Al Ghuraifa Köyü

Al Ghuraifa Köyü, Birleşik Arap Emirlikleri’nin Şarika Emirliği’nde, Al Madam yakınlarında bulunan, terk edilmesinin ardından kumlarla örtülmüş bir yerleşimdir.^【1】 Bedevi nüfusun yerleşik hayata geçirilmesine yönelik kamu konutları projesinin parçası olarak inşa edilen köy, iki sıra konut ve bir camiden oluşmaktadır. Sakinlerinin 1990’larda ayrılmasının ardından yerleşim, “gömülü köy” ve “hayalet köy” adlarıyla tanınmıştır.^【2】

Köyün terk edilmesini doğaüstü güçlerle açıklayan hikâyeler, Emirlik halk kültüründeki kadın cin figürü Umm Duwais ile ilişkilendirilmiştir.^【3】 Eski sakinler ise köyden ayrılmalarını kum birikmesi, ulaşım güçlükleri ve yakın çevrede sağlanan yeni konutlarla açıklamıştır.^【4】 Yerleşim zamanla turistik ziyaretlerin konusu hâline gelmiş; 2023 yılında köyün korunması ve ziyaretçilere hazırlanması yönünde resmî talimat verilmiştir.^【5】

Al Ghuraifa, Dubai ile Hatta arasındaki güzergâh üzerinde, Al Madam’ın yaklaşık iki kilometre güneybatısında bulunmaktadır. Yerleşim, göçebe ve yarı göçebe Bedevi toplulukların kalıcı konutlara geçmesini amaçlayan sha‘bi kamu konutları uygulamalarının bir örneğidir. Bu uygulamalar, 1960’ların sonlarından itibaren gelişmiş; petrol gelirlerinin artması ve 1971’de Birleşik Arap Emirlikleri’nin kurulmasıyla hızlanan toplumsal ve ekonomik dönüşümün bir parçasıdır.^【6】 Köyün kesin kuruluş yılı konusunda farklı tarihlendirmeler bulunmaktadır. Yerel sözlü tarih görüşmeleri 1970’lerin ortasına, eski sakinlerin anlatımları yapımın 1970’lerin sonunda başlamasına, Şarika Sanat Vakfının yerleşim açıklaması ise 1980’lerin başına işaret etmektedir.^【7】

^{Al Ghuraifa Köyü'nde Kumlar İçinde Kalan Bir Ev (}Pexels⁾

Köyde Al Kutbi (Al Ketbi) kabilesine mensup yaklaşık 100 kişi yaşamaktaydı. Konutlar iki paralel sıra hâlinde düzenlenmiş olup sıraların sonunda bir cami yer almaktadır. Açık avluların çevresinde standart odaların bulunduğu evler, kalıcı yerleşime geçişi kolaylaştıracak biçimde tasarlanmıştır. İç duvarlarda renkli boyalar ve mozaikler kullanılmış, köyün ileri gelenlerinin meclis toplantıları yapabileceği bölümler ayrılmıştır.^【8】 Eski sakinlerin hatıralarında avlulardaki mutfaklarda hazırlanan yiyecekler, kum tepelerinde birlikte yenilen yemekler, ortak ibadetler ve çocukların kumullar arasında oynadığı oyunlar yer almıştır.^【9】

Yerleşimde yaşamı güçleştiren başlıca çevresel sorun, rüzgârların taşıdığı kumun giderek birikmesi olmuştur. Yaz aylarında etkili olan doğu rüzgârları, konutların çevresinde ve köy içindeki geçitlerde kum birikmesine yol açmıştır. Zamanla evlerin ve yolların daha geniş bölümleri kumla örtülmüştür. Özellikle okullara ulaşan yolların kapanması, öğrencilerin derslere gitmesini zorlaştırmıştır.^【10】 Elektrik ve suya erişimin sınırlı olması, iş ve eğitim olanaklarına ulaşmak için uzun yolculuklar gerekmesi de köydeki yaşam koşullarını ağırlaştırmıştır.^【11】

Yakın çevrede yeni kamu konutlarının sağlanmasının ardından aileler eski yerleşimden taşınmıştır. Eski konutların kaldırılması için maddi tazminat da ödenmiştir.^【12】 Bununla birlikte taşınmanın kesin yılı konusunda iki farklı tarih bulunmaktadır: Şarika Sanat Vakfının yerleşim açıklaması 1994’ü, eski sakinlerle yapılan görüşmelere dayanan anlatımlar ise 1999’u vermektedir. Bu tarihler, köyün 1990’larda boşaldığını göstermekte; ancak ayrılışın kesin yılını belirlemeyi güçleştirmektedir.^【13】

Sakinlerin ayrılmasından sonra kum, kullanılmayan konutların pencerelerinden içeri girerek avlularda ve odalarda birikmiştir. Bazı odalarda duvarların önemli bölümlerini örten kum birikimi tavan hizasına yaklaşmıştır. Böylece konutların mimari düzeni görünür kalırken yerleşimin bir bölümü kumulların altında kalmıştır.^【14】

Al Ghuraifa çevresinde, köyün cinler tarafından mesken tutulduğu ve sakinlerinin doğaüstü güçlerden kaçmak için evlerini terk ettiği yolunda anlatılar hızla yayılmıştır. Açık bırakılmış kapılar ve evlerde kalan kişisel eşyalar, insanların aceleyle ayrıldığı düşüncesiyle ilişkilendirilmiştir. Bu görüntüler, köyün terk edilmesini doğaüstü müdahaleyle açıklayan hikâyelerin yayılmasına katkıda bulunmuştur.^【15】

^{Terkedilmiş Köyden Bir Manzara (}Springer⁾

Köyle ilişkilendirilen anlatıların merkezinde Umm Duwais adlı kadın cin yer almıştır. Umm Mohammad adıyla tanıtılan bir eski sakin, 2019’daki görüşmesinde annelerin çocuklarına bu varlığın terk edilmiş köyde saklandığını anlattıklarını söylemiştir. Hikâyede Umm Duwais, güzel bir kadın görünümünde dolaşmakta; çekici kokularıyla erkekleri kendisine yaklaştırdıktan sonra onları öldürmektedir. İnsan görünümünün altında eşek ayakları, kedi gözleri ve iki orak biçimindeki elleriyle betimlenmiştir.^【16】

2020 tarihli bir başka görüşmede ise köy sakinlerinden biri, çocukluğunda büyükannesinden dinlediği hikâyeyi anlatmıştır. Bu anlatımda Umm Duwais’in saklandığı yer kum tepeleri olarak tarif edilmiş; erkekleri cezbetmek için kullandığı kalıcı parfüm kokusu özellikle vurgulanmıştır. Ayakları yine eşeğe, gözleri kediye benzetilmiş, elleri ise iki pala biçiminde tasvir edilmiştir. Böylece köye bağlanan hikâyenin farklı aktarımlarında saklanma yeri ve kesici uzuvların biçimi değişirken erkekleri kendisine çekerek öldürme motifi korunmuştur.^【17】

Umm Duwais, Emirlik halk anlatılarında da yer alan bir figürdür. Bu daha geniş anlatı geleneğinde yumuşak sesli, gösterişli giysiler ve altın takılar taşıyan güzel bir kadın olarak görünmekte; erkekleri baştan çıkardıktan sonra korkutucu biçimini ortaya çıkarmaktadır. Bazı tasvirlerde yırtıcı bir hayvana dönüşmekte ve kurbanlarını orakla öldürmektedir. Adı, yerel kullanımda orak anlamına gelen dās sözcüğüyle ilişkilendirilmiştir. Bu özellikler, Al Ghuraifa’ya bağlanan hikâyelerin Emirlik folklorundaki daha eski bir figürle bağlantısını göstermektedir.^【18】

^{Koruma Çalışmaları Kapsamında Kumlardan Temizlenmiş Yapı (}Flickr⁾

Köyün kumlarla kaplanması da çevrede yaşayanların anlatılarında açıklanamayan bir unsurla ilişkilendirilmiştir. Al Shuwaib’de yaşayan Ayub Al Kaabi, büyüklerinden köyün Al Kutbi topluluğu için kurulduğunu dinlediğini söylemiş; halk arasında kumun içinde evlere giren bir şey bulunduğunun konuşulduğunu belirtmiştir. Bunun kumun doğal özelliğinden mi yoksa başka bir etkenden mi kaynaklandığını bilmediğini ifade etmiştir.^【19】

Cinlerin köyde bulunduğuna ilişkin inanç, ziyaretçilere yöneltilen uyarılarda da görülmüştür. Eylül 2020’de köye giden bir gazeteci ekibi, çevrede yaşayan bazı kişilerden geri dönmeleri ve yerleşime yaklaşmamaları yönünde uyarılar almıştır. Adları açıklanmayan bu kişiler, köyü cinlerin meskeni olarak değerlendirmiş ve oraya gitmeyi belaya davetiye çıkarmakla eşdeğer görmüştür.^【20】

2019’daki bir basın ziyaretinde karşılaşılan, üzerine sayılar yazılmış meyveler de köyün gizemli görünümü içinde değerlendirilmiştir. Bir evin çevre duvarının yanında iki taze elma ve bir şeftali; camide ise üzerinde sayılar bulunan başka bir elma görülmüştür. Ziyaretin yayımlanan anlatımında meyvelerin kim tarafından ve hangi amaçla bırakıldığı açıklanmamıştır.^【21】

Yerel görüşler cin anlatıları üzerinde birleşmemiştir. Eski sakin Abu Khalfan Al Kutbi, köyün cinler nedeniyle terk edildiği açıklamasını reddetmiştir. Al Madam’da yaşayan oto tamircisi Malik Ruhullah da bir arkadaşının meydan okuması üzerine köye gece gittiğini, herhangi bir tuhaflıkla karşılaşmadığını ve başka insanların da gece ziyaretlerini sorunsuz tamamladığını söylemiştir.^【22】

Şarika Sanat Vakfı (Sharjah Art Foundation), Kasım 2018’de Al Ghuraifa’nın yerleşim tarihini ve eski sakinlerinin yaşamını belgelemek amacıyla halka çağrıda bulunmuştur. Araştırma projesi için yazılı veya sesli hatıralar, fotoğraflar, mimari planlar ve köyün geçmişine ilişkin diğer malzemeler istenmiştir. Bu çalışmayla Şarika’nın kültürel mirasına ilişkin bir arşiv oluşturulması hedeflenmiştir.^【23】

Yerleşim, aynı dönemde Akram Zaatari’nin The Landing (Al Houbut, 2019) adlı filminin mekânı hâline gelmiştir. Hazırlıkları 2018’de başlayan film, Şarika Sanat Vakfı tarafından 14. Şarika Bienali için sipariş edilmiştir. Çalışmada köyün mimari kalıntıları, eski sakinlerin anıları ve mekânın ses özellikleri bir araya getirilmiştir.^【24】

Eski sakinlerle yapılan sesli görüşmeler filmin ses bandına yerleştirilmiş; bunlara çölde bulunan üç kişinin hareketlerini ve çevreyle ilişkisini izleyen sahneler eşlik etmiştir. Kablolar, borular, kürekler, mutfak gereçleri ve hava üfleyicileri gibi nesneler ses üretmek amacıyla kullanılmıştır. Böylece yerleşimin geçmişi, sözlü hatıraların yanı sıra yapılar ve nesneler üzerinden gerçekleştirilen bir sanat çalışmasıyla ele alınmıştır.^【25】 Film, 21 ve 24 Şubat 2020’de Berlin Uluslararası Film Festivali’nin Forum Expanded programında gösterilmiş; 17 Nisan 2020’de Şarika Sanat Vakfı’nın çevrim içi gösterim programına alınmıştır.^【26】

^{Kumla Dolmaya Başlamış Bir Evin İçten Görünümü (}Unsplash⁾

Al Ghuraifa, 2026’da yayımlanan bir mimarlık ve peyzaj araştırmasında, Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki “üçüncü peyzaj” örneklerinden biri olarak incelenmiştir. Gilles Clément’in geliştirdiği bu kavram, terk edilmiş veya kullanılmayan alanlarda doğanın insan tarafından biçimlendirilmiş çevreyi yeniden dönüştürmesini ifade etmektedir. Yerleşimin genel görünümü ve bir evin iç mekânı, 2020’de çekilmiş fotoğraflarla belgelenmiştir. Kumun evleri kaplaması, insan yapıları ile doğal çevre arasındaki sınırın değişmesi ve eski yaşam alanlarının farklı bir peyzaja dönüşmesi çerçevesinde ele alınmıştır.^【27】

Köyle ilişkilendirilen Umm Duwais figürünün daha geniş kültürel bağlamı, Emirlik folklorunun belgelenmesine yönelik çalışmalarda incelenmiştir. Şarika Miras Enstitüsü tarafından 2017’de yayımlanan Abdul Aziz Al Musallam’ın Emirlik Mirasında Hayalî Varlıklar Ansiklopedisi, sözlü anlatıların derlenmesine ayrılmıştır. Derleme, kıyı, çöl ve dağlık bölgelerdeki anlatıları kapsamış; varlıkların adlarının anlamlarını, anlatıldıkları bölgeleri ve Arap kültüründeki benzerlerini birlikte ele almıştır. Umm Duwais de insan veya yarı insan görünümündeki varlıklar arasında değerlendirilmiştir.^【28】

Emirlik gençlerinin elektronik iletişiminde folklorun kullanımını inceleyen 2014 tarihli bir araştırmada ise Umm Duwais’in gündelik dildeki mecazi kullanımı ele alınmıştır. İncelenen bir e-posta yazışmasında bu ad, yoğun parfüm kullanan veya alışılmadık giysiler giyen gösterişçi bir erkeği tanımlamak için kullanılmıştır. Araştırma, sözlü kültüre ait figürlerin elektronik mesajlarda yeniden kullanılarak dolaşıma girdiğini göstermiştir.^【29】

Al Ghuraifa, 2010’ların sonlarından itibaren terk edilmiş yerleşimleri keşfetmeye ilgi duyan ziyaretçilerin uğraklarından biri hâline gelmiştir. “Hayalet Köy” adıyla tanınması, kumlarla kaplanan evleri ve cinler yüzünden terk edilmesine ilişkin anlatılar, yerleşime yönelik merakı beslemiştir. Köye ulaşım ve ziyaret deneyimleri internet forumlarında paylaşılmış; geziler YouTube videolarına konu olmuş ve tur şirketleri tarafından düzenlenen rotalara eklenmiştir.^【30】

Yerleşim, fotoğrafçılık ve moda çekimleri için de kullanılmaya başlanmıştır. Kum tepeleriyle çevrili evler ve kısmen gömülmüş iç mekânlar, manzara fotoğrafçılarını bölgeye çekmiştir. Moda tasarımcıları da koleksiyonlarını çölün ve terk edilmiş yapıların oluşturduğu arka planda görüntülemiştir. Böylece köy, keşif gezilerinin yanında görsel üretim amacıyla ziyaret edilen bir mekân işlevi kazanmıştır.^【31】

^{Köyde Tamamen Kumla Dolmuş Bir Yapı (}Springer⁾

5 Temmuz 2023’te Şarika Hükümdarı Sultan bin Muhammed el-Kasimi, köyün korunması ve ziyaretçilere hazırlanması için talimat vermiştir. Al Madam Belediye Meclisi Başkanı ile Şarika Belediyesi Müdüründen birlikte çalışarak koruma faaliyetlerini hızlandırmaları istenmiştir. Talimat, yerleşimin mevcut yapılarının korunmasını ve turistlerin ziyaretine uygun biçimde düzenlenmesini kapsamaktadır.^【32】

Ağustos 2023 itibarıyla köyün çevresine çit çekilmiş; güvenlik kapısı, çöp kutuları ve otopark yerleştirilmiştir. Daha önce bazı ziyaretçiler duvarlara yazılar yazmış, süslemeleri kazımış ve fotoğraf çekmek için kırılgan çatılara çıkmıştır. Al Madam’dan gelen bakım görevlilerinin düzenli temizliği sayesinde caminin kumla dolması önlenmiştir.^【33】

Köy, Şarika Sanat Vakfı’nın ziyaret ve sanat eğitimi programlarına da dâhil edilmiştir. 13 Nisan 2025 için duyurulan Tour and Sketch Al Madam Buried Village etkinliğinde, katılımcıların yerleşimde dolaşarak manzaraları ve mimari ayrıntıları çizmeleri, aynı zamanda bienal eserlerini incelemeleri amaçlanmıştır. Arapça yürütülmesi planlanan etkinlik, 15 yaş ve üzerindeki katılımcılara ücretsiz olarak sunulmuş; çizim malzemelerinin vakıf tarafından sağlanacağı açıklanmıştır.^【34】

2025’te köydeki faaliyetler, fotoğraf çekimleri ve kültür gezilerinin yanı sıra kısa film, müzik videosu ve reklam çalışmalarını da kapsamıştır. Fotoğrafçılık atölyeleri düzenlenmiş; amatör gökyüzü gözlemcileri teleskoplarla gece gözlemleri yapmak üzere bölgeye gelmiştir. Bazı tur şirketleri de Al Ghuraifa’yı kültürel gezi rotalarına eklemiştir.^【35】