Şelengo (Viranşehir)

Viranşehir şelengosu (Cucumis melo var. cantalupensis), Kabakgiller (Cucurbitaceae) familyasına mensup, Şanlıurfa ilinin Viranşehir ilçesine özgü endemik bir bitki türüdür. Bölge halkı tarafından Kürtçe "encûr" ismiyle de anılan bu sebze, Türkiye'de sadece Viranşehir Ovası'nda yetiştirilmektedir.

Bitkisel ve Morfolojik Özellikler

Viranşehir Şelengosu(Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur)

Bitki, toprak yüzeyinde yatay gelişim gösteren ve kol atarak büyüyen sürünücü bir morfolojiye sahiptir. Fide evresinde hipokotili orta uzunlukta, kotiledonları ise büyük ve açık yeşil renktedir. Yaprak ayası orta büyüklükte olup yüzeyinde kuvvetli kabarcıklılık, kenarlarında ise belirgin dişlilik ve dalgalılık görülmektedir. Çiçek yapısı monoik (tek evcikli) özellikte olup çiçek rengi sarıdır.

Meyve Özellikleri ve Olgunlaşma Süreci

Meyve morfolojisi gelişim evrelerine göre belirgin değişimler sergilemektedir; oluşum aşamasında dış görünüşü karpuzu ve mangoyu andırırken, tam olgunluğa eriştiğinde kavun yapısına bürünmektedir. Meyveler genellikle oval, basık oval veya eliptik şekillerdedir. Teknik ölçümlerde meyve ağırlığının 46 gram ile 156 gram arasında, meyve çapının 4-8 cm, uzunluğunun ise 5-8 cm aralığında olduğu saptanmıştır.

Taze tüketilen meyvelerin kabuk zemin rengi açık yeşilden koyu yeşile kadar farklılık gösterirken, üzerinde noktalar ve lekeler şeklinde dağılan ikincil renkler barındırmaktadır. Olgunlaşan meyvelerin zemin rengi sarı veya sarı-yeşil tonlarına bürünmekte, iç et rengi ise krem-beyaz formunu almaktadır. Ürünün tat profili gelişim aşamasına göre farklılaşmaktadır; henüz ham iken hıyar (salatalık) tadındayken, olgunluk zamanında kavun aroması kazanmaktadır.

Viranşehir Şelengosu(AA)

Tarımsal Karakterizasyon ve Verimlilik

Tarımsal özellikleri bakımından yüksek sıcaklığa ve kuraklığa karşı yüksek tolerans gösteren bu tür, Viranşehir'in iklim koşullarında genellikle gübresiz ve susuz tarım yöntemleriyle yetiştirilmektedir. Ekim işlemleri mayıs ayında yapılmakta, hasat ise temmuz ayında gerçekleştirilmektedir.

Yapılan çalışmalarda dekar başına ortalama verimin 1.500 kilogram olduğu ve bir üretim sezonunda tek bir bitkiden ortalama 12 adet meyve hasat edildiği kaydedilmiştir. Ürünün fizyolojik yapısı gereği raf ömrü oldukça kısıtlıdır; tarladan toplandıktan sonra 2-3 gün içerisinde tüketilmesi gerekmektedir.

Tüketim Alanları ve Halk Tıbbındaki Yeri

Tüketim alanları çeşitlilik gösteren meyve; taze olarak tüketilmesinin yanı sıra turşu, dolma, salata ve cacık yapımında ham madde olarak değerlendirilmektedir. Meyve, kabuğu ile birlikte tüketilebilme özelliğine sahiptir. Bölgesel halk tıbbı gözlemlerinde, şelengonun kan şekerini düşürücü ve kandaki toksinleri temizleyici etkileri olduğu, acı olan genotiplerin ise isilik gibi cilt sorunlarının tedavisinde kullanıldığı ifade edilmiştir.

Tescil ve Genetik Mirasın Korunması

Ürünün genetik mirasının korunması ve ekonomiye kazandırılması amacıyla Güneydoğu Anadolu Projesi Tarımsal Araştırma Enstitüsü (GAPTAEM) tarafından 2017 yılından itibaren ıslah ve yerel çeşit tescil çalışmaları yürütülmüştür. Bölgedeki 7 farklı genotip üzerinden yapılan teknik incelemeler sonucunda belirlenen çeşit, Tarım ve Orman Bakanlığı Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Müdürlüğü tarafından "yerel çeşit" olarak tescil edilerek kayıt altına alınmıştır. Ayrıca ürünün ticari değerinin korunması ve yerel kimliğinin tescillenmesi amacıyla Türk Patent ve Marka Kurumuna coğrafi işaret tescili için başvuruda bulunulmuştur.