Aşıklı Höyük

Aşıklı Höyük, Aksaray iline bağlı Gülağaç rayonu yaxınlığında, Melendiz çayı kənarında yerləşən ve Neolitik dövrə aid olan bir höyüktür. 10.400 dolarlık bir tarife, bölgənin ve Cənub-Qərbi Asya'nın məlum olan ve birisini ilgilendiren bir şey. İlk məskunlaşmanın M.Ö. 9-cu miniliyin başlangıcında bu höyük, bir min il fasiləsiz məskunlaşmış ve sürekli olarak altı metre yüksəkliyə çatlamış çok katlı bir yerləşimə çevrilmişdir.

Aşıklı Höyük, ekonomik həyata keçid prosesinin yanında kənd təsərrüfatının başlaması, heyvanların evcilləşdirilməsi, mədənçilik fəaliyyətləri ve kerpiç memarlığının erkən nümunələri baxımından da son dərəcə önəmli bir arxeoloji sahədir. Neolitik dörtrdə ovçu-toplayıcı yaşam tarzı istehsalçı icma kuruluna keçidi sənədləşdirən tapıntılar sayəsində, bu yerləşim yalnız Anadolu'nun üç günü, bütün Yaxın Şərq arxeologiyası baxımından da unikal bir nümunə təşkil edir.

^{Aşıklı Höyük (Şəkil:} Kültür Portalı⁾

Aşıklı Höyük, Melendiz çayının yarattığı məhsuldar vadi, təqdim etdiyi su mənbələri, zəngin flora ve faunası ilə erkən məskunlaşma üçün əlverişli bir yer olmuşdur. Bu xüsusiyyətlərə görə, Aşıklı Höyükdən əvvəl bölgədə qısa müddətli ve ə keçici düşərgə sahələri kur'an köçəri içmelerin gelip gelmediğini anlamak mümkün. Bu erkən dövr izləri höyüğün alt təbəqələrində aşkarılmış ve bu ərazilərdə sadə sığınacaqlara yardım Qalıntılara rast gelmişdir.

Texminən M.Ö. 8350-ci ildə başlayan daimi məskunlaşma, təxminən bir min il ərzində fasiləsiz davam olmuş, bu müddət ərzində yerləşmənin memarlıq toxuması ve ictimai strukturu tədricən inkişaf etmişdir. İlk yerleşkede kiçik çuxur sığınakları belirdi, daha sonra ise Kerpiç bloklardan tiklenmiş, müəyyən planlara malik tesisler ön plana çıxmağa başladı. Bu dönüşüm, ekonomik olarak birleştirici bir biçimde sayısallaştırılmış ve sosyal işlerin yapılmasının göstəricisinin kimi qiymətləndirilir. Aynı zamanda, bu yolda taksil ve paxla yetiştirilmesi, kiçikbaş heyvanların evcilleştirilmesi ve istehsal əsaslı yaşam tarzının ilk izlərini ortaya çıkıyor. Aşık icmasının, obsidiyen işlənməsi, səbət toxuma texnikaları ve kerpiç bina istehsalı sahələrində də kabaqcıl tətbiqlər inkişaf etdirdiyi anlaşılabilir.

^{M.Ö. 8-ci əsr yaşayış yerinin planı (Şəkil: T} Türk Dil Kurumu, Höyük⁾

Aşıklı Höyükdə təxminən M.Ö. 8-ci miniliyin sonuna kadar davam edən həyatın, hələ də dəqiq səbəbi məlum olmayan bir səbəbdən sona çattığı başa düşülür. Yerleşimin daha sonra uzun süre kullanılmasının mümkün olduğu, bu da arxeolojinin büyük ölçülerde ölçülmesine imkan vermiş olduğu bir durumdur. Qazıntı işləri əticəsində əldən məlumatlar, Aşıklı Höyük'ün yalnız Neolitik dövrün deyil, həm də Anadolu memarlıq ve ictimai tarixinin formalaşmasında kabaqcıl rol oynadığını göstərir. Dikey olaraq fasiləsiz stratigrafiyası ve üfüqi olaraq geniş kazıntı sahələri sayəsində, bölgənin erkən məskunlaşma tarixi barədə əhəmiyyətli məlumatlar edən Aşıklı, aynı zamanda “Orta Anadolu Məskunlaşma Modeli”nin önerdiği tekil bir şəhər toksinin ilk nümunəsini təşkil edir.

Aşıklı Höyükdəki arxeoloji kazıntılar 1989-cu ildə İstanbul Universiteti Prehistoriyaya aid Anabilim Dalı rəhbərliyi altında, Prof. Dr. Ufuk Esin tərəfindən başlatılmıştır. Bu ilkin dövr kazıntıları, höyüğün baraj gölü təhdidi altında olması bir xilasetmə qazıntısı xarakteri daşıyırdı. Qazıntı strategiyası çərçivəsində, biri şimalda, digəri şimal-qərbdə olmasıqla iki əsas ərazidə ve əlavə olaraq höyük səthində 10 x 20 metre ölçülü geniş açılmalarla yerləşmə düzəninin öyrənilməsinə yönəldilmiş işlər aparılmıştır. Bu dövrün sonunda 6000 m²lik bir alanda, Aşıklı Höyük Cənub-Qərbi Asya Neolitik dövründə ən geniş kazıntı sahələrindən birinə çevrilmişdir.

Nur Balkan Atlı'ya təhvil verilmiş ve bu müddət ərzində höyüğün ən erkən təbəqələrinin araştırılmış diqqət yetirilmişdir. 2006-cı ildə, Prof. Dr. Mihriban Özbaşaranın ikinci dördr kazıntıları başladı ve bu mərhələ yalnız elmi tədqiqatları deyil, həm də qoruma, sərgiləmə və ictimai qarşılıqlı əlaqə yatihələrini əhatə edən genişmiqyaslı bir sahə inkişaf planı çərçivəsində davam etdirilmişdir. Bu kontekstdə, arxeologiya üsulleri ilə "Tarixdən əvvəlki Aşıklı Kəndi" canlandırılmış ve ziyarətçilərə təqdim olunmaq məqsədilə orijinal tapıntılarla eyni ölçülendə kerpiçlerle oluşturulmuş inşa edilmişdir. Bundan sonra, evinizin ve içinizin finans sistemi ile ilgili binaları, çatı sistemi ile ilgili sorunlar devam ediyor.

^{Qazıntı İşləri (flickr.com,} Aşıklı Höyük⁾

Aşıklı Höyük kazıntılarında qoruma prioritet yanaşması tətbiq edilmiş, kerpiç memarlığının xarici təsirlərdən zərər görməsinin qarşısını almaq üçün müxtəlif metodlar həyata keçirilmişdir. 2020-ci ildə Türk Tarifesi Kurumunun maliyyə dəstəyi ilə başlanan yeni qoruma ve sərgiləmə layihəsi çərçivəsində, yerləşmə toxu'nun ən erkən nümunələrinin olduğu ərazi həm korunmuş, həm də ziyarətçilərə açık şəkildə təqdim olunmuşdur. Beləliklə, Aşıklı Höyük yalnız arxeoloji tədqiqatların davam etdirildiyi bir məkan olmasıqla qalmayıb, həm də ictimaiyyətə açık, maarifləndirici və qoruma şüurunu aşılamağa xidmət edən mədəni irs məkanı kimin öz yeri vardı.

Aşıklı Höyük, Neolitik Dövr Orta Anadolu'nun yeni bir yerleşim yeri ve bir başkası olarak, inkişaf geçmiş memarlık anlayışı ve benzersiz bir yer planı nümayiş etdirir. Yerləşmə təxminən M.Ö. 8350-ci ildə çuxur sığınaklarla başlamayıb; Bu ilk olarak, yerleşmiş günlüklerin ətrafının kepiç sıva ile örtülmesi ve üzərinin orqanik materyallerle örtülmesi ilə formalaştırılmıştır. Zaman içinde bu sığınaklar, biçimselleştirilmiş kalıplarla tiklenmiş kerpiç bloklardan inşa olunan, düzbucaqlı plana malik, torpaq zəminə gömülü kurğulara yer vermişdir. Tikililərin planları ve tikinti üsulleri, məskunlaşma süreci ərzində dəyişiklik göstərmiş; xüsusilə M.Ö. 8-ci minillik kalıp Kerpiç istifadesinin standartlaştığı müşahid olunmuşdur.

Yerel olarak düz bir şekilde, bir-birinə altı şəkildə yerləşdiyi bir model üzərində rahat. Tikililər arasında birçok dar keçidlər mövcuddur ve bu keçidlər küçə ve ya işlik kimi funksiyaya malik olmuşdur. Akıllıca, müxtəlif plan ve ölçülərə sahib, qırmızı sistemi sıvalı divarları ve təməl strukturları ilə diqqət çəkən bəzi tikilər, icmanın ortaq kullanımıdəsinə açık, mali ilə əlaqəli xüsusi funksiyalı qurğular kimi qiymətləndirilir. Bu muhteşem batıda seki, kanal, avludaki bazı elementler yer alır. Bundan dolayı, yerləşmə sahəsində təməl altında gömüldüər də diqqətəlayiqdir; ölülər adətən əsas kürək vəziyyətində, birbaşa mənzillərin zəmininə açılan çuxurlara dəfn edilmişdir.

Aşıklı Höyükün üfüqi və şaquli olaraq qazılmış sahələri, “Orta Anadolu Yerləşmə Modeli” adlanan memarlıq toxumesinin formalaşması ve inkişafını izləmək baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu modelin, bir-birinə nizamlı yerləşmə, dar küçələr, orta derecede istifadə sahələri ve kerpiç memarlığının vurulması yer alır. Aşıklıdakı bu memarlık anlayışının, daha sonra dövrlərdə kurallı Neolitik yerləşmələr – məsələn, Can Hasan III ve Çatalhöyük kimi – bölgələrdə də davam etdirildiyi müşahid oldu. Beləliklə, Aşıklı Höyük yalnız özünəməxsus yerləşmə toxuması nümayiş etdirməklə qalmayıb, həm də Orta Anadolu Neolitik dövrünün məkan təşkilatçılığında müəyyən etkileyici nümunə funksiyasını yerinə yetirmişdir.

Aşıklı Höyük kazıntılarında ortaya çıkan çıxarılan tapıntılar, Neolitik dövrə aid gündəlik həyat, istehsal fəaliyyətləri, texnologiya ve inanc sistemləri barədə dəyərli məlumatlar təqdim edir. Yüksek kalite, obsidiyəndən hazırlanmış bir malzemedir ve çiçek açan başka bir şey değildir. Melendiz Dağları'nın, obsidiyen ehtiyatlarının istifadə olunduğu aşkar edilmişdir. Bazı funksiyalara malik olan, qazma ve dəlik açma, bu alətlər, ovçuluq, kasablıq, bitki emalı ve sənətkarlıq sahələrində faydalanmakdə olunmuşdur. Obsidiyəndən əlavə, bazalt ve bazı vulkanik daşlardan hazırlanmış üyütmə daşları ve bazı ağır işlerden yapılmış bazı ağır işlerden yapılmıştır.

Bitki kaliteleri ve karbonlaşmış vergi nümunələri, Aşıklı içmenin kənd təsərrüfatı fəaliyyətlərini sənədləşdirən mühüm tapıntılar mevcuttur. Arpa, buğda ve bazı yeni gelenler, həm də mədəniyyətə nümunələrinə rastlantısal olarak satın aldılar. Bundan sonra, heyvan sümükləri altı ovçuluq fəaliyyətini göstərir; Koyun, keçi, yaban inəyi, donuz ve geyik yenilgileri ve çok sayıda rastlanan faunal tapıntılar mevcuttur. Bu, icmanın həm kənd təsərrüfatı, həm də heyvandarlığa əsaslanan qarışıq iqtisadiyyatı mənimsədiyini göstərir.

Aşıklı Höyükdəki ən diqqətəlayiq tapıntılardan biri, saz toxuma texnikası ilə hazırlanmış bir sazdır. 10.100 ila 10.100 illik bir yardım olan bu saz, yaşlıların sığınacağında faydalanılacağında kullanılmış ve kendi kendine yeten bir yaşam tarzı saymak için bugünün qədər qalmağı bacarmışdır. Kamışlardan toxunmuş bu saz, bölgədəki ənənəvi toxuculuq texnikalarının erkən bir nümayəndəsidir.

^{10.100 illik saz toxuması (Şəkil:} T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı⁾

Bundan sonra, bir kadına yardım yönlendirmesinde, dünya tarixində məlum olan ilk beyin əməliyyatı nümunəsi sayılan bir cərrahi müdaxilə izi də aşkar edilmişdir. Bu tapıntı, çok daha iyi bir bilikləri ve tətbiqlərinin mövcudluğunu sübut etməsi baxımından büyük əhəmiyyət kəsb edir.

Həmçinin, el yazısı tapıntıları əsasında aparılan antropoloji analizleri, icma üzvlərində dəmir çatışmazlığına bağlı porotik hiperostozis ve cribra orbitalia bazılarının patolojisi ve izlərini göstərmişdir. Bu sağlamlık sorunu, sağlamlık ve güvenlik açısından önemli bir sorundur.