27 Nisan E-Muhtırası

27 Nisan e-muhtırası, 27 Nisan 2007 gecesi saat 23.30 sularında Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK) Genelkurmay Başkanlığı’nın resmî internet sitesinde yayımlanan ve Türkiye’nin 11. Cumhurbaşkanlığı seçim sürecine yönelik bir askeri müdahale niteliği taşıyan basın açıklamasıdır.^【1】 Siyasi tarihe “ilk e-muhtıra” olarak geçen bu metin, doğrudan dijital bir platform üzerinden kamuoyuna duyurulması bakımından önceki askeri müdahalelerden ayrılmaktadır. Açıklamada, laiklik ilkesine vurgu yapılmış ve Türk Silahlı Kuvvetleri’nin bu konudaki hassasiyeti ön plana çıkarılmıştır.

Söz konusu bildiri, özellikle cumhurbaşkanlığı seçim sürecinde yaşanan siyasi gerilimlerin yoğunlaştığı bir dönemde yayımlanmış, yürütme ile askeri bürokrasi arasında açık bir görüş ayrılığını görünür kılmıştır. Bildirinin yayımlanmasının hemen ardından hükümet tarafından yapılan açıklamada, Genelkurmay Başkanlığı’nın Başbakanlığa bağlı bir kurum olduğu vurgulanmış ve demokratik hukuk devleti ilkeleri çerçevesinde sivil otoritenin üstünlüğü açık bir şekilde ifade edilmiştir. Bu karşılık, Türkiye’de sivil-asker ilişkilerinin dönüşümünde kritik bir eşik olarak değerlendirilmiştir.

27 Nisan e-muhtırası, yalnızca yayımlandığı dönemdeki siyasi gelişmeleri etkilemekle kalmamış, aynı zamanda Türkiye’de demokratikleşme, sivil denetim ve askerî müdahalelerin sınırları konularında uzun vadeli tartışmaların da önünü açmıştır.^【2】

27 Nisan Öncesi Siyasi ve Toplumsal Durum (2002-2007)

2007 yılında yaşanan E-Muhtıra süreci, 2002 yılında AK Parti’nin tek başına iktidara gelmesiyle başlayan siyasi değişim ve bu değişime karşı devlet bürokrasisinden gelen dirençle şekillenmiştir.

AK Parti’nin İktidara Gelmesi ve İlk Gerilimler

3 Kasım 2002 seçimleri, Türk siyasi tarihinde bir dönüm noktalarında biri olmuş ve AK Parti’nin tek başına iktidara gelmesiyle sonuçlanmıştır. AK Parti iktidarının ilk yıllarından itibaren "türban, laiklik ve kamusal alan" tartışmaları devletin en üst kademelerinde gerilim oluşturmuştur.^【3】

22 Kasım 2022 Cumhuriyet Gazetesi Birinci Sayfa Haberi (Gaste Arşivi)

Bu süreçte, TBMM Başkanı Bülent Arınç’ın eşi Münevver Arınç’ın bir uğurlama törenine başörtüsüyle katılması, dönemin Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer tarafından "kamusal alan ihlali" olarak nitelendirilmiş ve sert bir tepkiyle karşılanmıştır.^【4】 Bu sembolik olaylar üzerinden yürütülen tartışmalar askeri vesayeti daha görünür hale getirmiş; nitekim 29 Kasım 2002'de Genelkurmay Başkanı Hilmi Özkök ve kuvvet komutanlarının Bülent Arınç’a yaptıkları nezaket ziyaretinin yalnızca 2,5 dakika sürmesi, protokole başörtüsünün dahil edilmesine yönelik askeri bir tepki olarak yorumlanmıştır.^【5】

Kurumsal ayrışma sonraki süreçte de devam etmiş, özellikle 23 Nisan 2003 resepsiyonunun "eşli" yapılması ve başörtülü eşlerin katılımına imkan tanınması nedeniyle Cumhurbaşkanı Sezer, TSK komuta kademesi ve yüksek yargı başkanları törene katılmayarak resepsiyonu boykot etmişlerdir.^【6】

AB Uyum Süreci ve Askeri Reformlar

2002-2007 yılları arası, Türkiye’nin Avrupa Birliği vizyonu doğrultusunda asker-sivil ilişkilerini yeniden tanımladığı bir reform dönemi olmuştur. Helsinki Zirvesi ile ivme kazanan bu süreçte, özellikle ordunun siyaset üzerindeki kurumsal ağırlığını azaltmaya yönelik "uyum paketleri" hayata geçirilmiştir.^【7】 Bu paketler arasında en kritiği olan Yedinci Uyum Paketi ile Milli Güvenlik Kurulu’nun (MGK) yapısı kökten değiştirilerek, genel sekreterlik sivil bir yapıya kavuşturulmuş ve kurulun yetkilerinin sadece "tavsiye" niteliğinde olduğu vurgulanmıştır. TSK, Türkiye’nin modernleşme hedefi nedeniyle bu demokratikleşme adımlarına doğrudan direnç göstermese de, özellikle sivil denetim mekanizmalarının ordunun iç işleyişine müdahale etmesi riskine karşı kurumsal endişelerini her fırsatta dile getirmiştir.

27 Nisan Öncesi Toplumsal Gerilim ve Kaos Ortamı

27 Nisan e-muhtırasına giden yol, toplumun sinir uçlarına dokunan bir dizi şiddet olayı ve kitlesel protesto ile döşenmiştir. 2006 yılındaki Danıştay saldırısı, laiklik tartışmalarını sokağa taşıyan ilk büyük kırılma olurken; 2007 yılında gerçekleşen Hrant Dink suikastı ve Zirve Yayınevi baskını gibi olaylar toplumsal kaos algısını derinleştirmiştir.^【8】 Bu olayların yarattığı güvensizlik ikliminde, sivil toplum örgütleri öncülüğünde düzenlenen "Cumhuriyet Mitingleri", AK Parti’nin cumhurbaşkanı adayı çıkarmasına karşı bir toplu bir gövde gösterisine dönüşmüştür. Özellikle Danıştay saldırganının eylemini "türban kararı" ile gerekçelendirmesi, rejim tartışmalarını alevlendirmiş ve laiklik hassasiyetini ordunun müdahale zeminine taşımıştır.^【9】 Ayrıca bu dönemde "Sarıkız" gibi darbe planı iddiaları ve "Genç Subaylar Tedirgin" içerikli haberler sivil siyaset üzerindeki baskıyı artırmıştır.^【10】

2007 Cumhurbaşkanlığı Seçim Süreci

2007 yılının başlarından itibaren Türkiye'de cumhurbaşkanlığı seçimi odaklı bir siyasi gerilim yaşanmaya başlamıştır.^【11】 Süreçteki temel tartışma konularından biri, seçilecek adayın "laiklik" hassasiyeti ve eşinin başörtülü olması ihtimali üzerine yoğunlaşmıştır.^【12】

13 Nisan 2007 Tarihli Cumhuriyet Gazetesi Manşeti (Gaste Arşivi)

Cumhuriyet Mitingleri ve Rejim Tartışmaları

Cumhurbaşkanlığı seçimleri yaklaşırken, Atatürkçü Düşünce Derneği (ADD) ve ÇYDD gibi sivil toplum örgütleri öncülüğünde düzenlenen "Cumhuriyet Mitingleri", siyasi tansiyonu toplumsal bir gövde gösterisine dönüştürmüştür. Ankara, İstanbul ve İzmir gibi büyükşehirlerde yüz binlerce kişinin katılımıyla gerçekleşen bu mitinglerde laiklik vurgusu yapılmış ve hükümetin cumhurbaşkanı belirleme yetkisine karşı çıkılmıştır. ^【13】

12 Nisan 2007 tarihinde dönemin Genelkurmay Başkanı Orgeneral Yaşar Büyükanıt, kuvvet komutanlarıyla birlikte düzenlediği basın toplantısında, "Cumhurbaşkanı Cumhuriyet'e sözde değil, özde bağlı olmalıdır" ifadesini kullanarak komuta kademesinin beklentilerini dile getirmiştir.^【14】 Bu açıklama, siyasi çevrelerde ve kamuoyunda büyük tartışmalara yol açmıştır.^【15】

26 Nisan 2007 Tarihli Milliyet Gazetesi Manşeti (Gaste Arşivi)

Dönemin Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer ise 13 Nisan 2007 tarihinde Harp Akademileri Konferansında yaptığı konuşmada: “Türkiye'de siyasal rejim, Cumhuriyet kurulduğundan beri, hiçbir dönemde günümüzde olduğu kadar tehlikeyle karşı karşıya kalmamıştır. Laik Cumhuriyet'in temel değerleri ilk kez açıkça tartışma konusu yapılmaktadır" diyerek rejim tehlikesine dikkat çeken açıklamalarda bulunmuştur.^【16】

Adaylığı tartışılan Abdullah Gül ise tartışmalara karşı hem kişisel haklarını savunmuş hem de demokratik sürece vurgu yapmıştır. Süreç içinde bir açıklamasında Cumhuriyet'e sözde değil özde bağlı olduğunu ifade ederken başörtüsü tartışmalarına yönelik olarak "Başörtüsü, eşimin bireysel hakkıdır" diyerek tepkisini dile getirmiştir.^【17】

367 Toplantı Yeter Sayısı

2007 Cumhurbaşkanlığı seçimi yaklaşırken, Yargıtay Onursal Cumhuriyet Başsavcısı Sabih Kanadoğlu tarafından bir tez ortaya atılmıştır. Kanadoğlu'na göre, Anayasa'nın 102. maddesinde belirtilen "üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu" (367 milletvekili), sadece bir karar yeter sayısı değil, aynı zamanda oylamanın başlayabilmesi için gerekli olan bir toplantı yeter sayısıdır.^【18】

Bu teze göre, Meclis Genel Kurulu’nda oylama anında 367 milletvekili fiziksel olarak bulunmazsa, seçim süreci hukuken başlayamazdı. O güne kadar yapılan tüm cumhurbaşkanlığı seçimlerinde (Özal, Demirel ve Sezer dönemleri dahil) toplantı yeter sayısı için genel kural olan 184 (üye tam sayısının üçte biri) yeterli görülmüşken, bu yeni yorum süreci tıkamıştır.

Dönemin ana muhalefet partisi CHP, bu tezi destekleyerek bir strateji geliştirmiştir. CHP lideri Deniz Baykal, AK Parti’nin uzlaşma aramadan kendi adayını (Abdullah Gül) belirlemesine karşı çıkarak, eğer 367 milletvekili genel kurulda hazır bulunmazsa seçimi Anayasa Mahkemesi’ne (AYM) taşıyacaklarını ilan etmiştir.^【19】

27 Nisan Oylaması ve E-Muhtıra

27 Nisan 2007 günü yapılan cumhurbaşkanlığı seçiminin ilk tur oylamasında AK Parti’nin adayı Abdullah Gül 357 oy almış, ancak toplantıya 361 milletvekili katıldığı için 367 eşiğine ulaşılamamıştır.^【20】 Oylamaya CHP'nin yanında dönemin diğer muhalefet partileri Anavatan ve Doğru Yol partileride oylamaya katılmayarak süreci boykot etmiş, bu durum meclis aritmetiğini kilitleyerek hukuki bir tartışmayı siyasi bir krize dönüştürmüştür.

28 Nisan 2007 Tarihli Cumhuriyet Gazete Manşeti (Gaste Arşivi)

Bildirinin İçeriği ve Yayımlanması

Aynı günün gecesi saat 23.17-23.30 sularında Genelkurmay Başkanlığı internet sitesine bir bildiri konulmuştur. Bildiride şu ifadeler yer almaktadır:^【21】

• Temel Değerlere Yönelik Tehditler: Son dönemde laiklik başta olmak üzere Cumhuriyetin temel değerlerini aşındırma çabalarının arttığı gözlemlenmektedir.
• Milli Bayramlar ve Alternatif Etkinlikler: Devletin bağımsızlık simgesi olan milli bayramlara alternatif kutlamalar tertip edildiği, dinin bu amaçla istismar edildiği ve çocukların bu faaliyetlerde ön plana çıkarıldığı belirtilmiştir.
• Somut Olaylar ve Müdahale Yetersizliği: Ankara, Şanlıurfa ve Denizli gibi illerde gerçekleşen, laiklik karşıtı olarak nitelendirilen olaylar (ilahiler, kıyafetler, dini söyleşiler) sıralanmış; bu durumlara mülki makamların müdahale etmemesi "vahim" olarak değerlendirilmiştir.
• TSK’nın Konumu ve Kararlılığı: Türk Silahlı Kuvvetleri, laiklik tartışmalarında taraf olduğunu ve laikliğin kesin savunucusu olduğunu beyan etmiştir. Cumhurbaşkanlığı seçimi sürecindeki laiklik tartışmalarını endişe ile izlediğini belirten TSK, gerektiğinde tavrını açık ve net bir şekilde ortaya koyacağını ifade etmiştir.
• Sonuç Beyanı: "Ne mutlu Türküm diyene!" anlayışına karşı çıkanların Türkiye Cumhuriyeti'nin düşmanı olduğu belirtilerek; TSK'nın Cumhuriyetin niteliklerini koruma konusundaki kararlılığının sarsılmaz olduğu kamuoyuna duyurulmuştur.

E-Muhtıra Sonrası Yaşananlar

27 Nisan e-Muhtırası sonrasında Türkiye’de sivil-asker ilişkileri açısından önemli gelişmeler yaşanmıştır. Hükümet, Genelkurmay Başkanlığı’nın kendisine bağlı olduğunu vurgulayarak bildiriyi reddetmiş ve sivil otoritenin üstünlüğünü açık biçimde ortaya koymuştur. Siyasi partiler farklı tutumlar sergilerken, Anayasa Mahkemesi’nin 367 kararıyla ortaya çıkan kriz, süreci erken seçime götürmüştür.

22 Temmuz 2007 genel seçimleri sonrasında Millilyetçi Hareket Partisi lideri Devlet Bahçeli’nin Meclis’e katılma kararı ile cumhurbaşkanlığı seçim sürecinin önünü açmıştır. Yeni oluşan Meclis’te Abdullah Gül cumhurbaşkanı seçilmiş; devamında yapılan anayasa değişikliğiyle cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi kabul edilmiştir.

Açıklamalar

Hükümetin Resmi Yanıtı

28 Nisan 2007 tarihinde saat 15.00’te Hükümet Sözcüsü Cemil Çiçek tarafından okunan bildiride, Genelkurmay Başkanlığı’nın Başbakanlığa bağlı bir kurum olduğu vurgulanarak şu ifadelere yer verilmiştir:^【22】

• "Başbakan'a bağlı bir kurum olan Genelkurmay Başkanlığı'nın herhangi bir konuda hükümete karşı bir ifade kullanması demokratik bir hukuk devletinde düşünülemez."
• "Devletimizin temel değerlerini koruma konusunda birincil görev hükümetindir. Hükümete bağlı tüm kurumların da bu doğrultuda taraf olmaları zaten eşyanın tabiatı gereğidir."

Bu çıkış, Türkiye tarihinde askeri müdahaleye karşı sivil siyasetin verdiği ilk doğrudan ve kurumsal yanıt olarak nitelendirilmiştir.

Siyasi Parti Liderlerinin Açıklamaları

• Deniz Baykal (CHP): 28 Nisan sabahı bildiriyi sahiplendiğini açıklayarak, "Erdoğan cumhurbaşkanı olmamalı. Silahlı Kuvvetler'in buna kayıtsız kalmayacağını düşünüyorum" ve "Başbakan Başkomutan olamaz" şeklinde ifadeler kullanmıştır.^【23】 Ayrıca Anayasa Mahkemesi'ne yönelik, "367'ye gerek yok derseniz çatışma çıkar" uyarısında bulunmuştur. Süreç sonunda Abdullah Gül seçildiğinde ise "Köşk seçimi meşrudur, sonuca saygı duyacağız" demiştir.^【24】
• Devlet Bahçeli (MHP): Erken seçim sonrası düğümü çözen bir açıklama yaparak, "Cumhurbaşkanı seçimi için Genel Kurul toplantı yeter sayısı 367’dir... Genel Kurul’a biz MHP olarak katılacağız. Dolayısıyla AKP toplantı yeter sayısı sorunu yaşamaz" diyerek sürecin önünü açmıştır.^【25】
• Muhsin Yazıcıoğlu (BBP): Deniz Baykal’ın tutumuna tepki göstererek, "Meclis'e seçtirmiyor, halka güvenmiyorsun, nesin sen?" çıkışını yapmıştır.^【26】

Askeri Kesimden Gelen Açıklamalar

• Yaşar Büyükanıt: Bildiriden 14 saat sonra Başbakan Erdoğan’ı arayarak, "Torunumu görmeye gidiyordum, jammerlar sebebiyle cep telefonlarıyla iletişim sağlayamadık. Şimdi haberim oldu" diyerek bir açıklama yapmıştır.^【27】 Yıllar sonra ise bu metnin bir muhtıra olmadığını, sadece "laiklik hassasiyeti" olduğunu ileri sürmüştür.^【28】
• Hurşit Tolon (Emekli Orgeneral): 28 Nisan’da "Nush ile uslanmayana tekdir verilmiştir" diyerek muhtırayı desteklemiştir.^【29】
• Kenan Evren: "Asker görevini yerine getirdi" açıklamasında bulunmuştur.^【30】

Dolmabahçe Görüşmesi

E-muhtıradan birkaç gün sonra, dönemin Milli Eğitim Bakanı Hüseyin Çelik'in Genelkurmay’daki temaslarının ardından, Başbakan Recep Tayyip Erdoğan ile Genelkurmay Başkanı Yaşar Büyükanıt arasında Dolmabahçe Sarayı'nda bir görüşme gerçekleştirilmiştir. Bu görüşmenin içeriği hiçbir zaman tam olarak kamuoyuna yansımamıştır. Ancak bu temasın ardından Genelkurmay Başkanlığı’nın tavrının yumuşadığı ve kısa vadede bir askeri müdahalenin önüne geçildiği gözlemlenmiştir.^【31】

Erken Seçim Kararı

Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ilk turu için 367 milletvekilinin hazır bulunması gerektiği (367 tezi) yönündeki başvuruyu değerlendiren AYM, 1 Mayıs 2007 tarihinde oylamayı iptal etmiştir. 6 Mayıs'ta yapılan oylama denemelerinde de 367 sayısına ulaşılamayınca Abdullah Gül adaylıktan çekilmiş ve siyasi kilitlenme üzerine erken seçim seçeneği gündeme gelmiştir. AK Parti'nin teklifiyle 3 Mayıs 2007'de TBMM'de oybirliği ile genel seçimlerin öne alınması kararlaştırılmış ve seçim tarihi 22 Temmuz 2007 olarak belirlenmiştir.^【32】

Anayasa Değişikliği

Krizin tekrarını önlemek amacıyla AK Parti, cumhurbaşkanlığı seçim sistemini kökten değiştirecek bir anayasa değişikliği paketini Meclis'e sunmuştur. 10 Mayıs 2007'de kabul edilen bu düzenleme şu maddeleri içermektedir:^【33】

• Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi ve görev süresinin 5 artı 5 sistemiyle düzenlenmesi.
• Genel seçimlerin süresinin 5 yıldan 4 yıla indirilmesi.
• TBMM'deki tüm seçim ve oylamalarda toplantı yeter sayısının üye tam sayısının üçte biri (184) olarak sabitlenmesi.

Dönemin Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer'in vetosuna rağmen aynen kabul edilen paket halkoyuna sunulmuştur. 21 Ekim 2007'de yapılan referandumda geçerli oyların %68,95'i "evet" çıkmış ve sistem değişikliği onaylanmıştır.

22 Temmuz 2007 Genel Seçimleri ve Cumhurbaşkanlığı Seçimi

23 Temmuz 2007 Tarihli Radikal Gazetesi Manşeti (Yeni Şafak)

Sivil siyaset ile askeri vesayet arasında bir "referandum" niteliği kazanan 22 Temmuz seçimlerine katılım oranı %84,25 gibi yüksek bir seviyede gerçekleşmiştir. Seçim sonuçları şu şekildedir:^【34】

• AK Parti: %46,6 (veya %46,58) oy alarak 341 milletvekili çıkarmış ve gücünü artırarak yeniden tek başına iktidar olmuştur.
• CHP: %20,88 oy ile ikinci parti olmuş; MHP ise %14,27 oy alarak yeniden Meclis'e girmeyi başarmıştır.
• Bağımsız adaylar (DTP destekli isimler dahil) 26 sandalye ile Meclis'te temsil hakkı kazanmıştır

Yeni oluşan Meclis'in ilk gündemi 11. Cumhurbaşkanı'nın seçilmesi olmuştur. AK Parti, Abdullah Gül'ü yeniden aday göstermiş; bu noktada kilit rolü MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli üstlenmiştir. Bahçeli, partisinin oylamalara katılacağını açıklayarak 367 krizinin hukuki olarak tekrarlanmasını önlemiştir.

• 20 ve 24 Ağustos'taki ilk iki turda nitelikli çoğunluğa (367) ulaşılamamıştır.
• 28 Ağustos 2007 tarihinde yapılan üçüncü tur oylamada Abdullah Gül, 339 oy alarak Türkiye Cumhuriyeti'nin 11. Cumhurbaşkanı seçilmiştir.

Seçimin ardından ana muhalefet lideri Deniz Baykal, sonucun meşru olduğunu ve saygı duyacaklarını beyan ederek nisan ayında başlayan gerilimli sürecin sona erdiğini teyit etmiştir.^【35】

Sonraki Gelişmeler

Siyasi tartışmaların yatışmasıyla birlikte bildiri Genelkurmay Başkanlığı'nın internet sitesinden kaldırılmıştır. Muhtırayı kaleme aldığını yıllar sonra açıklayan Yaşar Büyükanıt hakkında 2012 yılında ilgili şikayetler üzerine soruşturma başlatılmış, ancak bu soruşturma süreci ilerleyen yıllarda Büyükanıt'ın 2019'daki ölümüyle kapatılmıştır.^【36】