Acısu Kaya Kilisesi Giresun ili Bulancak ilçesinin güneyinde, ilçe merkezine yaklaşık 2 kilometre uzaklıkta yer alan ve ana kaya kütlesinin oyulmasıyla oluşturulmuş tarihî bir yapıdır. Kilise, Bulancak ilçe merkezinden Erdoğan köyüne giden yolun ve İncüvez Deresi’nin batısında, şahıs mülkiyetindeki bir fındık bahçesi içerisinde konumlanmıştır. Yapı, ismini yakın çevresinde bulunan ve halk arasında "acı su" olarak tabir edilen sodalı maden suyu kaynağından almıştır. Bölge halkı tarafından yapının zemin katının geçmiş dönemlerde hayvan barınağı olarak kullanılması sebebiyle "At Mağarası" veya "Acısu Mağarası" olarak da adlandırılmaktadır. Kaya kütlesinin batı yamacına oyulan ve kuzey-güney doğrultusunda uzanan yapı, birbirinden bağımsız girişleri olan iki katlı bir düzenlemeye sahiptir; ancak katlar arasında içeriden veya dışarıdan bağlantıyı sağlayan herhangi bir merdiven ya da geçiş izine rastlanmamıştır.

Mimari Özellikleri

Yapının ana ibadet alanını oluşturan zemin kat, kuzey cephesinde bulunan, önü beşik tonoz örtülü eyvan şeklindeki lentolu bir kapıdan giriş almaktadır. Kuzey-güney ekseninde sıralanan bu kat, batı tarafındaki ortak bir hole açılan ve her biri yarım daire planlı apsise sahip tek nefli üç ana bölümden (şapel) meydana gelmektedir. Girişin hemen önünde yer alan birinci bölüm, 85 cm çapında yuvarlak bir apsise ve dışarıya açılan yuvarlak kemerli bir pencereye sahiptir; kuzey duvarında ise ibadet eşyaları için bir niş bulunur. Yapının orta kısmında yer alan ikinci bölüm, diğerlerine göre daha büyük boyutludur ve apsisi 120 cm çapındadır. Bu bölümün naos kısmı beşik tonozla örtülmüş olup, apsis zeminden yüksek bir kaide üzerine oturtulmuştur ve dışarıya iki pencere ile açılmaktadır. En güneyde yer alan üçüncü bölüm ise 160 cm çapında bir apsise, batı duvarında büyük bir nişe ve "L" formunda bir pencere yapısına sahiptir. Bu üç ana bölümün dışında, yapının güney ucunda büyük oranda yıkılmış ve daha sonraki dönemlerde moloz taşlarla örülerek set hâline getirilmiş, geçmişte hayvan barınağı işlevi gördüğü düşünülen ek mekânlar bulunmaktadır.

Zemin kat girişinin yaklaşık 3,5 – 4 metre üzerinde konumlanan ikinci kat, kuzey-güney doğrultusunda uzanan ve birbirine geçişli iki odadan oluşan bir yaşam alanıdır. Bu kata ulaşımın geçmişte seyyar ahşap merdivenlerle sağlandığı düşünülmektedir. Yaklaşık 10,5-11 m² büyüklüğündeki dikdörtgen planlı büyük oda, düz tavanlıdır ve doğu duvarı açıktır. Bu odadan güneydeki bir kapı ile geçilen ve yaklaşık 3,5 m² büyüklüğünde olan küçük oda ise beşik tonozlu tavan yapısı, içerisindeki dekoratif kemer, mumluk işlevi gören niş ve doğuya bakan mazgal penceresiyle bir "inziva hücresi" (enkleistra) karakteri taşımaktadır. Hücrenin penceresinin altında kayadan oyulmuş bir kürsü yer almaktadır. Yapının genel plan şeması ve apsis kurgusu, Kapadokya bölgesindeki kaya kiliseleriyle benzerlikler taşısa da belirgin bir plan tipi ortaya koymayan kendine özgü bir yapıdır.

Tarihlendirme ve Dönemsel Özellikler

Kilise içerisinde fresk, ikonografik sahneler veya figüratif duvar resimleri gibi sanatsal ögelere rastlanmamıştır; yapının iç yüzeylerindeki tek uygulama, zemin kattaki orta bölümün tonozunda ve duvarlarında tespit edilen beyazımtırak renkteki sıva kalıntılarıdır. Yapı üzerinde veya çevresinde inşa tarihini belirten herhangi bir kitabe veya yazıt günümüze ulaşmamıştır. Ancak mimari teknikleri, kaya oyma geleneği ve bölgedeki diğer yapılarla (özellikle Ordu ve Giresun çevresindeki kaya mezarları) yapılan karşılaştırmalı analizler, kilisenin erken Hristiyanlık dönemine veya genç Bizans dönemine tarihlendirilebileceğini göstermektedir. Bazı araştırmacılar yapının üç katlı bir manastır kompleksi olabileceğini öne sürse de, mevcut kalıntılar ve plan şeması, buranın yerel cemaat için genişletilmiş şapeller ve bir inziva hücresinden oluşan daha mütevazı bir dinî yapı olduğuna işaret etmektedir.

Günümüzdeki Durumu

Acısu Kaya Kilisesi, Trabzon Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulunun 11.10.1990 tarihli ve 856 sayılı kararı ile tescil edilerek koruma altına alınmıştır. Envanter kayıtlarında kullanım durumu "kullanılmıyor" olarak belirtilen yapı, günümüzde harap durumdadır. Zemin kotunun altında yer aldığı belirtilen mekânlar büyük ölçüde toprak dolguyla kapanmıştır. Özellikle yapının güneydoğu kısımlarındaki duvarlar yıkılmış, bu açıklık sonradan moloz taş ve harçla örülerek kapatılmıştır. İç mekânda definecilerin kaçak kazıları sonucu ciddi tahribatlar oluşmuştur; ikinci kattaki inziva odasında bulunan kayadan oyma kürsü kırılmış, zemin ve nişlerde delikler açılmıştır. Ayrıca geçmişte hayvan barınağı olarak kullanılması nedeniyle iç yüzeylerde kararmalar ve organik atık tabakaları oluşmuştur. Yapı girişinin batısında bir mezarlık alanı bulunmaktadır.