Aliya İzzetbegoviç (Alija Izetbegović), Bosna-Hersek’in demokratik seçimlerle göreve gelen ilk Cumhurbaşkanı, bağımsızlık mücadelesinin askeri ve siyasi lideridir. Ayrıca İzzetbegoviç, hem Doğu hem de Batı dünyasında "Bilge Kral" olarak anılmaktadır.^【1】

Aliya İzzetbegoviç, 8 Ağustos 1925 tarihinde Bosna-Hersek’in kuzeyinde yer alan Bosanski Şamats (Šamac) kasabasında, "Bey" ailesinin üyesi olarak dünyaya geldi. Ailesinin kökenleri, 1863 yılında Sırbistan’dan sürülen Müslümanların yerleştirilmesi için Sultan Abdülaziz tarafından kurulan Aziziye bölgesine dayanmaktadır.

Dedesi Aliya, kasabanın yöneticiliğini yapmış ve Birinci Dünya Savaşı'nı tetikleyen suikastın ardından Sırp sivilleri korudu. Babası Mustafa İzzetbegoviç ise ticaretle uğraşmıştı. Aliya, babasının Hiba Hanım ile olan evliliğinden doğan beşinci çocuğudur; ailesi toplamda dokuz üyeden oluşmaktadır.

^{Aliya İzzetbegoviç ve Ailesi (}Alijaizetbegovic⁾

Henüz üç yaşındayken, 1928 yılında ailesinin Saraybosna’ya göç etmesiyle bu şehre yerleşti. da Birinci Erkek Genel Lisesi’nde eğitim gören İzzetbegoviç, bu yıllarda bir entelektüel arayışa girdi.

Lise döneminde bir yandan komünist ideolojiden etkilendi, diğer yandan toplumsal adalet ile Tanrı inancı arasındaki felsefi ikilemlerle yüzleşti. Bu süreçte okuduğu Batı felsefesi klasikleri, özellikle de Immanuel Kant’ın Saf Aklın Eleştirisi, Henri Bergson’un Yaratıcı Evrim ve Oswald Spengler’in Batı’nın Çöküşü eserleri zihin dünyasında etkili oldu.^【2】

Henüz lise ikinci sınıftayken, Müslümanların dini ve sosyal haklarını savunmayı amaçlayan "Genç Müslümanlar" (Mladi Muslimani) teşkilatına katılarak bir mücadele başlattı.^【3】1943 yılında liseden mezun olan İzzetbegoviç, İkinci Dünya Savaşı'nın getirdiği zorlu şartlar altında askerlik ve göç gibi engellerle karşılaştı.

Savaş sonrası eğitimine devam ederek önce Ziraat Fakültesi’ne girdi, ancak buradaki eğitimini yarıda bırakarak ilgi duyduğu hukuk alanına yöneldi. 1956 yılında Saraybosna Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nden mezun oldu.^【4】

Aliya İzzetbegoviç’in fikri mücadelesi, gençlik yıllarında komünist ve ateist ideolojilerin baskın olduğu bir dönemde, inanç ve hürriyet ekseninde şekillendi.

Lise eğitimi sırasında bir dönem Marksist propaganda ve Batı felsefesinin etkisiyle inanç sarsıntısı yaşamış olsa da, "tanrısız bir kâinatın anlamsızlığı" fikriyle bu süreci aştı ve Müslüman kimliğini kamusal ve özel yaşamında açık biçimde ifade etti.^【5】

Müslümanların haklarını savunmak amacıyla kurulan Genç Müslümanlar teşkilatına katıldı; bu yapı içerisinde mültecilere yardım faaliyetlerinden ideolojik seminerlere kadar pek çok aktif görev üstlendi.^【6】

Nitekim İzzetbegoviç’in bu duruşu, dönemin totaliter rejimleri tarafından hedef alınmasına neden oldu. Hayatı boyunca iki kez hapis tecrübesi yaşadı.

^{Aliya İzzetbegoviç III. Kolordu Zenica Aralık 1995'in İncelemesi (}Alijaizetbegovic⁾

II. Dünya Savaşı’nın ardından iktidara gelen Tito liderliğindeki Partizan ordusu, İslami faaliyetleri "yasal düzeni yıkma" girişimi olarak gördü. İzzetbegoviç, henüz askerlik görevini bitirmek üzereyken, Genç Müslümanlar teşkilatındaki çalışmaları nedeniyle 1 Mart 1946’da tutuklandı. On dört arkadaşıyla birlikte yargılandığı bu süreçte üç yıl ağır hapis cezasına çarptırıldı.^【7】

1970 yılında yayımladığı, Müslüman toplumların özüne dönmesini ve batılılaşma politikalarına karşı "Müslümanların İslamlaşması" gerektiğini savunan "İslam Deklarasyonu" (Islamska Deklaracija) metni, rejimin baskılarını yeniden üzerine çekmişti.^【8】 1983 yılında, aralarında Ömer Behmen ve Hasan Çengiç gibi isimlerin de bulunduğu on iki Müslüman aydınla birlikte tutuklandı.^【9】 Mahkeme heyeti tarafından 14 yıl hapse mahkûm edilen İzzetbegoviç, Foça Hapishanesi’ne konuldu.^【10】 İzzetbegoviç, kendisine sunulan "pişmanlık dilekçesi vererek tahliye olma" teklifini reddetti. Demokratik dünyadan ve İslam ülkelerinden gelen baskıların da etkisiyle 25 Kasım 1988’de serbest bırakıldı.^【11】

Aliya İzzetbegoviç’in siyasi kariyeri, 1988 yılındaki tahliyesinden kısa bir süre sonra, Yugoslavya’nın parçalanma sürecine girdiği tarihsel bir dönemeçte başlamıştır. Mart 1990’da, "Genç Müslümanlar" hareketinden gelen yol arkadaşlarıyla birlikte Demokratik Eylem Partisi’ni (SDA) kurmuş ve partinin genel başkanlığına seçilmiştir. İzzetbegoviç, bu süreçte sadece Boşnakların değil, farklı etnik gruplardan Müslümanların da haklarını savunan bir siyaset izlemiştir.^【12】5 Aralık 1990’da yapılan ilk çok partili seçimlerde başarı elde ederek Bosna-Hersek Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Konseyi Başkanı olmuştur.^【13】

Siyasi liderliği, Bosna Savaşı sürecinde siyasi ve toplumsal gelişmelerin merkezinde yer almıştır. 1 Mart 1992’de gerçekleştirilen referandumun ardından Bosna-Hersek’in bağımsızlığını ilan etmesiyle birlikte ülke, Sırp güçlerinin saldırılarına maruz kalmıştır.^【14】İzzetbegoviç, bu dönemde hem bir devlet adamı hem de başkomutan sıfatıyla cepheleri denetlemekten ve askeri stratejiler geliştirmekten kaçınmamıştır. Bosna Savaşı sürecinde Bosna-Hersek'in siyasi lideri olarak savaşın yönetiminde rol almıştır.

^{Aliya İzzetbegoviç Tuzla Cephesi Ordusu Turu (}Alijaizetbegovic⁾

Savaş boyunca "Allah’a yemin olsun ki köle olmayacağız" düsturuyla hareket eden İzzetbegoviç, askeri mücadelenin yanı sıra diplomatik mesai harcamıştır.^【15】Uluslararası yaptırımlar, silah ambargosu ve uluslararası toplumun müdahalesine ilişkin tartışmaların yaşandığı bir ortamda, Bosna’nın bağımsız bir devlet olarak tanınması için çalışmıştır. 1992-1995 yılları arasında süren kanlı çatışmalar, 14 Aralık 1995’te imzalanan Dayton Antlaşması ile sona ermiştir. İzzetbegoviç, bu antlaşmayı "adil bir barış olmasa da süregelen bir savaştan daha iyidir" diyerek imzalamış ve Bosna-Hersek’in toprak bütünlüğünü hukuki zeminde korumayı başarmıştır.^【16】

Savaşın ardından 14 Eylül 1996’da yapılan ilk seçimlerde, Boşnak, Hırvat ve Sırp temsilcilerden oluşan üçlü Başkanlık Konseyi’ne seçilerek konseyin ilk başkanı olmuştur. 1998 seçimlerinden de galip çıkarak görevine devam etmiş, ancak ilerleyen yaşının ve sağlık sorunlarının devlet görevlerini aksatmasına izin vermemek amacıyla Haziran 2000’de kendi arzusuyla cumhurbaşkanlığından istifa etmiştir.^【17】

• Doğu ve Batı Arasında İslam (Islam između Istoka i Zapada): Eserde İslam; ruh ile beden, ahiret ile dünya, maneviyat ile madde arasında denge kuran "orta bir yol" ve "bütünsel bir dünya görüşü" olarak tanımlanır.^【18】
• İslam Deklarasyonu (Islamska Deklaracıja): İzzetbegoviç bu eserinde, Müslüman dünyasının geri kalmışlığını aşması için Batı taklitçiliğinden ve gelenekçilikten kurtulup sahabe neslini motive eden özgün İslam kültürüne dönmesi gerektiğini savunur.
• Özgürlüğe Kaçışım (Moj Bjeg u Slobodu): 1983 yılında hapse atıldığında kaleme aldığı tefekkür notlarından oluşur. Eser; insanlık problemlerine ilişkin evrensel sorgulamalar içerir.^【19】
• Tarihe Tanıklığım: Kendi yaşam öyküsünü ve Bosna’nın bağımsızlık sürecini anlattığı otobiyografik bir çalışmadır. Siyasi kararlarını, savaş dönemindeki diplomatik mücadelelerini ve şahsi anılarını aktarmıştır.

Aliya İzzetbegoviç’in uzun yıllar süren ağır hapis hayatı, savaşın yıpratıcı koşulları ve devlet yönetiminin getirdiği sorumluluklar sağlığını olumsuz etkilemiş; bu durum üzerine Haziran 2000’de, görev süresini tamamlamadan kendi arzusuyla Cumhurbaşkanlığı Konseyi üyeliğinden ayrılmıştır.^【20】

Hastanede yattığı son günlerinde, aralarında Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Bill Clinton ve Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın da bulunduğu pek çok devlet adamı tarafından ziyaret edilmiştir.^【21】Emeklilik döneminde de Bosna-Hersek’in birliği için rehberlik etmeye devam eden İzzetbegoviç, 19 Ekim 2003 tarihinde Saraybosna’da vefat etmiştir.

^{İzzetbegoviç'in Kabri (}Anadolu Ajansı⁾

Cenaze töreni, Saraybosna tarihinin kalabalıklarından birine sahne olmuştur. Her yaştan Boşnak, farklı etnik köken ve inançtan Bosna-Hersekliler ve dünyanın dört bir yanından gelen destekçileri, onu anmak üzere bir araya gelmiştir. Kendi vasiyetine sadık kalınarak, liderler için ayrılan özel bir anıt mezar yerine, savaşta omuz omuza mücadele ettiği silah arkadaşlarının yanına, Kovaçi Şehitliği’ne defnedilmiştir.^【22】

Aliya İzzetbegoviç’in mezar taşında, "Abdullah" (Allah'ın Kulu) ifadesi ve "Allah’a yemin olsun ki köle olmayacağız" sözü yer almaktadır.^【23】