Ana YazarHasan Mesut ÖNDER13 Temmuz 2026 13:48

ORCID ID

0000-0002-0175-634X

AMAN veya İbranice adı ile Agaf Hamodi, İsrail Genel Kurmay Başkanlığına bağlı, İngiliz geleneğine dayanan ve eski İngiliz subayları tarafından oluşturulan bir askeri istihbarat kuruluşudur (Barucija, 2020). 1950’li ve 1960’lı yıllarda öne çıkan AMAN direktörlerinden üçü- Chaim Hertzog, Yehoshafat Harkabi ve Aharon Yariv - eski İngiliz subayıdır. AMAN, 1953 yılında İsrail Genel Kurmayı içinde özerk bir müdürlük olarak kurulmuştur. Dış istihbaratı denetleme yetkisine sahip olan AMAN, İsrail içerisinde istihbarat faaliyetlerinde bulunmamaktadır. AMAN başkanları, tümgeneral rütbesindedir ve istihbarat deneyimi olmayan generallerden seçilmektedir. AMAN’ın diğer askeri istihbarat teşkilatlarından ayıran çeşitli özellikleri bulunduğu söylenebilir. Bu özelliklerin ilki, İsrail Genel Kurmay Başkanlığına bağlı olmasına rağmen Savunma Bakanı’na ve Başbakan’a doğrudan rapor sunabilmesidir. İkincisi ise AMAN’ın İsrail ulusal istihbarat tahminlerini yapmakla görevli olduğuna dair bir teamüldür (Bar-Joseph, 2010). AMAN, istihbarat toplamanın yanı sıra özel ve gizli operasyonlar yürütmekle görevli bir kurumdur. İsrail Genel Kurmayına bağlı olmasına rağmen, devlet yönetimi ve savaşa yönelik operasyonel, taktik ve stratejik istihbarat toplamaktadır【1】 (Pascovich, 2014).2006 Lübnan Savaşı’ndan sonra kurulan operasyon bölümünün başında bir tuğgeneral yer almaktadır. Operasyon bölümünün görevi hedef istihbaratı üretmek ve muadil yabancı askeri istihbarat teşkilatları ile uluslararası iş birliği kurmaktır. AMAN içerisinde istihbarata karşı koyma bölümü ve saha istihbaratını destekleyen personel birimi de bulunmaktadır. İstihbarat analizi faaliyetleri, Araştırma ve Analiz bölümü adı verilen birim tarafından yürütülmekte ve bu doğrultuda ulusal, stratejik ve taktik istihbarat üretilmektedir. Araştırma ve Analiz bölümünün başında da bir tuğgeneral bulunmaktadır. Bu birim, bölgesel ve fonksiyonel departmanlardan oluşmaktadır. Araştırma ve Analiz bölümü, İsrail ordusuna bağlı Deniz, Hava ve Bölge Komutanlıklarının analizlerini ve istihbarat faaliyetlerini denetlemektedir.AMAN içerisinde Araştırma ve Analiz bölümünün ürettiği istihbaratı denetleyen İnceleme departmanı (Mahleket Habakara) yer almaktadır (Pascovich, 2018). Bu birim, 1973 Savaşındaki istihbarat başarısızlığı sonrasında (Önder, 2024) kurulmuştur, 1984 yılına kadar Araştırma ve Analiz bölümüne bağlı bir yapı iken bu tarihten sonra faaliyetlerini AMAN başkanına bağlı olarak yürütmektedir. Söz konusu bölüm alternatif istihbarat değerlendirmeleri sağlayıp karşıt düşünce konusunda uzmanlaşırken eş anlı istihbarat felsefesi ve metodolojisinin temel konularıyla da ilgilenmektedir. Genellikle bu birimin başında bir albay bulunmaktadır ancak son yıllarda bir yarbayın ve bir sivilin de yönettiği görülmektedir (I., 2017).AMAN’da haber toplamakla görevli farklı birimler bulunmaktadır. Bu birimlerden en büyüğü, ulusal sinyal istihbarat (SIGINT) toplamakla görevli olan ve başında bir tuğgeneral bulunan Birim 8200’dür. Birim 8200, taktik düzeyden, ulusal düzeye kadar bütün karar alma süreçlerine ve savaşa yönelik ihtiyaçlar için sinyal istihbaratı sağlamaktadır. Personel yapısı, subay ve askerlerden oluşmaktadır ve söz konusu personel titiz bir eleme süreci sonucunda istihdam edilmektedir【2】 (Perman, 2004).Açık kaynak istihbaratı toplam görevi 2021 yılına kadar Birim 8200 Hatzav (Kabak Çiçeği) tarafından yürütülmüştür. Açık kaynak istihbaratı toplama görevi 2022 yılından itibaren öncelikli olmaktan çıkarıldığı için birim lağvedilmiştir. Görüntü istihbarat (IMINT) toplama görevi ise Birim 9900 adı verilen departman tarafından yürütülmektedir. Burada taktik düzeyden ulusal düzeye kadar karar alma süreçleri desteklenmekte ve savaşa yönelik ihtiyaçlar karşılanmaktadır. Bu iki birimin de gelişmiş yapay zekâ teknolojileri kullandıkları ve veri bilimi konusunda kapasitelerinin yüksek olduğu bilinmektedir (Jager, 2021).Birim 504 AMAN içerisinde insan istihbaratı toplamakla görevlidir. Bu birim hem sorgulamalardan hem de casusların, angaje edilmesi ve yönetilmesinden sorumludur (Bob, 2023). Bu birim, bir albay tarafından yönetilmekte ve gizlilik esasına dayanmaktadır. AMAN’ın ayrıca özel operasyon yürütmekle görevli Sayeret Matkal (Genel Kurmay Devriyesi) adlı özel bir birimi daha vardır. Bu birim, bir tuğgeneral tarafından yönetilmekte; komando operasyonları yapmak için gerekli istihbarat ve teknolojileri kullanarak hareket etmektedir (Halevi, 2023).Dış istihbarat toplama görevi de bulunan AMAN insan hakları ihlallerinde ve suikastlarda Mossad ile birlikte görev almaktadır. Hamas lideri İsmail Haniye’nın İran’da bir suikast sonucu öldürülmesinde AMAN’ın sinyal istihbaratından sorumlu bölümü Birim 8200’ün Haniye’nin iletişimini ve İran’a gidiş sürecini takip ve tespit ettiği bilinmektedir (Çallı, 2024). İstihbarat örgütleri, siyasi karar vericilerin istediği eylemleri yapmaktan sorumlu kuruluşlar olduğu için AMAN ve bağlı birimlerinin de İsrail hükümetlerinin yaptığı insan hakları ihlallerinin ve yargısız infazların ortakları olduğu ifade edilebilir.