Agora (film)

Agora, yönetmenliğini Alejandro Amenábar’ın üstlendiği, senaryosu Alejandro Amenábar ve Mateo Gil tarafından kaleme alınan, 2009 yapımı İspanya üretimi tarihi dram, macera ve biyografi türünde bir filmdir. Mısır’ın İskenderiye kentinde, Milattan Sonra 4. yüzyılın sonlarında geçen olay örgüsü; astronom, matematikçi ve filozof İskenderiyeli Hypatia’nın yaşamı ile şehirde yükselen dini ve siyasi çatışmalar ekseninde şekillenen toplumsal dönüşümleri anlatır.

Film, M.S. 391 yılında İskenderiye’de başlar. Şehirde astronomi, matematik ve felsefe dersleri veren filozof Hypatia, evrenin işleyişine ve gök cisimlerinin hareketlerine odaklanmıştır. Hypatia’nın seçkin öğrencisi Orestes ile şahsi kölesi Davus, kendisine karşı karşılıksız bir hayranlık ve bağ duymaktadır.

Dönem itibarıyla Ammonius liderliğindeki Hristiyan grupların şehirdeki siyasi ve toplumsal gücü giderek artmaktadır. Bu güç değişimi süreci, pagan inancına sahip olanlar ile Hristiyanlar arasında kanlı çatışmalara yol açar. Çatışmaların büyümesi üzerine paganlar, İskenderiye Kütüphanesi’nin bir uzantısını da barındıran Serapeum tapınağına sığınırlar. Ancak Roma İmparatoru'nun Hristiyanların tapınağa girmesine izin veren kararı üzerine paganlar alanı terk etmek zorunda kalır ve kütüphane yağmalanır. Bu kargaşa esnasında köle Davus, özgürlüğünü elde etmek amacıyla yükselen Hristiyanlık hareketine katılır.

Filmin ikinci bölümü, bu olaylardan yirmi yıl sonrasına (M.S. 415 civarı) odaklanır. Şehrin valisi (prefect) konumuna gelen Orestes, Hristiyan gruplar ve onların yeni radikal dini lideri Cyril ile kırılgan bir uzlaşı yürütmektedir. Şehirde mutlak bir kültürel hegemonya kurmaya çalışan fanatik Hristiyan gruplar, ilk olarak şehirdeki Yahudi topluluğunu hedef alır; yaşanan çatışmaların ardından Yahudiler şehirden sürülür.

Ardından hedef, herhangi bir dini inanca yönelmeyen ve sadece bilimi rehber edinen topluluklar olur. Hypatia, inanç merkezli bu çatışmalardan uzak durarak Dünya’nın evrendeki hareket biçimini açıklayan eliptik bir teorem geliştirmeye çalışmaktadır. Tarafları uzlaştırmaya çalışan meclis toplantılarında barışçıl ve rasyonel beyanlarda bulunsa da Cyril liderliğindeki gruplar tarafından inançsızlığı ve kadın kimliği öne sürülerek hedef gösterilir. Film, Hypatia’nın fanatik bir grup tarafından cadı ilan edilerek katledilmesiyle son bulur.

• Din ve Siyasi/Toplumsal Güç Çatışması: Film, Roma İmparatorluğu'nun son döneminde İskenderiye kentinde dinî topluluklar arasında baş gösteren çekişmeleri ele almaktadır. Başlangıçta pagan idaresi altındaki kentte Hristiyanlığın hızla yayılması, taraflar arasında güç gösterilerine ve karşılıklı hakaretlere dayalı toplumsal bir kırılmaya yol açmıştır. Zamanla Hristiyan grupların idari ve siyasi mekanizmalarda mutlak bir güç elde etmesiyle, kurumların yapısı, bilgiye yaklaşım tarzı ve yönetim anlayışı büyük bir değişim geçirmiştir. Bu süreç, egemen inanç grubunun şehirdeki diğer inanç mensupları (Yahudiler) ve inanmayanlar üzerinde kültürel bir hegemonya kurma mücadelesine dönüşmüştür.
• Bilim, Felsefe ve Dinsel Fanatizm Çatışması: Eserde, özgür düşünce platformu ve felsefe/bilim mekânı olarak nitelendirilen agora ile İskenderiye Kütüphanesi’nin temsil ettiği akılcı dünya, yükselen fanatik dinsel söylemle karşı karşıya getirilmiştir. İnanç dogmalarının mutlak kabulünü savunan ve aklı arka plana iten fanatik gruplar için kütüphaneler ve antik tapınaklar birer engel olarak görülmüştür. Dinsel fanatizmin yükselişi; İskenderiye Kütüphanesi’nin yağmalanarak yok edilmesi, bilimsel faaliyetlerin yasaklanması ve nihayetinde rasyonel düşünceyi temsil eden Hypatia’nın katledilmesiyle bilimsel ve düşünsel özgürlüğün ortadan kalkması temasını işler.
• Kölelik Kurumu ve Özgürlük Arayışı: Sınıflı Roma toplumunda yoksul-zengin ve güçlü-zayıf arasındaki uçurum keskin bir şekilde verilirken, kölelerin durumu ve özgürlük arayışları önemli bir izlektir. Hypatia’nın kölesi Davus, sınıfsal olarak ezildiği ve şahsi arzularına ulaşamayacağı bu düzenden kurtulmak adına, eşitlik vadeden ve köleler arasında hızla yayılan Hristiyanlık hareketini bir özgürleşme kapısı olarak görür. Ancak yeni edinilen güç dengeleri içinde kölelik bağından kurtulan bireyin, bu kez yeni inanç sisteminin bir askerine dönüşerek kendi iradesini ve vicdanını dogmalara teslim etmesi paradoksal bir tema olarak sunulur.
• Toplumsal Cinsiyet ve Kadının Toplumdaki Yeri: Milattan Sonra 4. yüzyılın erkek egemen dünyasında Hypatia; evlenmeyi reddeden, aristokrat erkekleri eğiten, parlamentoda danışmanlık yapan aykırı bir figürdür. Hypatia’nın varlığı ve bilimsel otoritesi, babasının asil ve zengin konumundan aldığı destekle korunabilmiştir. Siyasi güç tamamen dini liderlerin eline geçtiğinde ise kutsal metinlerin kadınlar üzerindeki buyrukları öne sürülerek eril ve dini bir söylem inşa edilmiştir. Bir kadının erkeklere ders vermesi ve toplumsal cinsiyet kalıplarının dışına çıkması dinsizlik, büyücülük ve cadılıkla suçlanmasına zemin hazırlamış; Hypatia nihayetinde dine ve cinsiyete dayalı ideolojik şiddetin kurbanı olmuştur.
• Mekânın Karakterizasyonu ve Geometrik Formlar: Filmde "Agora" (halk meydanı), yalnızca olayların geçtiği fiziksel bir arka plan değil, felsefenin, demokrasinin ve serbest düşüncenin sembolik bir mekânı olarak konumlandırılmıştır. Antik düşüncede kusursuzluğun ve mükemmel düşünme biçiminin bir yansıması olarak tasarlanan dairesel/küresel geometrik yapılar (agora mimarisi ve Aristotelesçi evren modeli), toplumsal düzenin çığırından çıkmasıyla sarsıntıya uğrar. Hypatia’nın gökyüzündeki kusursuz dairesel form fikrinden vazgeçip eliptik yörünge teorisini geliştirdiği an ile agoranın asli amacından sapıp dinsel çatışma alanına dönüşmesi eşzamanlı olarak işlenerek mekân ile düşünce arasındaki bütünlük vurgulanmıştır.

• Hypatia (Rachel Weisz): İskenderiye’de yaşayan, astronomi, felsefe ve matematik alanlarında çalışmalar yürüten ve dersler veren bilim kadınıdır.
• Davus (Max Minghella): Hypatia’nın kişisel kölesidir. Zamanla özgürlüğünü kazanmak adına yükselen Hristiyanlık hareketine dahil olmuştur.
• Orestes (Oscar Isaac): Hypatia’nın eski öğrencisidir. İlerleyen yıllarda İskenderiye şehrinin valisi (prefect) görevini üstlenmiştir.
• Cyril (Sami Samir): Şehirde Hristiyan topluluğun liderliğini üstlenen ve siyasi gücü elinde bulunduran dini figürdür.
• Ammonius (Ashraf Barhom): Hristiyan hareketinin erken dönem liderlerindendir.
• Theon (Michael Lonsdale): Hypatia’nın babası ve İskenderiye Kütüphanesi’nin yöneticisidir.

Film, uluslararası alanda toplam 11 galibiyet ve 15 adaylık elde etmiştir. İspanya’nın ulusal sinema ödülleri olan Goya Ödülleri kapsamında En İyi Orijinal Senaryo, En İyi Görüntü Yönetimi, En İyi Yapım Yönetimi, En İyi Kostüm Tasarımı, En İyi Makyaj ve Saç, En İyi Sanat Yönetimi ve En İyi Özel Efekt dallarında ödüller kazanmıştır.^【1】