Ana YazarMehmet DİNÇ13 Temmuz 2026 13:48

ORCID ID

0000-0001-9544-8999

Ahlaki yaralanma; (1) Kişinin derinden, bağlı olduğu ahlaki inançlarını veya değerlerini ihlal edecek şekilde davrandığında, (2) Ahlaki değerlerine ve inançlarına aykırı olan bir olay karşısında sessiz veya tepkisiz kaldığında, (3) Ahlaki değer ve inançlarına aykırı bir olaya şahitlik ettiğinde ve (4) Güvendiği kişi tarafından ihanete uğradığında suçluluk hissetmesi, utanması, pişman olması, vicdan azabı yaşaması anlamına gelir (Litz vd., 2009: 696; Shay, 2014: 182). Psikoloji bağlamında bu kavrama ilişkin öncülük eden çalışmalar, Jonathan Shay’ın (1991) ve Brett Litz ile arkadaşlarının (2009) makaleleridir. Son 10 yılda ahlaki yaralanmanın travma ve diğer psikiyatrik rahatsızlıklardan farklı olduğunu ortaya koyan daha fazla araştırma yapılmaya başlanmıştır (Hall vd., 2022: 92).Ahlaki yaralanma sonucu insanların neşelerini, umutlarını ve yaşama sevinçlerini kaybetmeleri sıklıkla görülmektedir. İlgili araştırmalar, ahlaki yaralanma yaşayan bireylerde travma sonrası stres bozukluğu, depresyon ve intihar eğiliminin de oldukça yüksek olduğunu göstermektedir (Koenig & Zaben, 2021: 2995). Bu tür yaşantılar neticesinde duygularda, düşüncelerde, inançlarda, ilişkilerde ve davranışlarda değişimler yaşanabilmekte (bkz. Tablo), belirtilerin şiddeti yaşanan ahlaki yaralanma olayına göre değişmektedir. Tablo: Ahlaki yaralanma deneyimleriAhlaki yaralanma yaşamamak kişiyi ahlaki açıdan daha doğru, iyi veya sağlıklı yapmamaktadır. Aksine ahlaki yaralanma yaşamak, kişinin sağlam bir değer dünyasına ve güçlü bir inanca sahip olduğu anlamına gelmektedir. Değerleriyle derin ilişkiler kuran insanların ahlaki yaralanma yaşaması söz konusudur. Dolayısıyla ahlaki yaralanma gerçekten de iyi bir insan olmanın sonucu olarak ortaya çıkabilir (Fenton & Kelly, 2020: 471). Bu yara derinleşmeden, değerlerine yönelik davranarak bu acıyı iyileştirmeye çalışanlar olduğu gibi acıyı önemsemeyip sonrasında bu yükü kaldıramayan ve hayatlarına son verenler de olabilmektedir.Filistin’de yaşanan tarihin en vahşi katliamında sorumluluk hisseden onun parçası ve şahidi olan çok sayıda insan, ahlaki yaralanmayı yansıtan büyük zorluklar yaşayabilir. Daha çok Batılı ülkelerde bu yarayı fark edip bir şeyler yapan ve acı daha da derinleşmeden harekete geçen yüz binlerce insan, tüm yasaklamalara karşın ciddi bedeller ödemeyi göze alarak; ceza yeme, tutuklanma, iş bulamama, işten çıkarılma, okuldan atılma, oturma iznini kaybetme gibi risklere rağmen tepkilerini göstermiş ve seslerini çıkarmıştır. Bu yarayı fark edip önemsemeyen ve yaranın üstünü örtmeye çalışanlar ise ileride farklı psikolojik rahatsızlıklardan mustarip olabilir, kendilerine direk ya da dolaylı zarar verme davranışları gösterebilirler. Nitekim Afganistan’da işgal gücü olarak görev yapan Amerikan askerlerinden 462’si Afganistan’da çatışmalarda yaşamını yitirmiş ancak 468’i döndükten sonra intihar ederek yaşamına son vermiştir (Jefferson, 2011). Yine Gazze’de 2023 yılında başlayan katliamlardan önce yayınlanan araştırmalar İsrail ordusunda ölüm sebebinin büyük oranda intihar olduğunu ortaya koymaktadır (Amayreh, 2004). Bu sonuçları ahlaki yaralanmadan bağımsız düşünmek mümkün değildir. Vicdanlarına ve insani değerlerine aykırı eylemlerinin yükünü kaldıramayanlar hayatlarına son vererek acılarını dindirmeye çalışmıştır. Biliyoruz ki ahlaki yaralanma son derece insani ve ahlaklı kalmayı önemseyenlerin yaşayabileceği bir süreçtir. Bu sürecin üstesinden gelebilmek için kişinin kendi değer sistemini yeniden yapılandırması ve bu değerlere uygun davranışlar sergilemesi önemli bir iyileşme yolu olarak görülmektedir (Borges, 2019: 138).Psikolojik açıdan ahlaki yaralanma, özellikle etik duyarlılığı yüksek bireylerde, derin bir sorgulamayı beraberinde getirmektedir. Literatür, bu sürecin aşılmasında kolektif değerlerin hatırlanması ve bu değerlerle uyumlu eylemlerin benimsenmesinin kritik rol oynadığını göstermektedir. Bu bağlamda İsrail’in sınır tanımayan şiddeti karşısında modern dünyanın ahlaki değerlerinin sınandığı Filistin meselesinde ahlaki bütünlüğün korunması, insan hakları ve hukuka olan inanç ve umut ekseninde gerçekleştirilecek somut adımlar gerekmektedir.Okuma ÖnerileriKvitsiani, Mariam; Mestvirishvili, Maia; Martskvishvili, Khatuna & Odilavadze, Mariam (2023). “Dynamic Model of Moral Injury”.European Journal of Trauma & Dissociation, 7 (1), 100313.Purcell, Natalie; Burkman, Kristine; Keyser, Jessica; Fucella, Phillip & Maguen, Shira (2018). “Healing from Moral Injury: A Qualitative Evaluation of the Impact of Killing Treatment for Combat Veterans”.Journal of Aggression, Maltreatment & Trauma, 27 (6), 645-673.