1924 Anayasası

1924 Anayasası, 20 Nisan 1924’te kabul edilen ve Türkiye Cumhuriyeti’nin ikinci anayasası olan Teşkilâtı Esasiye Kanunu’dur. 1921 Anayasası’nın olağanüstü koşullarda hazırlanmış, temel hak ve özgürlükleri düzenlemeyen ve 1876 Kanun-i Esasi ile birlikte yürürlükte olan geçici bir belge olduğu dikkate alındığında, 1924 Anayasası, Cumhuriyetin ilk anayasası niteliğindedir. 1876 Kanun-i Esasi’yi yürürlükten kaldırarak (m. 104) yeni devletin hukuksal çerçevesini çizmiş, Cumhuriyetin ilanı (29 Ekim 1923) ve hilafetin kaldırılması (3 Mart 1924) sonrası siyasal rejimi kurumsallaştırmıştır. 108 madde olarak önerilen ve 105 madde olarak kanunlaşan anayasa, 1960’a kadar yürürlükte kalmıştır. Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu (m. 3), devletin Cumhuriyet olduğu (m. 1) ve Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin (TBMM) milletin tek temsilcisi olarak egemenliği kullandığı (m. 4) ilkeleri temel alınmıştır.

Anayasa, meclis hükümeti ile parlamenter sistem arasında yarı parlamenter bir yönetim modeli kurmuş, yasama ve yürütme yetkilerini TBMM’de toplamış (m. 5), yargı bağımsızlığını düzenlemiş (m. 54), temel hak ve özgürlükleri sınırlı bir şekilde tanımlamıştır (m. 68-88). Laiklik ilkesinin 1928 ve 1937 değişiklikleriyle eklenmesi, kadınlara seçme ve seçilme hakkının 1934’te tanınması ve 1945’te Türkçeleştirilmesi gibi değişikliklerle anayasa, Cumhuriyetin devrimci dönüşümlerine uyum sağlamıştır. Tek partili dönemde istikrarlı bir çerçeve sunan anayasa, 1946 sonrası çok partili dönemde de uygulanmış, ancak denetim mekanizmalarının zayıflığı nedeniyle 1960’a kadar siyasal krizlere yol açmıştır.

^{1924 Anayasası'nın kabul edildiği 1. Meclis binası (}Kültür Portalı⁾

1924 Anayasası’nın hazırlanışı, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş sürecindeki siyasal ve toplumsal mücadelelerle şekillenmiştir. 23 Nisan 1920’de Ankara’da toplanan TBMM, olağanüstü yetkilere sahip bir meclis olarak kurulmuş, ancak hilafet ve saltanat yanlıları ile Mustafa Kemal liderliğindeki çağdaş cumhuriyetçiler arasında yoğun bir çekişme yaşanmıştır. Hâkimiyet-i Milliye ilkesi, cumhuriyetçiler için millet egemenliğini, muhafazakârlar için ise hilafet ve saltanatın korunmasını ifade etmiştir. 5 Eylül 1920 tarihli Nisab-ı Müzakere Kanunu, muhafazakârların hilafet ve saltanatı koruma talebini kanunlaştırmış (m. 1); 1921 Anayasası’na eklenen Madde-i Münferide, bu anlayışı sürdürmüştür.

Yürütme organının oluşumu da tartışmalı olmuştur. 2 Mayıs 1920 tarihli kanunla icra vekilleri Meclis tarafından tek tek seçilirken, 4 Kasım 1920 değişikliğiyle vekiller Meclis Başkanı’nın önerdiği adaylar arasından belirlenmiştir. 1921 Anayasası, Meclis Başkanı’nın hükümetin doğal reisi olduğunu düzenlemiş (m. 9), ancak muhafazakârlar 24 Kasım 1921’de kabine sistemi önererek Meclis Başkanı’nın yetkilerini sınırlamaya çalışmıştır. 8 Temmuz 1922’de kabul edilen 244 sayılı Kanun, başbakan ve bakanların Meclis tarafından ayrı ayrı seçilmesini öngörmüştür.

Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922), Lozan Anlaşması (24 Temmuz 1923), Cumhuriyetin ilanı (29 Ekim 1923) ve hilafetin kaldırılması (3 Mart 1924), anayasanın hazırlanışına zemin oluşturmuştur. Cumhuriyetin ilanıyla Cumhurbaşkanı’nın Meclis tarafından seçilmesi (m. 10), hükümetin Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu eliyle kurulması (m. 12) düzenlenmiş, hilafetin kaldırılmasıyla muhafazakâr direnç kırılmıştır.

1924 Anayasası, özel bir kurucu meclis yerine TBMM tarafından hazırlanmıştır. 12 kişilik bir komisyon, anayasayı taslak haline getirmiş, Fransa ve Polonya anayasalarından yararlanılmış, ABD ve İsviçre sistemlerinden uzak durulmuştur. Komisyon sözcüsü Celal Nuri Bey, anayasanın beş yıllık milli mücadelenin sonucu olduğunu ve Türk Milleti tarafından yazıldığını belirtmiştir.

Görüşmelerde toplantı ve karar yeter sayısı tartışılmıştır. Üye tamsayısının üçte ikisiyle karar alınması önerisi reddedilmiş, Meclis’in salt çoğunlukla toplanması (en az 145 üye) ve katılanların üçte ikisinin oyuyla karar alması (en az 97 oy) kabul edilmiştir. Oylamalar genellikle işaretle yapılmış, açık oylama zorunlu olmadığından maddelerin kaç oyla geçtiği belirsizdir. 20 Nisan 1924’te anayasanın tümü işaretle oylamayla “ittifaka yakın bir ekseriyetle” kabul edilmiştir. Anayasa, 108 madde olarak sunulmuş, 105 madde olarak kanunlaşmıştır ve 1876 ile 1921 anayasalarını yürürlükten kaldırmıştır (m. 104).

Anayasa, altı bölümden oluşur:

1. Esas Hükümler (m. 1-8): Devletin Cumhuriyet olduğu, egemenliğin millete ait olduğu düzenlenmiştir.
2. Yasama Görevi (m. 9-30): TBMM’nin yapısı ve yetkileri tanımlanmıştır.
3. Yürütme Görevi (m. 31-52): Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu’nun görevleri belirtilmiştir.
4. Yargı Erki (m. 53-67): Bağımsız mahkemelerin yetkileri düzenlenmiştir.
5. Türklerin Kamu Hakları (m. 68-88): Temel hak ve özgürlükler sınırlı şekilde tanımlanmıştır.
6. Türlü Maddeler (m. 89-105): İdari yapı, memuriyet ve maliye konuları düzenlenmiştir.

1924 Anayasası, devletin Cumhuriyet olduğunu (m. 1), egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu (m. 3) ve TBMM’nin milletin tek temsilcisi olarak egemenliği kullandığı (m. 4) ilkelerini benimsemiştir. Yasama ve yürütme yetkileri TBMM’de toplanmış (m. 5), yasama yetkisi doğrudan Meclis tarafından, yürütme yetkisi ise Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu eliyle kullanılmıştır (m. 6-7). Yargı hakkı, bağımsız mahkemeler tarafından millet adına yürütülmüştür (m. 8).

Hükümet sistemi, meclis hükümeti ile parlamenter sistem arasında bir “yarı parlamenter sistem” olarak tanımlanır. TBMM’nin egemenliği tek başına kullanması (m. 4), yürütmenin fesih yetkisinin olmaması ve yasama-yürütme yetkilerinin Meclis’te toplanması, meclis hükümeti unsurlarıdır. Ancak Cumhurbaşkanı’nın hükümet oluşumundaki rolü (m. 44), hükümetin güvenoyu alması (m. 44), Bakanlar Kurulu’nun ortak sorumluluğu (m. 46) ve Cumhurbaşkanı’nın sorumsuzluğu (m. 39), parlamenter sisteme özgü mekanizmalardır. Bu yapı, kuvvetler birliği ilkesini parlamenter mekanizmalarla yumuşatmıştır.

TBMM, kanun yapma, değiştirme, kaldırma, bütçe ve kesin hesap kanunlarını onaylama, savaş ilanı, af ilanı, antlaşma yapma, imtiyazları onaylama veya bozma, cezaları hafifletme ve kesinleşen ölüm cezalarını yerine getirme yetkilerine sahiptir (m. 26). Anayasa değişiklikleri, üye tamsayısının üçte biri tarafından önerilir ve üçte iki çoğunlukla kabul edilir; devletin Cumhuriyet şeklinin değiştirilmesi teklif edilemez (m. 102). Kanun teklif etme yetkisi milletvekilleri ve Bakanlar Kurulu’na aittir (m. 15). Meclis, soru, gensoru ve soruşturma yetkilerini İçtüzük çerçevesinde kullanır (m. 22). Seçimler dört yılda bir yapılır, erken seçim üye tamsayısının salt çoğunluğuyla mümkündür (m. 25). 1946’ya kadar iki dereceli seçim sistemi uygulanmış, ardından tek dereceli sisteme geçilmiştir (m. 9).

Yürütme, Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu tarafından yürütülür. Cumhurbaşkanı, Meclis tarafından üyeleri arasından bir seçim dönemi için seçilir ve tekrar seçilebilir (m. 31). Devletin başı olarak törenlerde Meclis’e ve gerektiğinde Bakanlar Kurulu’na başkanlık eder, ancak Meclis tartışmalarına katılamaz (m. 32). Kanunları on gün içinde ilan eder, uygun bulmadıklarını gerekçeli olarak Meclis’e geri gönderir; Meclis’in tekrar kabulü halinde ilan zorunludur (m. 35). Kararları, Başbakan ve ilgili bakanın imzasıyla geçerlidir (m. 39). Sadece vatana ihanetten Meclis’e karşı sorumludur (m. 41).

Başbakan, Cumhurbaşkanı tarafından Meclis üyeleri arasından atanır; diğer bakanlar Başbakan tarafından seçilir ve Cumhurbaşkanı’nın onayıyla Meclis’e sunulur. Hükümet, bir hafta içinde programını sunar ve güvenoyu ister (m. 44). Bakanlar Kurulu, genel politikadan ortaklaşa, her bakan kendi yetki alanından bireysel olarak sorumludur (m. 46).

Yargı hakkı, millet adına bağımsız mahkemelerce kullanılır (m. 8). Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri kanunla düzenlenir (m. 53). Hâkimler, kanun dışında müdahalelerden bağımsızdır ve kanuna tabidir; mahkeme kararları Meclis veya Bakanlar Kurulu tarafından değiştirilemez (m. 54). Hâkim teminatı sağlanmış, görevden alınma kanunla düzenlenmiştir (m. 55). Yargılamalar alenidir, ancak kanunen kapalı olabilir (m. 58). Anayasa Mahkemesi öngörülmemiş, ancak “hiçbir kanun anayasaya aykırı olamaz” hükmü (m. 103) mahkemelere anayasa denetimi yetkisi verdiği tartışmalarına yol açmıştır. Uygulamada bu denetim yapılmamıştır.

Temel hak ve özgürlükler, “Türklerin Kamu Hakları” başlığı altında düzenlenmiş, ancak sınırlı bir kapsamda ele alınmıştır (m. 68-88). Anayasa, herkesin hür doğduğunu, hürriyetin başkasına zarar vermeden her şeyi yapma hakkı olduğunu ve sınırlarının kanunla çizildiğini belirtir (m. 68). Kanun önünde eşitlik ilkesi benimsenmiş, sınıf ve fert imtiyazları yasaklanmıştır (m. 69). Kişi dokunulmazlığı, vicdan, düşünce, söz, yayın, seyahat, sözleşme, çalışma, mülkiyet, toplanma, dernek ve şirket kurma hakları tanınmış (m. 70), ancak sınırlamalar için ölçülülük veya hakkın özü gibi kriterler öngörülmemiştir. Can, mal, ırz ve konut dokunulmazdır (m. 71); işkence, müsadere ve angarya yasaktır (m. 73). Din ve vicdan özgürlüğü, güvenlik ve ahlaka uygunluk şartıyla tanınmıştır (m. 75). Basın, kanun çerçevesinde serbesttir ve yayın öncesi denetlenemez (m. 77). İlk öğretim zorunlu ve devlet okullarında ücretsizdir (m. 87). Hakların anayasal güvencesi zayıf kalmış, yasama organına geniş takdir yetkisi verilmiştir.

1924 Anayasası, 36 yıllık yürürlük süresince yedi kez değiştirilmiştir:

• 1928 (1222 Sayılı Kanun): Devletin dininin İslam olduğu hükmü ve yeminlerdeki dini ibareler çıkarılmış, şer’i hükümlerin yürütülmesi yetkisi kaldırılmıştır.
• 1931 (1893 Sayılı Kanun): Bütçe kanunu sunum tarihi değiştirilmiştir.
• 1934 (2559 Sayılı Kanun): Kadınlara seçme ve seçilme hakkı verilmiş, seçmen yaşı 18’den 22’ye çıkarılmıştır.
• 1937 (3115 Sayılı Kanun): Laiklik, cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik ve inkılapçılık ilkeleri eklenmiştir.
• 1937 (3272 Sayılı Kanun): Siyasi müsteşarlık düzenlemeleri kaldırılmıştır.
• 1945 (4695 Sayılı Kanun): Anayasa Türkçeleştirilmiştir.
• 1952: Türkçeleştirme kaldırılarak özgün metne dönülmüştür.

Tek partili dönemde (1924-1946) devrimlerin yerleşmesine çerçeve sağlamış, çok partili dönemde (1946 sonrası) değişiklik gerektirmeden uygulanmıştır. Esnek yapısı, Büyük Dünya Buhranı, İkinci Dünya Savaşı ve Avrupa’daki faşist rejimler döneminde istikrar sunmuştur.

Ancak anayasa, denetim mekanizmalarının zayıflığı nedeniyle sorunlar yaratmıştır. Anayasa Mahkemesi’nin olmaması, temel hak ve özgürlüklerin güvencesizliği, yargı bağımsızlığına ilişkin eksiklikler ve tek meclisli sistem, 1950’lerde siyasal baskıların artmasına yol açmıştır. 1960’ta Meclis Tahkikat Komisyonları’nın kurulması, anayasanın fren ve denge eksikliğini ortaya koymuştur. Önerilen çözümler arasında Anayasa Mahkemesi kurulması, çift meclisli sistem, yargı bağımsızlığının güçlendirilmesi ve yasama denetim mekanizmalarının geliştirilmesi yer almıştır.