Araç (İlçe)

Araç, Kastamonu’nun batısında yer alan, tarım, hayvancılık ve ormancılıkla geçim sağlanan bir ilçedir. İlçede tarihi yapılar ve doğal alanlar bulunmaktadır.

Araç’ın yerleşim geçmişi, prehistorik çağlarla M.Ö. III. binyıla uzanan arkeolojik izlerle ortaya konmaktadır. Bölgenin bilinen en eski sakinleri “Gas” adıyla anılan topluluklardır. Yazılı tarih, Hitit hâkimiyeti döneminden başlayarak Frigya, Lidya ve Pers krallıklarının bölge üzerindeki egemenlik katmanlarını göstermektedir. M.Ö. I. yüzyılda Pontus Krallığı sınırları içinde “Sebastopolis” adıyla anılan kent, Roma İmparatorluğu’nun Traianus yönetiminde Kapadokya eyaletine bağlanmıştır. Kavimler Göçü sonrası on birinci yüzyılda Danişmendliler’in kontrolüne geçen Araç, sonraki dönemlerde İlhanlı, Eretna ve Kadı Burhaneddin’in dönemlerini yaşamıştır. 1460’ta Candaroğulları Beyliği egemenliğine geçen bölge, 1459’da Osmanlı İmparatorluğu sınırlarına katılmıştır. Osmanlı belgelerinde “İskefsir” olarak kaydedilen yerleşim, 1866’da belediye, 1868’de bucak merkezi olmuş; 20 Mayıs 1990’da Kastamonu iline bağlı ilçe statüsünü kazanmıştır. Tarihi miras öğeleri arasında Demirli (Küre-i Hadid) Köyü’ndeki İsmailbey Camii, Tatlıca Köyü Camii, antik kaya mezarları, tümülüsler ve lahitler; Anadolu’nun en eski yerleşim bölgelerinden biri olduğuna işaret eder. Araç ismi, Candaroğulları dönemine ait kaynaklarda, Karadeniz ile İç Anadolu arasındaki kervan yollarının kesişme noktasında yer aldığı için “araç/ara durak” anlamıyla görülmektedir.

Araç, Batı Karadeniz Bölgesi’nde, Kastamonu il merkezine 56 km, Karabük’e 65 km, Ankara’ya 290 km ve İstanbul’a 450 km uzaklıkta konumlanır. Koordinatları 41° 16′ K, 33° 34′ D, deniz seviyesinden yüksekliği 641 m, yönetim alanı 1.880 km²’dir. Kuzeyde Ilgaz Dağları’nın güney etekleri, doğuda Kastamonu ve İhsangazi, batıda Safranbolu, güneyde Ilgaz ve Ovacık ilçeleriyle çevrilidir. İlçe arazisi, derin vadiler oluşturan Araç ve Soğanlı çaylarının taşıdığı alüvyonlu düzlüklerle, bunları sınırlayan plato ve dağ eteklerinden oluşur. Toprak yapısı, vadi tabanlarında kumlu-tınlı ve killi alüvyon; yükseltilerde ise taşlı, kayan mineralli formasyon niteliğindedir.

^{Araç (}T. C. Araç Kaymakamlığı⁾

İklim, Karadeniz’in nemli koşullarıyla İç Anadolu karasal ikliminin geçiş özelliklerini taşır. Yazlar sıcak ve görece kurak; kışlar soğuk ve karlı seyreder. Temmuz–Ağustos ortalaması 20–24 °C, Ocak ortalaması –2–2 °C aralığındadır. Yıllık toplam yağış 450–500 mm’ye ulaşır; yağışlar kış ve ilkbahar aylarında yoğunlaşırken yaz aylarında düşer. Kar örtüsü, kasabanın yüksek yaylalarında ve dağ eteklerinde Kasım–Mart arasında 1–1,5 m kalınlığa erişebilir. İlçede Munay, Fındıklı, Başköy, Sıragömü, Kirazlı, Gölcük ve Eğriceova gibi 44 yayla, 785–1.900 m yükselti aralığında dağınık biçimde yer alır. Bitki örtüsü, tarıma elverişli alanlar dışındaki tüm yükseltileri kaplayan karaçam, sarıçam, kızılçam, köknar, kayın ve meşe topluluklarından oluşur.

Araç ilçesinin toplam nüfusu 2007 yılı itibarıyla 21.054 kişi iken 2024 yılında 18.452 kişiye gerilemiş olup bu dönemde 2017–2018, 2021–2022 ve 2022–2023 yıllarında sırasıyla 461, 202 ve 554 kişilik artışlar; diğer yıllarda ise değişen oranlarda azalışlar gözlenmiştir. 2024 verilerine göre erkek nüfus 9.409 (%50,99), kadın nüfus 9.043 (%49,01) düzeyinde gerçekleşmiş olup cinsiyetler arasındaki fark genellikle birkaç yüz kişi ölçeğinde kalmıştır. Yıllık nüfus değişimleri, yerel kayıt güncellemeleri ve göç hareketleri gibi etkenlerin etkisiyle dalgalı bir seyir izlemektedir.

Araç ekonomisi birincil sektör ağırlıklıdır ve tarım, hayvancılık ile ormancılık faaliyetlerinden oluşur. Vadi tabanlarındaki sulamalı düzlüklerde buğday, arpa, mısır ve baklagiller; kuru tarım sahalarında çavdar ve korunga gibi kuraklığa dayanıklı hububat ürünleri üretilir. Tarımsal mekanizasyonun sınırlı olması, ekipman ve sulama altyapısı eksikliği verim oranlarını belirler. Yayla florasının zenginliği ve çiçek çeşitliliği, küçük ölçekli arıcılık faaliyetlerine imkân tanır ve kırsal hane gelirlerine katkı sağlar.

Hayvancılıkta küçükbaş besiciliği yaygındır. Mera alanlarının dar olması, hayvan başına düşen otlatma süresini sınırlar; et ve süt üretimi aile ekonomilerine ek gelir oluşturur. Toplam 75.000 ha’lık orman alanında kereste üretimi, odun dışı orman ürünleri (kestane, mantar) toplanması ve ticareti yaygın biçimde sürdürülür.

Sanayi altyapısı kısıtlı olup ilçede un fabrikası ve hayvansal yem işletmeleri gibi tarıma bağlı tesisler faaliyet gösterir. Ticaret ve hizmet sektörü, Kastamonu–Karabük karayolu üzerindeki konumu nedeniyle yöresel ürünlerin pazarlanmasıyla sınırlı hacimde büyür. Ziraat Bankası ve Halkbank şubeleri, Tarım Kredi ve Esnaf Kefalet Kooperatifleri aracılığıyla finansman hizmetleri sunulur. Mevcut işletmelerin ve kooperatiflerin kayıtlı vergi mükellefi sayısı, bölgedeki ekonomik faaliyetlerin ölçeğine dair veri sağlar. Dış göç eğilimi, kış mevsiminde tarım dışı istihdam olanaklarının yetersizliğine bağlı olarak artmaktadır.

Araç’ın kültürel mirası, antik kaya mezarları, erken dönem cami kalıntıları, Osmanlı dönemi köprüleri ve mezarlık kitabeleriyle arkeolojik çeşitlilik taşır. Munay, Başköy, Kirazlı ve Eğriceova yaylalarındaki ahşap yayla evleri, geleneksel halk mimarisinin günümüze ulaşmış örnekleridir. Yaz aylarında düzenlenen yayla şenlikleri, halk oyunları, at yarışları ve yerel el sanatlarının sergilendiği etkinliklerle bölge kültürünün kuşaktan kuşağa aktarılmasına katkı sağlar. Av turizmi, geniş orman alanlarında yaban domuzu ve tavşan popülasyonuna bağlı olarak son yıllarda rağbet görür. Kanyon yürüyüşleri, kaya tırmanışı rotaları ve mağara keşifleri (İntaş, Çal, Kokurdan mağaraları) doğa sporlarına ilgi duyan gruplar için altyapı oluşturur.

Termal turizm, ilçe merkezindeki 48–52 °C sıcaklıktaki termal su kaynağı etrafında gelişmiştir. Pansiyon, motel ve küçük otel niteliğindeki tesisler, sabit kür uygulamaları, masaj ve rehabilitasyon hizmetleri sunar. Doğal göl ve dere kenarları (Zınav, Göllüköy, Hasanşeyh, Kurt ve Mehmetbey gölleri; Araç ve Soğanlı çayları), piknik, kamp ve amatör su sporları için elverişli mesire alanları oluşturur.

Yöresel mutfak, hububat unundan erişte, tarhana ve bazlama çeşitlerini; süt ürünlerinden tereyağı ve köy peyniri çeşitlerini; etli yemekler ve bakliyat çorbalarını içerir. Hamurlu-cevizli çörek, keşkek, tarhana çorbası, tirit, oğmaç çorbası, etli ekmek, börek ve köy helvası sık tüketilir. Orman ürünlerinden kanlıca, tellice ve kuzugöbeği mantarı toplama, kiren, ahlât, alıç ve kuşburnu reçelleri yapma; pestil ve bulhayır üretimi kırsal ailelerin ek gelir kaynaklarını çeşitlendirir.

Geçmişte her evin bahçesinde bulunan dokuma tezgâhları ve ahşap işliği ürünleri, günümüzde yalnızca anı olarak kalmış olsa da yerel yaşamın ekonomi ve kültürüne ışık tutar. İlçe nüfusunun bir bölümü, tatlı ve lokum üretimi ile fırıncılıkta uzmanlaşarak büyük şehirlerde faaliyet göstermektedir. Bu sektörel bağlantılar, Araç’ın hem geleneksel hem de çağdaş üretim ağlarına verdiği ekonomik yanıttır.