Ahlat Bastonu

Ahlat bastonu, Bitlis ilinin Ahlat ilçesinde yetişen ceviz ağaçlarından üretilen, kökeni yaklaşık 3000 yıl öncesine dayanan geleneksel bir el sanatı ürünüdür. Ürün üzerindeki desenler; bölgedeki tarihi eserlerde bulunan Selçuklu, İlhanlı, Akkoyunlu ve Osmanlı motiflerinden yararlanılarak özgün olarak tasarlanmış ve kuşaklar boyu günümüze ulaşmıştır. 2005 yılında Van-Yoncatepe'de yapılan Urartu dönemi kazı çalışmaları neticesinde bulunan ve dünyanın bilinen ilk ağaç bastonu olduğu ifade edilen buluntu, Ahlat bastonunun atası olarak kabul edilmektedir. Ahlat Kaymakamlığı tarafından yapılan başvuru neticesinde ürün, 26.12.2017 tarihinde Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından 298 tescil numarası ile mahreç işareti olarak tescil edilmiştir. 

Tarihsel Arka Plan ve Kültürel Değer

Ahlat ilçesinde baston ustalığı, Selçuklu'dan günümüze kesintisiz devam eden köklü bir zanaattır. İlçede dededen toruna kalan ve halen muhafaza edilen en eski baston örneklerinin yaklaşık 150 ve 250 yıllık olduğu bilinmektedir. Ahlat kazı çalışmalarında çıkarılan tarihi eserlerin üzerindeki motiflerin yanı sıra ilçedeki tarihi yapıların taş, ahşap ve bina süslemelerinde görülen bezemeler baston tasarımlarının temel kaynağını oluşturur. Ebru, tezhip ve minyatür gibi geleneksel Türk sanatlarına ait desenlerin baston üzerine tatbik edilmesi sadece Ahlat bastonuna özgü bir özelliktir. 

Hammadde ve Malzeme Özellikleri

Üretimde kullanılan temel materyal, Ahlat yöresindeki kültür ortamında sistematik sulama ve sürümle yetiştirilen ceviz ağaçlarının kerestesidir. Kültür ortamında yetişen ağaçların sürgü uzunluklarının fazla olması ve budak (düğüm) sayısının azlığı baston yapımı için teknik avantaj sağlar. Doğal ortamda, denetimsiz yetişen ceviz ağaçları çok fazla düğüm barındırdığı ve sürgüleri düz olmadığı için üretimde tercih edilmez. Baston saplarında ceviz ağacının yanı sıra tasarımın gerekliliğine göre gümüş ve manda boynuzu gibi değerli malzemeler de kullanılabilmektedir. Bastonun uç kısmında, yerle temas eden bölgenin korunması amacıyla pirinç veya manda, sığır, koç gibi hayvanların kemikleri kullanılır. 

Üretim Metodolojisi

Baston üretimi, hammadde hazırlığından son parlatma işlemine kadar titiz bir teknik süreç gerektirir.

Kurutma Süreci:

Yeni kesilen yaş ceviz ağacı, eğilmeleri ve çatlamaları önlemek için doğrudan güneş ışığına maruz bırakılmaz. Kereste, içindeki su tahliye edilene kadar en az bir yıl güneş görmeyen kapalı bir yerde, ardından bir yıl da doğal yollarla dışarıda olmak üzere toplamda en az iki yıl kurutulmalıdır. 

İşleme ve Montaj:

Kurutulan keresteler, yöreye özgü özel kalıplar yardımıyla biçilir ve planya marifetiyle dikdörtgen prizma şekline getirilir. Gövdeye sap yuvarlama makinesi ve el rendesi ile yukarıdan aşağıya doğru incelen konik bir form verilir. Sap kısmı ise ayrı bir işçilikle kesilip yuvarlatıldıktan sonra, gövdede açılan kavelaya ahşap tutkalı ile monte edilir. 

Motiflendirme Teknikleri

Baston gövdesine motifler şu dört yöntemle işlenmektedir: 

• Kakma: Nokta ve parçalı kemiklerin gövdeye oyulan yuvalara yerleştirilmesi. 
• Yakma: Isıl veya kimyasal işlemlerle geometrik şekillerin gövdeye verilmesi. 
• Boyama: Geleneksel sanat desenlerinin gövdeye el ile işlenmesi. 
• Oyma: Tarihi motiflerin gövde yüzeyine oyularak belirginleştirilmesi. 

Tipoloji ve Sınıflandırma

Ahlat bastonları kullanım amacına göre yaşlı ve hastalar için üretilen dayanıklı modeller ile sanat ağırlıklı hediyelik/dekoratif modeller olmak üzere iki ana tipe ayrılır. 

• Gövde Tipleri: Sade (klasik), motifli (Selçuklu/Osmanlı), zebra, kemik, kılıçlı, belikli, çatlatma, kakma ve geometrik işlemeli gövdeler mevcuttur. 
• Sap Modelleri: Halka, çoban (yarım halka), kobra, asil, T sap, asa sap, gümüş sap, mahmuzlu ve çeşitli hayvan figürlü (kurt, arı, şahin vb.) saplar üretilmektedir. 
• Ölçüler: Standart üretimde uzunluk 85-100 cm, çap ise 2,5-4 cm aralığındadır ancak kullanıcı kilosuna ve boyuna göre bu ölçüler değişebilir. 

Parlatma ve Denetim

Parlatma aşamasında iki temel teknik uygulanır:

• Domarika Tekniği: Organik sıvı cilanın bez veya pamuk yardımıyla defalarca sürtülerek yedirilmesidir; bu yöntem vernik gibi katman oluşturmaz ve ağacın doğal damarlarını ortaya çıkarır. 
• Vernikleme: Dolgu verniği uygulamasının ardından daldırma veya püskürtme yöntemleriyle son kat parlak verniğin atılmasıdır. 

Üretimin tescile uygunluğu, Ahlat İlçe Özel İdare Müdürlüğü koordinasyonundaki bir denetim mercii tarafından hammadde seçimi, kalıp kullanımı ve üretim metodu başlıkları altında periyodik olarak kontrol edilmektedir.