Zeugma Mozaik Müzesi

Zeugma Mozaik Müzesi, Gaziantep'te, eski Tekel fabrikası arazisi üzerine kurulmuş ve 9 Eylül 2011'de ziyarete açılmış bir müzedir. Ağırlıklı olarak Zeugma Antik Kenti'nden çıkarılan Roma ve Geç Antik (Doğu Roma) dönemi taban mozaiklerini barındırır ve sergilenen mozaiklerin kapladığı alan ile bina büyüklüğü bakımından dünyanın en büyük mozaik müzelerinden biri olarak tanımlanır.^【1】

^{Zeugma Mozaik Müzesi (}Türkiye Kültür Portalı⁾

Koleksiyonun kaynağı olan Zeugma, Gaziantep'in Nizip ilçesine bağlı Balkıs/Belkıs köyünün batısında, Fırat Nehri'nin iki yakası üzerinde kurulmuştur. Kent, Büyük İskender'in komutanlarından I. Seleukos Nikator tarafından, yaklaşık MÖ 300 yıllarında kurulmuştur.^【2】 Nehrin batı yakasındaki yerleşim komutanın adından dolayı Seleukeia, doğu yakasındaki yerleşim ise Seleukos'un Persli eşinden dolayı Apamea olarak adlandırılmıştır.

Kent Roma egemenliğine geçtiğinde "Seleukeia ad Euphrates" adı, "köprü başı" anlamına gelen "Zeugma" olarak değiştirilmiştir.^【3】 Zeugma, Kommagene Krallığı'nın en büyük dört kentinden biri olmuştur. Kentin parlak dönemi, MS 253'te Sasani ordusunun yağmasıyla sona ermiştir.

Zeugma arkeolojik alanında ilk yüzey araştırmaları 1931 yılında yapılmış, düzenli kazılar ise 1971'den itibaren Gaziantep Müze Müdürlüğü ve çeşitli ekipler tarafından sürdürülmüştür. Alandaki kazı ve kurtarma çalışmalarının belli başlı aşamaları şunlardır: 1987'de Belkıs Tepesi'nin güneyinde ilk kazı yapılmış, kaçak kazılardan arta kalan heykeller çıkarılmıştır; 1992'de Dionysos ve Ariadne'nin düğününü konu alan taban mozaiği kurtarılmış, aynı yıl "Çingene Kızı" olarak bilinen mozaik ortaya çıkarılmıştır; 1993'te Birecik Barajı'nın gündeme gelmesiyle kazılar hızlandırılmış ve aynı yılın ikinci yarısında West Avustralya Üniversitesi'nden gelen ekiple çalışmalar uluslararası düzeye taşınmıştır; 1996'da Nantes Üniversitesi'nden Dr. Catherine Abadie-Reynal ile Gaziantep Müzesi ortak kazı yürütmüş; 2000 yılında ise Birecik Baraj Gölü suları altında kalacak alanda kurtarma kazıları yoğunlaştırılarak iki Roma villası açığa çıkarılmıştır.

Kentteki ticaret yapısına ait bir arşiv odasında, mühürlemede kullanılan yaklaşık 65.000 kil baskı (bulla) ele geçirilmiştir.^【4】 Fırat üzerine kurulan Birecik Barajı nedeniyle kentin yaklaşık %30'luk bölümü sular altında kalmıştır.^【5】

Kurtarma kazılarında mozaiklerin yerinden kaldırılması dört ayrı süreçte gerçekleşmiştir: 1996 yılına kadar Gaziantep Müzesi işçi ve bekçileri; 1996 – 5 Mayıs 2000 arasında Nantes Üniversitesi–Gaziantep Müzesi kazılarında barajda çalışan teknisyenler; 5 Mayıs – 26 Haziran 2000 arasında Art Restorasyon konservatörleri; 26 Haziran 2000 – 2002 arasında ise Packard Humanities Institute finansmanıyla yürütülen kazılarda Centro Conservazione Archeologica (CCA) tarafından mozaikler kaldırılmıştır.

^{Zeugma Mozaik Müzesi İç Mekanı (}Türkiye Kültür Portalı⁾

Yeni müze binasının inşasına Gaziantep Büyükşehir Belediyesi tarafından 2008'de başlanmış, yapı 2010'da tamamlanarak Kültür Bakanlığı'na devredilmiş ve müze 2011'de açılmıştır. Müze ile sergi ve konferans merkezinin toplam oturum alanı 30.000 metrekare, kapalı alanı ise 25.000 metrekaredir.^【6】 Üç yapı topluluğundan oluşan komplekste A blokta Zeugma Antik Kenti'nden getirilen mozaikler, B blokta Gaziantep ve çevresindeki kazılardan çıkan Doğu Roma dönemi kilise taban mozaikleri, C blokta ise idari kat ile konferans ve fuaye alanları yer alır. Sergi ve konferans binasında biri 510, ikisi 250, ikisi 75 kişilik olmak üzere beş konferans salonu bulunur; üç katlı müze yapısında yaklaşık 7.075 metrekarelik sergi alanı vardır.^【7】

Sergileme, Zeugma'nın sanatsal ve kültürel yönü ile günlük yaşamının bir senaryo çerçevesinde aktarılması esasına dayandırılmış; eserler hem kronolojik sıraya hem de kentteki coğrafi konumlarına göre yerleştirilmiştir. Buna göre kat düzeni, Fırat'a en yakın kotlardan yükseğe doğru kurgulanmıştır: bodrum katta baraj gövdesinin altından çıkan hamam mozaikleri, giriş katında Fırat kenarındaki Poseidon ve Euphrates villaları ile Dionysos villası mozaikleri, birinci katta 2000 yılı kurtarma kazılarından gelen mozaikler ile Gaziantep çevresindeki geç antik dönem kilise mozaikleri sergilenir.

Müzenin girişinde, Zeugma akropolündeki tapınakta yer aldığı düşünülen Athena Heykeli bulunur; heykelin gövdesi Gaziantep Arkeoloji Müzesi bahçesinden, ayaklarının olduğu bölüm ise arazideki bir dere yatağından getirilerek altı yivli sütun arasında konik bir kaide üzerine yerleştirilmiştir. İç girişte, Kommagene Kralı I. Antiokhos'un yaptırdığı, Herakles ve Helios betimli tokalaşma stelleri sergilenir. Poseidon ve Euphrates ikiz villaları, arazideki orijinal plan ve konumlarına uygun biçimde müze içinde yeniden kurulmuştur.

^{Çingene Kızı Mozaiği (}Türkiye Kültür Portalı⁾

Müzede çocuklara mozaik yapımının tanıtıldığı bir sanat atölyesi ve sinevizyon odası bulunur; beş havuz mozaiğindeki betimlemeler su üzerinde hologramla yansıtılmakta, dokunmatik ekranlı kiosklar aracılığıyla eserlerin tarihçesine ve konumuna ilişkin bilgi sunulmaktadır. "Çingene Kızı" için labirent biçiminde tasarlanmış özel bir oda düzenlenmiştir; "Dionysos'un Düğünü" mozaiğinin çalınan bölümü ise eksik alana fotoğrafı yansıtılarak gösterilmektedir. Ek binanın ortasında, ziyaretçilerin camlı bölümden izleyebildiği bir mozaik restorasyon laboratuvarı yer alır; yaklaşık 1.500 metrekarelik bu alanda aynı anda 350 metrekare mozaiğin restorasyonu yapılabilmektedir.^【8】

Koleksiyonda Roma ve Geç Antik döneme ait yaklaşık 3.000 metrekare mozaik, 140 metrekare duvar resmi, dört Roma dönemi çeşmesi, yirmi sütun, kireç taşından yapılmış dört heykel, tunç Mars Heykeli ile mezar stelleri, lahitler ve mimari parçalar bulunur. Müze, konu ve renk çeşitliliğinin yanı sıra metrekareye düşen tessera (mozaik taşı) sayısının fazlalığıyla anılır; bazı panoların yaklaşık 500.000 parçadan meydana getirildiği belirtilir.^【9】

^{Okeanos ve Tethys Mozaiği (Fotoğraf: Nazlı Kemerkaya Küçük)}

Mainad Villası'nın yemek odasına ait taban mozaiğidir ve 1992'de ortaya çıkarılmıştır.^【10】 Figür sağa doğru bakar; kabarık saçları ve iri halka küpeleri nedeniyle ilk bulunduğunda "Çingene Kızı" olarak adlandırılmıştır. Başının yanındaki asma yaprakları nedeniyle, Dionysos şenliklerinde yer alan bir Mainad olduğu düşünülür; bazı kaynaklar ise figürün yer tanrıçası Gaia olabileceğini ileri sürer. Eser, Helenistik dönem resim sanatında "üç çeyrek bakış" olarak adlandırılan teknikle yapılmıştır ve ziyaretçiler tarafından "Mona Lisa"ya benzetilir.^【11】 Zeugma ve Gaziantep'in simgesi olarak nitelendirilir.

^{Akhilleus Mozaiği (}Türkiye Kültür Portalı⁾

Okeanos Villası'nın sığ havuzunun taban mozaiği olup Erken Roma İmparatorluk dönemine tarihlenir. Merkezde ırmak tanrısı Okeanos ile eşi Tethys yer alır; çevrelerinde çeşitli balıklar ve yunuslara binmiş Eroslar bulunur. Okeanos başında yengeç kıskaçlarıyla, Tethys ise alnındaki kanatlarla betimlenmiştir; ikisinin ortasında yılan gövdeli deniz yaratığı Ketos görülür. Mozaiğin sağ üst köşesinde, çobanların koruyucu tanrısı Pan olabileceği düşünülen, balık avlayan genç bir erkek figür yer alır.

Mainad Villası'nın bir odasına ait taban mozaiğidir ve 1998 kurtarma kazısında, Çingene Kızı'nın çıkarıldığı yan odadan gün ışığına çıkarılmıştır.^【12】 Kompozisyonda Akratos'un, ilahi kaynaktan alınan altın krater içindeki kutsal şarabı bereket boynuzuyla su perisi Euphrosine'ye sunması betimlenir; Euphrosine bir ağacın altında uzanır durumdadır.

Kendi adıyla anılan villanın havuz tabanına ait olup MS 2. yüzyıla tarihlenir. Mozaikte, Skyros Adası'nda Kral Lykomedes'in sarayında kadın kıyafetleriyle yaşayan Akhilleus'un, Odysseus'un getirdiği silahları görüp kimliğini açığa vurduğu sahne işlenmiştir. Panonun çevresindeki dalga motifleri, havuz suyla dolduğunda görüntüye hareketlilik kazandıracak biçimde düzenlenmiştir.

^{Europhe’nin Kaçırılışı Mozaiği (Fotoğraf: Nazlı Kemerkaya Küçük)}

Kentte B Bölgesi olarak adlandırılan alandaki kazılarda ortaya çıkarılmıştır. Kompozisyonda tanrı Zeus'un, boğa kılığına girerek Suriyeli kız Europa'yı kaçırması betimlenir; Europa boğanın üzerinde oturur, yanında bir refakatçi kadın ve kanatlı bir panter bulunur. Mozaik, Birecik Baraj Gölü sularının alanı yutmasından bir gün önce kaldırılmış; bu sırada suların yükselmesiyle Europa figürünün yüzü zarar görmüş ve restorasyon sırasında eldeki verilere göre yeniden düzenlenmiştir.

Savaş tanrısı Ares'i temsil eden tunç heykel, 2000 yılı kazılarında Poseidon Villası'nda, kiler bölümündeki pithosların altına gizlenmiş olarak bulunmuştur; Sasani saldırısından korunmak amacıyla saklandığı, aslında bir meydan heykeli olduğu değerlendirilir. Yüksekliği 1,45 metredir ve müzede her kattan görülebilecek biçimde yüksek bir sütun üzerinde sergilenmektedir; ziyaretçilerin en çok ilgi gösterdiği eserler arasında sayılır.^【13】

Zeugma'da 1950'li ve 1960–70'li yıllardaki kaçak kazılarla çok sayıda mozaik yurt dışına çıkarılmıştır; bazı taban mozaiklerinin develerle Suriye'ye taşındığı, bir kısmının ise ABD'ye götürüldüğü belirtilir.^【14】 Ölümsüz âşıklar olarak anılan Metiokhos ve Parthenope'yi konu alan mozaik ABD'ye kaçırılmış; 36 yıl önce kaçırılan mozaiğin ABD'den getirilen iki figürü, 19 Haziran'da Gaziantep Arkeoloji Müzesi'ndeki parçasına monte edilerek eser birleştirilmiştir.^【15】 Çingene Kızı mozaiğinin bordürüne ait, ABD'deki Bowling Green State Üniversitesi'nde bulunan 12 parça ise diplomatik girişimler sonucunda Türkiye'ye getirilmiş ve 8 Aralık 2018'de tanıtımı yapılarak müzeye kazandırılmıştır.