Ataerkil Toplum

Ataerkillik, kelime anlamı olarak erkek iktidarını ifade eden ve Batı dillerindeki karşılığı olan "patriarka" (patriarchy) sözcüğünün kökeni "patria" (baba) kelimesinden türetilen bir kavramdır. Sosyolojik bağlamda ataerkillik, erkek otoritesine dayanan, temelini erkeğin üstünlüğü fikrinin oluşturduğu bir tür toplumsal örgütlenme ve hiyerarşik düzen olarak tanımlanmaktadır. Bu sistem, erkeklerin kadınlar üzerinde tahakküm kurmasını sağlayan, maddi temelleri bulunan ve erkek erkeğe dayanışmayı içeren sosyal ilişkiler bütünü şeklinde kavramsallaştırılmıştır. Toplumsal cinsiyet eşitsizliğini besleyen ataerkil yapı, yalnızca biyolojik bir farkı değil, bireylerin yaşamın ilk yıllarından itibaren içine doğdukları kültürel, dini ve ideolojik sistemlerin şekillendirdiği geniş bir toplumsal iş bölümünü ifade eder.

Ataerkil toplum düzeninin ortaya çıkışı, arkeolojik verilere göre neolitik toplumda kültürel döneme ve ilk kentsel toplulukların belirdiği Mezopotamya'ya (İ.Ö. 3500-3000) uzanmaktadır. Kent devletlerinin gelişmesiyle birlikte askeri rekabetin önem kazanması ve mülkiyetin babadan oğula geçmesini güvence altına alma ihtiyacı, ataerkil ailenin temellerini atmıştır. Bu gereksinim, kadınların cinselliğinin ve doğurganlığının erkekler tarafından denetlenmesini zorunlu kılmış, kadının bedeni üzerinde kurulan bu denetim ataerkil aile ve mülkiyetin korunması açısından yasalara geçirilmiştir. Friedrich Engels ve Lewis Henry Morgan gibi düşünürlerin antropolojik incelemeleri de ataerkilliğin kökenini özel mülkiyetin ve devletin doğuşuna bağlamış; eşitsizliğin insan evriminin belirli bir aşamasında üretim tarzındaki gelişmelere paralel olarak ortaya çıktığını ileri sürmüştür. Zamanla kent toplumunun karmaşıklaşması ve sınıflı yapıların belirmesiyle birlikte, ataerkil aile yapısı mutlak bir otorite mekanizması haline gelmiş ve kadınlar ikincil konuma itilmiştir.

Ataerkil ideoloji, toplumu özel ve kamusal alan olmak üzere ikili bir yapıya ayırarak kadınları özel alanla (ev, aile, çocuk bakımı), erkekleri ise kamusal alanla (siyaset, iş hayatı, vatan savunması, kültür) sınırlandırmaktadır. Bu toplumsal cinsiyete dayalı iş bölümü hiyerarşik bir sistem yaratarak erkeği aktif, özne ve olumlu taraf; kadını ise pasif, öteki ve olumsuz taraf olarak kodlar. Kadınların ev içinde gerçekleştirdikleri yeniden üretim faaliyetleri, yani yemek yapma, temizlik ve çocuk bakımı gibi işler, piyasa koşullarında değişim değeri olmayan ve ekonomik olarak üretken sayılmayan karşılıksız emek biçimleri olarak değersizleştirilir. Buna karşın, erkeklik ve kamusal alan birleştirilerek erkeğe ailenin ve toplumun ekonomik sağlayıcısı rolü yüklenmektedir.

Ataerkillik, farklı sosyolojik ekoller ve feminist kuramlar tarafından çeşitli boyutlarıyla ele alınmıştır. Marksist feministler ataerkilliği üretim ve yeniden üretim sisteminin bir parçası olarak kavrayıp, maddi temelini iş gücü ve ev içi emeğin sömürülmesine dayandırırken; radikal feministler bu kavramın kökenini biyolojide, doğurganlığın denetlenmesinde ve psikolojik kişilik yapılarında aramışlardır. Sylvia Walby gibi kuramcılar ise ataerkilliği daha bütüncül bir yapıda ele alarak; üretimdeki ataerkil ilişkiler, ev içi emek, devlet, şiddet, cinsellik ve kültürel kurumlar (din, medya, eğitim) olmak üzere altı temel yapıdan oluşan bir sistem olarak formüle etmişlerdir. Diğer taraftan Ekofeminist yaklaşım, ataerkilliğin kurduğu tahakküm sisteminin yalnızca kadınları değil, aynı zamanda doğayı da sömürdüğünü vurgular. Batı düşünce geleneğinde kök salmış olan akıl/doğa, erkek/kadın, kültür/doğa gibi düalist (ikici) mantık yapısı, hem kadının hem de insan dışındaki tüm varlıkların sistematik bir biçimde aşağılanmasına ve ötekileştirilmesine meşruiyet sağlamıştır.

Ataerkillik yalnızca kadınların ezildiği bir sistem değil, aynı zamanda erkeklerin kendi aralarındaki hiyerarşiyi ve iktidar ilişkilerini de belirleyen çok boyutlu bir "ataerkil ağ"dır. Deniz Kandiyoti'nin literatüre kazandırdığı "ataerkil pazarlıklar" kavramı, iki cinsiyet arasında zamanla değişebilen, uzlaşılan veya karşı konulan karmaşık bir ilişki ve strateji sistemine işaret eder. Bu ağın devamlılığı, toplum tarafından kurgulanan ve yüceltilen hegemonik erkeklik biçimlerinin içselleştirilmesine dayanır. Hegemonik erkeklik, her erkeğin ulaşması beklenen; koruyucu, geçindirici ve dölleyici olma gibi temel ölçütlere dayanan bir idealdir. Ancak bu ideallere ulaşma zorunluluğu, erkekler üzerinde sürekli bir kanıtlama baskısı ve yaşamsal bir stres yaratır. Erken yaşlardan itibaren "güçsüzlük" hissini bertaraf etmek üzere eğitilen erkekler, askerlik ve iş hayatı gibi kurumlarda otorite ve hiyerarşi ile donatılarak şiddet ve rekabet odaklı bir sosyalleşme sürecinden geçerler. Toplumdaki şeref ve namus kavramları da bu erkeklik ideolojisinin hem bireysel hem de kolektif düzeyde denetlenmesini ve sürdürülmesini sağlayan temel ahlaki mekanizmalardır.

Endüstrileşme, sanayi toplumuna geçiş ve kadınların eğitim düzeyinin yükselmesiyle birlikte ataerkil ilişkiler form değiştirmiş, ancak özündeki iktidar dinamiklerini kaybetmemiştir. Kapitalist üretim biçimleriyle eklemlenen ataerkillik, kadının çalışma yaşamına katılımını belirli sınırlar ve dezavantajlar çerçevesinde tutmaya devam etmektedir. Kadınlar iş hayatına girdiklerinde dahi, toplumsal cinsiyet rollerinin bir uzantısı sayılan öğretmenlik, hemşirelik ve sekreterlik gibi "dişil" mesleklere yönlendirilmektedir. Üstelik ücretli istihdama katılmak kadınları ev içi sorumluluklarından muaf tutmamakta; kadınlar çalışma hayatının yanı sıra ev işleri ve çocuk bakımı gibi yükümlülükleri de üstlenerek "ikinci bir vardiya" yaşamak zorunda bırakılmaktadır. İş yerinde de devam eden ataerkil denetim, kadınların daha düşük ücretlerle, güvencesiz çalıştırılmalarına ve terfi imkanlarının kısıtlanmasına zemin hazırlamaktadır. Sonuç olarak, kapitalizm ve ataerkillik birbirini besleyen yapılar olarak işlev görmekte, kadının ekonomik hayattaki konumu "ikincil iş gücü" düzeyinde tutulurken, elde edilen gelir erkeğin denetimine sunularak aile içindeki ataerkil hiyerarşi yeniden üretilmektedir.

Ataerkil toplum düzeninin kurumsallaşması, arkeolojik verilere göre "uygarlığa" ilk geçişin yaşandığı eski Mezopotamya'da kent devletlerinin belirmesiyle ortaya çıkmış bir olgudur. Yazının keşfedilmesi ile İ.Ö. 3500 - 3000 yılları arasına rastlayan bu süreçte, ilk kentsel toplulukların kent devletlerine dönüşmesi, bu devletler arası egemenlik mücadelelerini ve askeri rekabetin önem kazanmasını beraberinde getirmiştir. Bu rekabet ortamı, askerlerin ve kayıt tutma bilgisini tekelinde bulunduran tapınak rahiplerinin mülk sahibi sınıfları oluşturduğu sınıflı bir toplum yapısının doğmasına zemin hazırlamıştır.

Sınıflı toplumun doğuşuyla birlikte mülkiyetin babadan oğula miras yoluyla geçişini güvence altına alma ihtiyacı, ataerkil ailenin yasalara geçirilerek devlet güvencesine kavuşturulmasını, yani kurumsallaşmasını sağlamıştır. Mülkiyetin korunması gereksinimi, kadınların ve özellikle kadın bedeninin sıkı bir biçimde denetlenmesini zorunlu kılmıştır. Bu süreçte kadının cinselliği öncelikle babanın, evlendikten sonra ise kocanın malı olarak tanımlanmış; kadının cinsel saflığı ve özellikle bekareti üzerinde pazarlık yapılabilen bir ekonomik değere dönüştürülmüştür. Beden ve doğurganlık üzerindeki bu denetim, cinselliği tek bir erkeğe ait olan "saygın" kadın ile cinselliği herkese ait olan fahişe arasında kesin bir toplumsal ayrımın doğmasına yol açmıştır.

Kent toplumunun karmaşıklaşması ve mesleki uzmanlaşmanın artmasıyla beraber, kadınlar çalışan sınıflardan ve mesleklerden önemli ölçüde dışlanmışlardır. Bu dışlanma, kadınların ekonomiye sağladıkları katkıları azaltarak ikincil ve bağımlı konumlarını daha da pekiştirmiştir. Erkeklerin sınıfsal hiyerarşideki yerleri üretimle olan ilişkilerine bağlıyken, kadınların hiyerarşideki konumu onları koruyan erkeğin konumuna ve kendi cinsel faaliyetlerine bağlı hale gelmiştir.

Mezopotamya'da kent devletleri arasındaki mücadeleler sonucunda erkek egemenliği iyice kurumsallaştıkça, yasal düzenlemeler de kadınlar açısından giderek daha baskıcı ve sınırlayıcı bir niteliğe bürünmüştür. Kent devletleri dönemi boyunca iktidarın ve otoritenin mutlak kaynağı baba ve koca olmuş, kadınlar ve çocuklar bu otoriteye itaat etmekle yükümlü kılınmıştır. İ.Ö. 3. binyılın ortalarına ait metinler, aile reisinin karısını ve çocuklarını borç karşılığında rehin verebildiğini, borç ödenmediği takdirde onları borç kölesi haline getirebildiğini ve hatta kendi alacağı cezalar için onları kendi yerine kullanma hakkına sahip olduğunu açıkça göstermektedir.

Ataerkilliğin kurumsallaşmasına paralel olarak, kadınların örtünmesi uygulaması da özellikle üst sınıflar arasında yaygınlaşmıştır. Peçe kullanımı yalnızca yüksek sınıflara özgü bir statü sembolü olmakla kalmamış; tek bir erkeğin mülkiyetinde ve koruması altında olan "saygın" kadınları, bütün erkeklerin kullanımına açık olan kadınlardan ayırmaya yarayan güçlü bir toplumsal denetim aracı olarak kurumsallaşmıştır.

Endüstrileşme ve sanayi toplumuna geçişle birlikte kadınların statüsünde iyileşmeler görülmüş ve patriarkal (ataerkil) ilişkilerin çözülmesinde ilerleme kaydedilmiştir. Sanayileşmiş toplumların birçoğunda toplumsal cinsiyet ayrımcılığı yapan yasalar kaldırılmış; aynı işe aynı ücreti vermeme, ücret sınırlandırmaları veya yalnızca erkeklere açık meslek kuruluşları gibi kadını geleneksel olarak ikinci plana iten uygulamalar büyük ölçüde aşınmıştır.

Üretim yapısı ve iş yaşamındaki bu değişim, aile içindeki güç dengelerini de doğrudan etkilemiştir. Özellikle kırsaldan metropollere göç eden ailelerde ekonomik zorunlulukların bir sonucu olarak kadınların çalışma hayatına girmesi, erkeğin aile içindeki yegâne ekonomik güç olma konumunu sarsmıştır. Kadınların eğitim düzeyinin yükselmesi ve kamusal alanda yer almaya başlamasıyla, geleneksel ataerkilliğin kadın ve erkek arasına çizdiği sınırlar ile cinsiyetlere atfedilen alanlar değişime uğramıştır. Buna ek olarak tarım ekonomisinden sanayi ekonomisine geçiş, çok sayıda çocuğun aile için üretken bir iş gücünden ziyade bir yüke dönüşmesine neden olmuş, bu durum da doğum oranlarının düşmesini beraberinde getirmiştir.

Ancak yaşanan tüm bu gelişmeler ataerkil yapının tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmemektedir; ataerkil sistem çağa ayak uydurarak yalnızca biçim (kabuk) değiştirmiştir. Kadınlar iş yaşamında önemli kazanımlar elde etseler de kitlesel düzeyde yeni eşitsizliklerle karşı karşıya kalmışlardır. Örneğin kadınların aldıkları ücretler erkeklerin gerisinde kalmaya devam etmiş ve kadınlar genellikle öğretmenlik, hemşirelik, sekreterlik gibi belirli alanlarda istihdam edilmiştir. Bunun yanı sıra, iş hayatında cinsel taciz ve kadın olmaktan kaynaklanan terfi engelleri gibi sorunlar baş göstermiş; ev içindeki çocuk, yaşlı ve hasta bakımı gibi geleneksel sorumlulukların ağırlığı ise ikincil roller olarak hala kadınların srtına yüklenmeye devam etmiştir.

Deniz Kandiyoti tarafından literatüre kazandırılan "ataerkil pazarlıklar" kavramı, iki cinsiyet arasında gerçekleşen, her iki tarafın da rıza gösterdiği ancak zaman içinde değişime, karşı koymaya ve yeniden tanımlanmaya açık olan bir ilişki ağını ifade eder. Bu kavram, kadınların ataerkil yapı içerisindeki stratejilerini şu şekillerde etkilemektedir:

Ataerkil pazarlıkların kuralları ve sınırları toplumdan topluma farklılık gösterir. Bu farklılık, kadınların ataerkil sisteme karşı geliştirdikleri aktif veya pasif direnişlerin hem niteliğini hem de biçimini doğrudan etkiler. Kadınlar stratejilerini içinde bulundukları toplumun pazarlık koşullarına göre ayarlarlar.

Ataerkil ağ içerisindeki bu pazarlıklar statik değildir. Kadınlar ve erkekler arasında kimi zaman uzlaşılan, kimi zaman da karşı koyulan bir süreç söz konusudur. Bu durum, toplumsal cinsiyet ilişkilerinin yeniden kurulması aşamasında kadınların stratejilerini birtakım mücadelelere ve tarihsel dönüşümlere açık hale getirir.

Kadınların kişisel yaşamlarında erkeklere karşı ellerinde bulundurdukları en büyük kişisel güç, aile içindeki "mahrem" alandır. Ataerkil sistemin dışarıda sürekli güçlü olmaya zorladığı erkekler, iç dünyalarını, çelişkilerini ve zayıflıklarını en rahat eşlerinin yanında dışa vururlar. Kadının bu zayıflıklara ve sırlara hâkim olması ona kocası üzerinde bir güç ve sırdaşlık sağlar; böylece kadınlar bu mahrem alan üzerinden kocalarıyla sıkı ataerkil pazarlıklar yürüterek kendi stratejilerini ve güç alanlarını oluştururlar.

Ataerkillik, yalnızca biyolojik bir erkeklik durumu değil; topluma empoze edilen, bireylerin uyum sağlamasının beklendiği ve içselleştirilen ataerkil hegemonik erkeklik biçimleriyle ortaya çıkan bir olgudur. Sosyolojik bağlamda "ideal" erkeklik kişiden kişiye değişebilen ve belirsizlik taşıyan bir kavram iken, hegemonik erkeklik toplumdaki diğer erkeklik biçimlerinin kendisine göre şekillendiği veya rekabet ettiği, üzerinde ortak bir varsayımın bulunduğu daha kalıcı bir yapıyı temsil etmektedir. Modern toplumlarda bireylerin sosyalleşme sürecinde en kolay ulaşabildikleri ve toplum tarafından en çok onay gören kimlik parçacıkları, hegemonik erkekliği oluşturan unsurlardır. Bu bağlamda hegemonik erkeklik, toplum tarafından kurumsallaştırılan ve ataerkil sistemin devamlılığını sağlamak adına yüceltilen bir toplumsal cinsiyet inşasıdır.

Her ataerkil toplum, kendi kültürel dinamiklerine uygun bir hegemonik erkeklik modeli yaratmakta ve sistemin işleyişini bu model üzerinden güvence altına almaktadır. Hegemonik erkeklik temelde dölleyici, koruyucu ve geçindirici olmak üzere üç işlevsel ölçüt üzerine kurgulanmaktadır. Modern toplumda bir erkeğin iktidarını kurabileceği bir aile ve çevre inşa edebilmesi, ataerkilliğin ona dayattığı bu erkeklik imajını sürekli olarak sürdürmesine bağlıdır. Bu sistemi kabul etmeyen veya bu yapıya uyum sağlayamayan erkeklerin ataerkil düzen içerisinde meşru bir yeri bulunmamaktadır. Sistemin hiyerarşik doğası gereği, hegemonik erkeklik ideallerine en çok yaklaşan veya bu özellikleri en yoğun biçimde içselleştirdiği düşünülen bireyler, toplumda hükmeden sınıfı oluşturmaktadır. Buna karşın, sistemin dayattığı bu erkeklik normlarını sergilemeyen, kanıtlama ihtiyacı hissetmeyen veya bu gücü kendinde bulamayan bireyler, hegemonik heteroseksüel düzen tarafından "erkek" olarak dahi kabul edilmemekte ve ötekileştirilerek sistemin dışına itilmektedir.

Hegemonik erkeklik ideolojisi, erkeklere sosyal ve ekonomik iktidar sağlamakla birlikte son derece zorlu ve stresli bir süreç dayatmaktadır. Ataerkil ağ, kendisini öyle bir kurgulamıştır ki, sistem içindeki hiçbir erkek tam anlamıyla o idealize edilmiş hegemonik erkeklik seviyesine ulaşamaz. Bu mutlak ulaşılmazlık durumu, erkeğin yaşamı boyunca ve yaşlılık dönemine kadar erkekliğini sürekli olarak kanıtlamak zorunda bırakılmasına neden olur. Erkeklik kimliğinin kurulmasının temelinde, bu kimliğin toplum tarafından reddedilme veya yok sayılma tehdidi yatmaktadır. Erkek bireyler, "erken yaş güçsüzlüğü" olarak adlandırılan ve kadınların dünyasından kopup erkeklerin dünyasına geçerken hissettikleri yetersizlik duygusunu askerlik ve iş yaşamı gibi kurumlarda sürekli hissederek bunu sertlik veya otorite yoluyla bertaraf etmeye çalışırlar. Sonuç olarak, erkekler hiyerarşik sistem içerisinde iktidarlarını ve erkekliklerini koruyabilmek adına sürekli bir yaşamsal rekabetin ve stresin içerisine sürüklenmekte, yaşanan bu ispatlama çabası da bizzat ataerkil sistemin modern toplumda kendini yeniden üretmesini sağlayan yegâne mekanizmaya dönüşmektedir.

Modern toplumda kapitalizm ve ataerkillik ilişkisi, sosyolojik ve feminist kuramlarda genellikle birbirini besleyen, yapısal olarak bütünleşmiş sistemler şeklinde ele alınmaktadır. Marksist feminist yaklaşıma göre ataerkillik, yalnızca düşünsel veya ideolojik bir sistem değil; temelini erkeklerin kadınların iş gücünü ve üretkenliğini kontrol edebilmesinde bulan maddi bir yapıya sahiptir. Zillah Eisenstein gibi kuramcılar, bu iki sistemin örtüşmesini "kapitalist ataerkillik" kavramıyla tanımlayarak, kapitalizmin ataerkilliği kullandığını ve ataerkilliğin de sermayenin gereksinimleri doğrultusunda şekillendiğini ileri sürmektedir. Analitik düzeyde kapitalizm ve ataerkillik birbirinden bağımsız sistemler olarak değerlendirilebilse de, pratik yaşamda ve toplumsal örgütlenmede kapitalist üretim biçimi ile ataerkil ilişkiler, cinsiyet eşitsizliğini sistematik bir biçimde yeniden üretmek üzere iç içe geçmiştir.

Kapitalist sistemde ekonomik değerin ve üretkenliğin yalnızca piyasa koşullarına göre belirlenmesi, kadının ev içi emeğinin değersizleşmesine yol açmıştır. Kadınların hane içinde kendilerinin, ailelerinin ve toplumun yeniden üretimi için gerçekleştirdikleri yemek yapma, temizlik ve çocuk bakımı gibi faaliyetler; kullanım değerine sahip olmalarına rağmen piyasada bir değişim değeri bulunmadığı için üretim faaliyetlerinden sayılmamakta ve ekonomik olarak karşılıksız bırakılmaktadır. Christine Delphy gibi teorisyenler, evlilik kurumunu doğrudan doğruya kocanın karısının ücretsiz iş gücünü mülk edindiği ev içi bir üretim tarzı ve ataerkil bir sömürü modeli olarak kavramsallaştırmaktadır. Bu analize göre, kadınların ekonomik ve toplumsal bağlamda ezilmesinin maddi temeli yalnızca kapitalist üretim ilişkilerinde değil, kendine has dinamikleri olan ataerkil üretim ilişkilerinde yatmaktadır.

Sanayileşme ve kapitalizmin gelişimiyle birlikte kadınların ücretli çalışma yaşamına kitlesel olarak katılması, ataerkil sistemin özündeki hiyerarşik iş bölümünü ortadan kaldırmamış, aksine çalışma yaşamına entegre etmiştir. Kadınlar piyasaya girdiklerinde, toplumsal cinsiyete dayalı iş bölümünün bir uzantısı olarak genellikle düşük statülü, düşük ücretli, niteliksiz ve güvencesiz ikincil iş gücü alanlarına itilmektedir. Kapitalist üretim biçimi, ataerkil ideolojinin fonksiyonlarını iş yerindeki cinsiyet ayrımcılığı üzerinden açığa çıkararak kadınların ekonomik kurumlarda erkeklerle eşit rekabet etmesini şiddetle engellemektedir. İş yerlerinde de varlığını sürdüren ataerkil denetim, işverenlerin kadın işçiler üzerinde namus koruyucusu veya "koruyucu bir baba" rolü üstlenmesine zemin hazırlayarak, kadın emeğinin bu ahlaki normlar çerçevesinde daha kolay ve uysal bir biçimde denetlenmesini sağlamaktadır. Dahası, çalışma yaşamında toplumsal cinsiyete dayalı i̇ş bölümü çerçevesinde kadınlara daha düşük ücretler ödenmesi, erkeklerin kadınlar üzerindeki maddi egemenliğini kalıcılaştırmakta ve kadınların ekonomik olarak erkeklere bağımlı kalmasını garanti altına almaktadır.

Kapitalizm ve ataerkilliğin kesişiminde kadınlar, hem kamusal alanda (ücretli emek) hem de özel alanda (ücretsiz ev içi emek) çifte sömürü dinamiğiyle karşı karşıya kalmaktadır. Ücretli bir işte çalışmak, toplumsal cinsiyet rollerinin kadına yüklediği görevleri ortadan kaldırmamakta; kadınlar iş hayatının yanı sıra ev işleri, çocuk ve yaşlı bakımı gibi sorumlulukları da üstlenerek "ikinci bir vardiya" yaşamak zorunda bırakılmaktadır. Ayrıca, ücretli istihdamdan elde edilen gelirin kontrolü de genellikle ataerkil normların belirleyiciliğinden kurtulamamaktadır; kadınların kazandıkları ücretin büyük bir kısmını evin erkeğine (koca veya baba) teslim etme yönündeki sosyolojik eğilim, kadının bireysel bağımsızlık kazanmasını zorlaştırmakta ve aile içindeki erkek iktidarını, karar alma gücünü pekiştirmektedir. Sonuç itibarıyla modern toplumda kapitalizm, ataerkil sistemi yok etmemekte; kadınların iş gücü piyasasındaki dezavantajlı konumlarını ve ev içindeki asli rollerini araçsallaştırarak, ataerkilliğin biçim değiştirdiği ancak özündeki iktidar ilişkilerini koruduğu ortak bir ekonomik sömürü zemini yaratmaktadır.