İskenderiye Kütüphanesi

İskenderiye Kütüphanesi, antik dünyanın en büyük ve en etkili bilgi merkezlerinden biri olarak kabul edilen, Mısır’ın İskenderiye kentinde M.Ö. 3. yüzyılda Batlamyus Hanedanı tarafından kurulan bir araştırma ve yazma kurumudur. Büyük İskender’in kurduğu İskenderiye şehrinin Helenistik dünyadaki yükselişiyle paralel olarak gelişen bu kütüphane, yalnızca kitapların toplandığı bir arşiv olmanın dışında Museion  adlı bilimsel ve entelektüel bir kompleksin parçasıydı. Kütüphane, tüm dünyadaki yazılı eserleri toplama amacıyla sistemli ve devlet destekli bir bilgi politikasıyla inşa edilmiş ve özellikle filoloji, tıp, matematik, astronomi ve felsefe alanlarında ilerlemelere öncülük etmiştir.

Kütüphane koleksiyonunun, limana gelen gemilerden alınarak kopyalanan veya satın alınan parşömenler ve papirüs rulolarıyla zamanla yüzbinlerce esere ulaştığı rivayet edilir.^【1】  Zenodotos, Kallimakhos, Aristophanes ve Eratosthenes gibi ünlü bilim insanları burada görev yapmış ve özellikle Kallimakhos’un hazırladığı Pinakes adlı katalog, Batı dünyasında sistematik bibliyografyanın temellerini atmıştır.

^{İskenderiye Kütüphanesi’nin Tahmini Görünüm Tasviri (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur.)}

İskenderiye Kütüphanesi fikri, Makedon ve Yunanlar başta olmak üzere Batı dünyasının Mısır’a duyduğu ilgi sonucunda şekillenmiştir. Bu ilgi, Büyük İskender’in M.Ö. 331 yılında Mısır’da İskenderiye kentini kurmasıyla dolaylı biçimde somut bir zemin kazanmıştır. İskender'in ölümünün ardından generallerinden Ptolemaios, Mısır’ın yönetimini ele geçirmiş ve M.Ö. 323’te Batlamyus Hanedanı'nın ilk hükümdarı olarak I. Ptolemaios Soter unvanıyla tahta çıkmıştır. Bu dönemde Mısır, coğrafi konumu ve entelektüel mirasıyla ideal bir kültür merkezi hâline gelmiştir.

^{Büyük İskenderi Tasvir Eden, Napoli Ulusal Arkeoloji Müzesi’nde Bulunan Mozaik (}Richard Mortel, flickr⁾

Antik dönemde Mısır, yazı, arşiv ve eğitim geleneği bakımından son derece zengin bir altyapıya sahipti. İskenderiye’deki Büyük Kütüphane kurulmadan yaklaşık üç bin yıl önce, M.Ö. 3250 civarında Mısırlılar, hiyeroglif yazı sistemini geliştirmiş ve papirüs adı verilen yazı malzemesini icat etmişlerdi. Papirüsün adı Fenike üzerinden antik dünyaya yayılmış; Byblos limanı aracılığıyla Akdeniz’e ihraç edilen papirüs, bugün kullandığımız "biblio" (kitap) kökenli kelimelere dahi kaynaklık etmiştir. Bu durum Mısır’ın, bilgi üretimi ve aktarımında antik dünyanın en önemli merkezlerinden biri olarak algılanmasına yol açmıştır.

Antik kaynaklar, Mısırlıların sadece yazıyı geliştirmekle kalmayıp mimarlık, tıp, matematik, astronomi, edebiyat ve din gibi pek çok alanda sistematik bilgi birikimi oluşturduğunu göstermektedir. Bu geniş bilgi birikimi, erken dönemlerde kütüphane benzeri kurumların gelişmesine öncülük etmişti. Böylesine devasa bir kütüphane fikrinin neden Batı’da değil de Ortadoğu merkezli bir bölgede kurulduğu kimi zaman tartışmalara sebep olmuş olsa da, Mısır medeniyetinin söz konusu alanlardaki bilgi birikim öncülüğü tarihsel bağlamda cevap oluşturmaktadır.

Yunanlar, Mısır'da Naukratis gibi ticaret kolonileri kurarak erken dönemlerden itibaren buradaki kültürel ve bilimsel mirasla yakın ilişki kurmuşlardır. Antik tarihçi Herodotos, Yunan kültüründeki dönüşümde Mısır’ın önemli rolünü vurgulamakta ve sonraki dönemlerde birçok Yunan yazar da Mısır’ı bilgelik merkezi olarak görmektedir. Bu durum, Mısır’ın Antik Yunan medeniyetinde, özellikle felsefenin ve bilimin oluşumunda merkezi bir rol üstlendiğini gösterir.

Özellikle M.Ö. 6. ve 5. yüzyıllarda yaşamış birçok Saraya yakın olan soylu ve aristokrat Yunan düşünürü, eğitim almak üzere Mısır’a seyahat etmiş, rahiplerden matematik, astronomi ve dini öğretiler konusunda dersler almışlardır. Antik kaynaklar; Yunan felsefesinin önemli isimlerinden Thales’in, Mısır’dan öğrendiği geometri bilgisi ile piramitlerin yüksekliğini ölçebildiğini, Pisagor'un ise Mısır tapınaklarında tam 22 yıl boyunca eğitim görerek astronomi ve matematik alanında derin bilgilere ulaştığını aktarır. Pisagor'un teoreminin dahi aslında Mısır ve Mezopotamya'da çok daha önce bilindiği bilinmektedir. Benzer şekilde, Atina’da aristokrat bir ailede yetişen Platon da, Mısır ziyareti sırasında Heliopolis’teki rahiplerden matematik ve teoloji üzerine eğitim almış; bu bilgi onun felsefesinin temel taşlarından olan "idea (Formlar)" kuramının gelişiminde etkili olmuştur.

Bu süreçte Büyük İskender’in hocası Aristoteles de Eflatun'un akademisinde eğitim almış, Mısır kaynaklarına erişim sağlamıştır. Aristoteles’in düşünceleri ve çalışmaları, İskenderiye Kütüphanesi fikrine doğrudan esin kaynağı olmuştur. Özellikle Aristoteles’in öğrencilerinden, Atina’da yönetici olarak da bulunmuş Demetrios Phalereus (Phaleron’lu Demetrios), İskenderiye Kütüphanesi’nin kuruluşunda merkezi bir rol oynamıştır. I. Ptolemaios'un danışmanlığına getirilen Demetrios, Aristoteles'in Atina’daki Lykeion'una benzer büyük bir araştırma merkezi kurulmasını önermiş; böylece kütüphane fikri somutlaşmıştır.

Eratosthenes gibi dönemin önde gelen bilim insanları da burada çalışmış; coğrafya, astronomi ve tarih alanlarında temel eserler kaleme almışlardır. Kütüphanede çalışan bilim insanları devlet tarafından desteklenmiş, maaş almış ve vergiden muaf tutulmuştur. Bu özellikleriyle İskenderiye Kütüphanesi, günümüzün "akademi" anlayışının erken dönem örneklerinden biri olarak kabul edilir.

İskenderiye Kütüphanesi’nin kurulması, aynı zamanda Mısır’da Yunan dilinin ve kültürünün gelişimine ivme kazandırmış, ancak bu etkileşim tek yönlü olmamıştır. Yunan dili, Mısır’ın etkisiyle yeni kavramlar kazanmış, alfabe sistemi dahi kökenini Fenike aracılığıyla antik Mısır’ın hiyerogliflerinden geliştirilmiş Proto-Sinaitik alfabeye dayandırmıştır.

Tarihsel süreç sonucunda İskenderiye Kütüphanesi’nin Mısır’da kurulması tesadüf değildir; aksine Batı’nın ve Yunan dünyasının, bilgi üretimi açısından Mısır’ın binlerce yıllık kültürel ve ilimsel mirasına yönelik ilgisini yansıtır. Mısır’ın antik dünyadaki bilgi birikimi ve akademik geleneği, İskenderiye’yi ideal bir bilgi merkezi olarak öne çıkarmış, Batlamyus Hanedanı'nın desteğiyle Antik Çağ’ın en büyük kütüphanesinin doğuşuna zemin hazırlamıştır.

Kütüphane ilk büyük tahribatını M.Ö. 47 yılında, Julius Caesar’ın Roma iç savaşı sırasında İskenderiye limanına saldırmasıyla yaşamıştı. Julius Sezar’ın İskenderiye’yi kuşatması sırasında meydana gelen şehirdeki çatışmalar ve yangınlar kütüphanenin önemli bir kısmını yok etmiştir. Yangının limandaki gemilere yayılmasıyla, buradaki bazı kitap koleksiyonlarının da yok olduğu bilinmektedir. Bunun ardından Roma hâkimiyetinin tesis edilmesiyle birlikte kütüphaneye verilen himaye azalmış, Batlamyus VIII döneminde (M.Ö. 2. yüzyıl ortası) yabancı bilim insanlarının sınır dışı edilmesiyle kurum entelektüel gücünü kaybetmeye başlamıştı.

M.S. 272 yılında Roma İmparatoru Aurelian, Palmira Kraliçesi Zenobia’ya karşı yürüttüğü sefer sırasında şehrin Brucheion bölgesinde geniş çaplı bir tahribata yol açmıştı. Museion’un da bu saldırıda zarar gördüğü düşünülmektedir. Ardından, M.S. 391 yılında Theodosius’un putperest yapıların kapatılmasını emretmesiyle, Serapeion Tapınağı’na bağlı ikinci kütüphane de yıkılmıştı.

^{İskenderiye Kütüphanesi’nin Yakılışını Temsil Eden Bir Görsel (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur.)}

Kütüphanenin nihai olarak yok oluşu bağlamında en tartışmalı rivayet, Müslümanların Mısır’ı fethettiği M.S. 642 yılında, Halife Hz. Ömer’in emriyle Amr b. el-Âs tarafından kütüphanenin yakıldığı yönündeki iddiadır. Bu anlatı, İbnü’l-Kıftî ve el-Makrîzî gibi İslam tarihçilerinin eserlerinde aktarılmış olsa da, bu olayın tarihsel gerçekliğine dair herhangi bir kaynak bulunmamaktadır.^【2】  İskenderiye Kütüphanesi, Müslüman fethinden çok önce birden fazla kez ağır yıkıma uğramıştır. Günümüz araştırmaları, bu rivayetlerin ideolojik amaçlarla üretildiğini, kütüphanenin çok daha önce işlevsiz hâle geldiğini göstermektedir.

İskenderiye Kütüphanesi'nin yönetimi, Batlamyus Hanedanı'nın doğrudan himayesi altında şekillenmişti. Kurumun idaresi, yalnızca koleksiyonların düzenlenmesiyle sınırlı olmayıp bilimsel faaliyetlerin yönlendirilmesi, metin eleştirisinin sistemleştirilmesi ve kataloglama gibi işlevleri de kapsıyordu. Kütüphane yöneticileri genellikle sarayla yakın ilişkisi bulunan, dönemin yetkin filolog ve düşünürleri arasından seçilirdi. Bu kişiler aynı zamanda Museion'da araştırma yapan, bilim ve edebiyat üretiminde bulunan seçkin entelektüellerdi.

İlk kütüphane yöneticisi Zenodotos, kataloglama ve metin eleştirisi uygulamalarını başlatırken; onu takip eden Kallimakhos, Batı tarihindeki ilk sistemli bibliyografya olan "Pinakes" adlı eserinde eserleri konuya, türe ve alfabeye göre sınıflandırmıştır.

Zenodotos’un ardından görevi üstlenen Kallimakhos, yalnızca bir kütüphaneci değil, aynı zamanda bir şair ve düşünür olarak da tanınır. Onun hazırladığı Pinakes adlı katalog, yazarları türlerine ve alfabetik sıraya göre düzenleyen, sistematik bir bibliyografya çalışmasıdır ve Batı’da literatür kataloglamasının ilk örneği olarak kabul edilir.

Eratosthenes (yaklaşık M.Ö. 276–194), hem kütüphane yöneticisi hem de evrensel bir bilim insanı kimliğiyle öne çıkmıştır. Matematik, astronomi ve coğrafya alanlarında çalışmalar yapmış; Dünya'nın çevresini bilimsel yöntemlerle yaklaşık olarak hesaplamış, harita biliminin temellerini atmıştır.

Eratosthenes’ten sonra göreve gelen Aristophanes Byzantios (M.Ö. 3. yüzyıl sonları), Yunanca dilbilgisi ve yazım kurallarının belirlenmesinde rol oynamış, aynı zamanda sözlük bilim alanında çalışmalar yürütmüştür. Kütüphane’nin pedagojik işlevini de güçlendirmiştir. Onu izleyen Apollonios Rhodios, Argonautika adlı destanı ile edebi ün kazanmış; hem yönetici hem de şair kimliğiyle kütüphanenin kültürel etkisini artırmıştır.

Kütüphanenin son dönem yöneticileri arasında yer alan Aristarkhos, özellikle Homeros metinlerine dair detaylı yorumları ve edebi metinlerin eleştirisine dair metodolojik katkılarıyla tanınır.  

Yeni İskenderiye Kütüphanesi, Antik Çağ’da varlığıyla tanınan ve kaybıyla sembolleşen İskenderiye Kütüphanesi’nin mirasını yaşatmak amacıyla Mısır’ın İskenderiye kentinde kurulmuştur. Bibliotheca Alexandrina adıyla anılan bu yapı, 2002 yılında UNESCO ve Mısır hükûmetinin işbirliğiyle hizmete açılmıştır. Kütüphane, eski yapının bulunduğu düşünülen bölgenin yakınında, Akdeniz kıyısında konumlandırılmıştır.

Yeni kütüphane binası mimarî açıdan modernist bir yaklaşımla tasarlanmıştır. Dairesel formu, geçmişin bilgi döngüsünü ve sürekliliğini simgeleyecek şekilde planlanmıştır. Eğik çatı formu denize doğru eğilmekte ve doğal ışığı doğrudan iç mekâna alabilecek açıklıklara sahiptir. Yapının dış cephesi, dünyanın farklı yazı sistemlerinden karakterler içeren granit panellerle kaplanmıştır. 

Bibliotheca Alexandrina yalnızca bir kütüphane değil, aynı zamanda çok işlevli bir kültür kompleksi olarak da hizmet vermektedir. Bünyesinde bir konferans merkezi, dört müze, sanat galerileri, gezici sergi alanları, bir planetaryum ve bilim merkezleri yer almaktadır. Ana okuma salonu 70.000 metrekarelik bir alanı kaplamakta ve yaklaşık sekiz milyon kitap kapasitesine sahiptir.

Kuruluş amacı, antik kütüphanenin anısını yaşatmak, aynı zamanda modern çağın bilgi üretimi ve bilimsel paylaşım merkezi olmaktır. Bu bağlamda hem Arap dünyasına hem de uluslararası akademik çevrelere açık bir araştırma ve eğitim ortamı sunmaktadır.

^{Yeni İskenderiye Kütüphanesi (}Dan Lundberg, flickr⁾