağlar. Gırnavaz Höyüğü ve Çağ Çağ Vadisi, Nusaybin’in coğrafi ve arkeolojik zenginliğini tamamlayan önemli unsurlardır.

İklim ve Bitki Örtüsü

Nusaybin’in iklimi, Mezopotamya’nın genel özelliklerini yansıtır ve tarıma elverişli bir yapıya sahiptir. Çağ Çağ Vadisi, bereketli bahçeleriyle dikkat çeker. Vadide Şarpıze, Verdani, Çurık, Dêvani, Caniyê, Devrovi gibi üzüm çeşitleri; Kulhırmi, Zerê Bırahimki, Sor-i Sosini, Şinek, Payızi, Rızki gibi incir çeşitleri ile nar, şeftali, elma, tüysüz şeftali, kayısı, badem ve erik gibi meyveler yetişir. Ayrıca pamuk ve tahıl tarımı da bölgenin bitki örtüsünü zenginleştirir. Tarih boyunca asma bahçeleriyle ünlü olan Nusaybin, bu özelliğini günümüzde de korumaktadır.

Sosyal Yapı

Nusaybin, tarih boyunca farklı medeniyetlerin buluşma noktası olduğundan zengin bir kültürel ve dini mirasa sahiptir. Mor Yakup Manastırı (MS 419) ve Zeynel Abidin Camii Külliyesi (12. yüzyıl), ilçenin dini ve sosyal yapısının önemli örnekleridir. Mor Yakup Manastırı, Nasturi Hristiyanlar için bir merkez olmuş, 8. yüzyılda metropolitlik, 1364-1839 arasında ise Turabdin bölgesi için patriklik makamı olarak hizmet vermiştir. Zeynel Abidin Camii Külliyesi ise Hz. Muhammed’in 13. kuşaktan torunları Zeynel Abidin ve Sitti Zeynep’in türbelerini barındırır ve İslam aleminde kutsal kabul edilir. Günümüzde külliyenin medrese odaları Kız Kuran Kursu olarak kullanılmaktadır. İlçede Süryani, Arap ve Kürt toplulukları bir arada yaşamış, bu da sosyal yapının çok kültürlü karakterini ortaya koymuştur.

Ekonomik Yapı

Nusaybin’in ekonomisi tarım, ticaret ve yer altı kaynaklarına dayanır. Çağ Deresi’nin suladığı ovada pamuk ve tahıl tarımı önemli bir yer tutar. Çağ Çağ Vadisi’nde bağcılık, meyve üretimi ve kerestecilik gelir kaynakları arasındadır. Suriye ile sınır konumu, ilçeye zengin bir sınır ticareti potansiyeli sunar. Ayrıca petrol çıkarılan bölgelerdeki gelişmişlik, Nusaybin’in yer altı zenginliklerinin ekonomik katkılarını gözler önüne serer. Antik dönemde Kaşiyari yolunun stratejik önemi, bölgeyi Anadolu ve Mezopotamya’yı bağlayan bir ticaret merkezi haline getirmiştir.

Turizm Potansiyeli

Nusaybin, tarihi ve doğal zenginlikleriyle önemli bir turizm potansiyeline sahiptir. Gırnavas Höyüğü, Mor Yakup Manastırı, Zeynel Abidin Camii Külliyesi, Çağ Çağ Vadisi (2007’de arkeolojik sit alanı ilan edilmiştir), Marin Kalesi, Dimitros Kalesi, Mor Evgin Manastırı ve Mor Yuhanna Kilisesi gibi yapılar, turistler için çekim merkezidir. Çağ Çağ Vadisi’nde Roma ve Erken Bizans dönemine ait yol kalıntıları, kaya mezarlar, kaleler ve kiliseler bulunur. İlçenin mesire alanları ve parkları (15 Temmuz Parkı, Mitanni Parkı, Demokrasi Parkı gibi) doğal güzellikleriyle dikkat çeker. Kültür ve inanç turizmi açısından, Mor Yakup Kilisesi ile Zeynel Abidin Camii’nin birleştirilmesiyle oluşturulan kültür inanç parkı projesi, turizmi canlandırmayı hedeflemektedir.

Demografik Yapı

2013 verilerine göre Nusaybin’in nüfusu 115.380’dir ve cinsiyet dağılımı neredeyse eşittir (%49,75 erkek, %50,25 kadın). İlçede merkez dışında Akarsu, Duruca ve Girmeli kasabaları bulunur. Tarih boyunca farklı etnik ve dini grupların bir arada yaşadığı Nusaybin, çok kültürlü bir demografik yapı sergiler. Süryani Hristiyanlar, Müslüman Araplar ve Kürtler, ilçenin nüfusunu şekillendiren ana topluluklardır. Bu çeşitlilik, Nusaybin’in sosyal ve kültürel dokusunu zenginleştirir.

Nusaybin, Mezopotamya’nın miladı olarak anılan bir yerleşim yeri olup, tarihi, doğal ve kültürel zenginlikleriyle hem geçmişten günümüze bir köprü kurmakta hem de geleceğe yönelik önemli bir potansiyel sunmaktadır.