Akdağmadeni Kilisesi

Türkiye'nin Yozgat ilinin Akdağmadeni ilçesinde yer alan Akdağmadeni Kilisesi, 19. yüzyılın ortalarında Osmanlı İmparatorluğu’nun madencilik faaliyetleri çerçevesinde şekillenen sosyal yapının bir ürünü olarak inşa edilmiştir. Özellikle gayrimüslim nüfusun ibadet ihtiyacını karşılamak üzere inşa edilen bu yapı, mimari özellikleri ve süslemeleriyle dönemin Rum kilise mimarisine ait tipik unsurları yansıtmaktadır. Günümüzde korunma altına alınmış bir kültür varlığı olan kilise, hem yapısal özellikleri hem de tarihî bağlamıyla dikkat çekicidir.

Akdağmadeni Kilisesi (Türkiye Kültür Portalı)

Tarihî Arka Plan

Akdağmadeni Kilisesi, Yozgat ilinin Akdağmadeni ilçesinde, Yeşildere (eski adıyla Tahmaz) Mahallesi’nde, şehrin güneydoğu kesiminde yer almaktadır. XIX. yüzyıl ortalarında Kurşun İşletmesi Müdürlüğü olarak idari birim kazanan Akdağmadeni, madenciler nahiyesi olarak da anılmıştır. Bu dönemde bölgede çalışan işçilerin büyük çoğunluğunu gayrimüslim nüfus oluşturduğundan, onların dinî ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla söz konusu kilise inşa edilmiştir. Yapının girişinde bulunan Grekçe kitabelerden 1862 yılında inşa edildiği anlaşılmaktadır. Türkiye ile Yunanistan arasında yapılan nüfus mübadelesi (1924–1927) sonrasında Rum nüfusun büyük ölçüde azalmasıyla birlikte kilise kullanım dışı kalmıştır.

Mimari Özellikler

Kilise, doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen planlı olarak inşa edilmiştir. Yapı, üç nefli bazilikal plan tipine sahiptir. Yapının batı cephesi üç bölümlü olarak düzenlenmişse de günümüze yalnızca kuzey kısmı ulaşabilmiştir. Doğu cephe, arazinin eğimi nedeniyle kısmen toprak altındadır. Bu cephede dışa taşkın şekilde inşa edilen üç apsiste birer küçük mazgal pencere yer alır. Apsislerin üst bölümünde, orta nefe denk gelen eksende yuvarlak pencereler bulunmaktadır.

Kuzey ve güney cepheler simetrik şekilde tasarlanmıştır. Bu yüzeyler dört adet gömme sütunla hareketlendirilmiş ve her bir bölümde aynı hizada mazgal pencerelere yer verilmiştir. Kuzey cephenin narteks ve naos birleşiminde dışa açılan bir merdiven kalıntısı yer almakta olup, bu yapı çan kulesine çıkışı sağladığı düşünülen bir unsurdur.

Yapının batı ucunda, kuzey-güney doğrultusunda uzanan dikdörtgen planlı narteks bölümü yer almaktadır. Kalıntılar, narteksin üç bölümlü olduğunu göstermektedir. Narteksin doğusundaki kemerli kapıdan naos bölümüne geçilmektedir. Kapı kemeri yuvarlak formlu olup, çevresi çok katmanlı ve bezemeli şeritlerle çerçevelenmiştir. Bezemelerde çiçek, örgü, yıldız ve madalyon motiflerine yer verilmiştir.

Akdağmadeni Kilisesi (Türkiye Kültür Portalı)

İç Mekân Düzeni ve Süsleme

Naos, üç neften oluşmakta olup, orta nef yan neflerden daha geniş ve yüksek tutulmuştur. İç mekân üzeri beşik tonozla örtülmüş, dış kısmı ise kırma çatı ile kapatılmıştır. Naosun doğusunda, taşıyıcı payeler hizasında yer alan bema, kuzey-güney doğrultulu dikdörtgen planlıdır. Doğu uçlardaki apsisler içten yarım daire, dıştan üç cepheli ve dışa taşkındır. Ana apsis diğerlerine oranla daha büyük ölçülüdür. Apsisler yarım kubbe şeklinde örtülmüştür.

Kilisenin iç mekânında özellikle doğu duvar yüzeylerinde mavi ve beyaz renkli geometrik desenler, Malta haçı ve madalyon süslemeleri dikkat çekmektedir. Orta nef tonozunda, beyaz zemin üzerine mavi bordürlerle sınırlı madalyon içinde haç ve christogram benzeri figürler yer almaktadır. Ayrıca kemerler üzerinde mavi ve siyah renkli yıldız ve çiçek motifleri görülmektedir.

Akdağmadeni Kilisesi (Türkiye Kültür Portalı)

Malzeme ve Yapım Tekniği

Kilisenin ön cephesi kesme taş, diğer cepheleri ise kesme mermer taşlardan inşa edilmiştir. Giriş bölümünde yer alan kemer, ortada iki adet yuvarlak ve yanlarda iki adet köşeli taşla desteklenmiştir. İç mekânın tabanı taş döşemelidir. Naos kısmında kiliseyi doğu-batı doğrultusunda üç eşit bölüme ayıran sekiz adet yuvarlak sütun bulunur. Bu sütunlar yuvarlak kemerlerle ve ağaç hatıllarla birbirine bağlanmıştır.