Odunpazarı

Odunpazarı, Eskişehir vilayətinin sərhədləri daxilində, şəhərin cənubunda, təpələr üzərində yerləşən tarixi bir məhəllədir. Ənənəvi Anadolu Türk memarlığının nümunələrini qoruyan bu bölgə, dolanbac yolları, çıxılmaz küçələri və taxta bəzəkli, bitişik tikili, eyvanlı evləri ilə tanınır. Bu xüsusiyyətləri ilə adət-ənənələrini qoruyaraq günümüzə qədər gəlib çatan Odunpazarı, UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilmiş və tarixi-mədəni irsi ilə böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Odunpazarı XIII əsrdə türklər tərəfindən salınmış və Evliya Çələbinin "Səyahətnamə" əsərində böyük təriflərlə qeyd edilmişdir. Evliya Çələbinin təsvirinə görə, "...Əşraf və süvariləri çoxdur... Şəhər 17 məhəllədən ibarətdir. Evləri bağçalı, baxımlı və abadlıdır... Dörd tərəfi güllər, bağlar, bostanlarla dolu olub, taxıl məhsulları çox olan bir şəhərdir..."[1] Bu gün "Səyahətnamə"də adı çəkilən beş küçə hələ də öz adını və varlığını qoruyub saxlayır. Odunpazarı, türk xalqının tarixi keçmişini və ənənəvi həyat tərzini əks etdirən mühüm bir mədəni irsdir.

Odunpazarı məhəlləsinin ənənəvi evləri Osmanlı dövrü şəhər memarlığının xarakterik xüsusiyyətlərini özündə daşıyır. Bu evlər dolanbac dar küçələri, ağ divarları, qəhvəyi çərçivələri və ya çivit mavisi, kərpic qırmızısı kimi rəngləri ilə sanki bəzədilmiş bir tabloya bənzəyir. Evlərin xarici fasadı çıxıntılı və konsollu olub, adətən, aşağı mərtəbədə mətbəx, anbar, tövlə kimi funksional sahələr yerləşir, yuxarı mərtəbələr isə ailə həyatına uyğun geniş sahələrdən ibarətdir.

Odunpazarı 1973-cü ildə Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən tarixi və şəhərsalma baxımından qorunan ərazi elan edilmişdir. Bu gün Odunpazarı Evlərinin qorunması və bərpası məqsədilə Odunpazarı Bələdiyyəsi tərəfindən həyata keçirilən "Yaşatma Layihəsi" bölgənin tarixi və mədəni irsini qorumağı hədəfləyir. Layihə çərçivəsində, ənənəvi evlərin sıx yerləşdiyi 30 küçədə 300 ev, 3 məscid, 1 külliyə, 2 karvansara, 15 çeşmə və 1 xan bərpa olunmuşdur. Bu bərpa işləri bölgənin mədəni irsinin tanıdılması və yaşadılması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Eskişehirin Odunpazarı məhəlləsində yerləşən Kurşunlu Məscidi 1517-1525-ci illər arasında Osmanlı vəziri Çoban Mustafa Paşa tərəfindən Baş memar Acəm Əli Bəyə (Ələddin Əli Bəy) inşa etdirilmişdir. Məscid kvadrat planlı olub, qurşun örtüklü günbəzi ilə diqqət çəkir. Daxili hissəsi rəngli qələm işi bəzəklər və mərmər sütunlarla bəzədilmişdir. Məscidin girişində yerləşən kitabədə inşa tarixi Hicri 931 (Miladi 1525) olaraq göstərilmişdir. Bu gün də ibadət üçün açıq olan məscid həm dini, həm də mədəni əhəmiyyətə malikdir. Külliyyənin içərisində yerləşən şadırvan, dəstəmaz alma funksiyası ilə dini bir məna kəsb edərkən, məscid eyni zamanda ictimai görüş yeri olmuşdur.

Odunpazarı, ənənəvi sənətkarlıq sahəsində də zəngin bir keçmişə malikdir. Burada misgərlik, qalayçılıq, taxta oymaçılığı və antikvarçılıq kimi sənət növləri inkişaf etmişdir. Beylər Küçəsində yerləşən antikvar dükanları, Kurşunlu Məscidi Küçəsindəki taxta oyuncaqlar ustaları və Lületaşı Muzeyi bu sənətkarlığın nümunələrini təqdim edən mühüm məkanlardır. Dünyada yalnız Odunpazarında yerləşən Lületaşı Muzeyi isə bu nadir sənətin mərkəzi hesab olunur.

Odunpazarı, həm Eskişehirin, həm də Türkiyənin mədəni zənginliklərindən biridir. Buraya gələn qonaqlar tarixi evlərlə yanaşı, bölgənin ənənəvi sənətkarlıq nümunələrini və tarixi abidələrini kəşf etmə imkanı qazanırlar. Bundan başqa, Hafiz Əhməd Əfəndi Qonaq Evində sərgilənən və Mustafa Kamal Atatürk ilə İran şahı Rza Pəhləviyə hədiyyə edilən "Gül Asa", bu bölgədəki mədəni irsin dəyərini artıran mühüm bir əsərdir.