Atatürk Araştırma Merkezi

Atatürk Araştırma Merkezi (ATAM), Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 134. maddesine dayanılarak 17 Ağustos 1983 tarihinde, 2876 sayılı Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Kanunu ile kurulmuş, kamu tüzel kişiliğine sahip bir kurumdur. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu’na bağlı dört kurumdan biri olan ATAM, 2 Kasım 2011 tarihli ve 664 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile yeniden yapılandırılmıştır. Kurumun temel amacı, Atatürk’ün kişiliği, düşüncesi, ilke ve inkılâpları ile Türkiye Cumhuriyeti tarihini bilimsel yöntemlerle araştırmak, bu araştırmaların sonuçlarını yayımlamak ve ulusal ile uluslararası alanda tanıtmak olarak tanımlanmıştır. Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlı olarak faaliyet gösteren ATAM, bilimsel etkinlikler, yayınlar, burs programları ve kütüphane hizmetleriyle Atatürkçü düşünceyi ve Cumhuriyet değerlerini yaygınlaştırmayı hedeflemektedir.

Tarihçe

Atatürk Araştırma Merkezi, 17 Ağustos 1983 tarihinde, 2876 sayılı Kanun ile Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu çatısı altında kurulmuştur. Anayasa’nın 134. maddesine dayanan bu kanun, ATAM’ın Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti tarihi üzerine bilimsel araştırmalar yapmasını ve bu alanda faaliyet gösteren bir kurum olmasını öngörmüştür. 2 Kasım 2011 tarihinde yayımlanan 664 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile kurumun görevleri yeniden düzenlenmiş, Atatürk’ün kişiliği, düşüncesi, ilke ve inkılâpları ile Cumhuriyet dönemine ait temel bilim ve kültür eserlerini inceleme, yayımlama, bilimsel toplantılar düzenleme, araştırmacıları ve lisansüstü öğrencileri destekleme gibi görevler tanımlanmıştır.

16 Nisan 2017 Anayasa Değişikliği Halkoylaması ile Anayasa’nın 134. maddesinde yapılan değişiklikle, kurumun “Başbakanlığa” bağlılık ibaresi “Cumhurbaşkanının görevlendireceği bakana bağlı” şeklinde güncellenmiştir. 15 Temmuz 2018 tarihinde yayımlanan 2018/1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile ATAM, Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlanmıştır. Kuruluşundan bu yana ATAM, tarih, iktisat, hukuk, siyaset bilimi, kamu yönetimi, kültür, din, uluslararası ilişkiler, sosyoloji, düşünce ve sanat gibi Cumhuriyet döneminin tüm değerlerini kapsayan geniş bir çalışma alanında faaliyet göstermektedir.

Görev ve Yetkiler

Atatürk Araştırma Merkezi’nin görevleri, 664 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’nin 9. maddesinde belirtilmiştir. Kurumun temel amacı, Atatürk, Millî Mücadele ve Türkiye Cumhuriyeti tarihini bilimsel yöntemlerle araştırmak, bu araştırmaların sonuçlarını yayımlamak ve Atatürkçü düşünceyi ulusal ile uluslararası alanda tanıtmaktır. Bu kapsamda ATAM’ın görevleri şunlardır:

• Atatürk’ün kişiliği, düşüncesi, ilke ve inkılâpları ile Türkiye Cumhuriyeti tarihine ilişkin kaynakları ve eserleri incelemek, yayımlamak veya yayımlatmak.
• Türkçe ve yabancı dillerde yazılmış kitap, broşür, dergi ve benzeri materyalleri toplamak ve bilimsel yöntemlerle düzenlemek.
• Bilimsel toplantılar, geziler ve sergiler düzenlemek.
• Araştırma yapanları ve lisansüstü öğrencileri desteklemek.
• Atatürkçü düşünce, ilke ve inkılâplar ile Cumhuriyetin kuruluş ve gelişim süreçlerine dair üstün başarılı eserler üreten yerli ve yabancı kişi ve kuruluşları desteklemek.

Kurumun misyonu, Atatürk, Millî Mücadele ve Türkiye Cumhuriyeti tarihini tüm yönleriyle araştırmak ve bu bilgileri yaymak; vizyonu ise Atatürk ve Cumhuriyet dönemi değerlerini bilimsel bir bakış açısıyla araştıran, alanında öncü bir kurum olmaktır. ATAM, faaliyetlerini 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’na uygun olarak stratejik planlama ve performans esaslı bütçeleme sistemi çerçevesinde yürütmektedir.

Teşkilat Yapısı

Atatürk Araştırma Merkezi’nin idari teşkilatı, 664 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile düzenlenmiştir. Kurum, Merkez Başkanı, Başkan Yardımcısı, İnsan Kaynakları ve Destek Hizmetleri Müdürlüğü, Strateji Geliştirme Müdürlüğü, Bilimsel Çalışmalar Müdürlüğü personeli ile uzman ve uzman yardımcılarından oluşur. Taşra teşkilatı bulunmayan ATAM’ın bünyesinde, görevlerin etkin şekilde yerine getirilmesi için ilke kararları alan bir Bilim Kurulu bulunmaktadır. Aralık 2023 itibarıyla kurumda 47 personel görev yapmakta olup, tahsis edilen 90 kadronun %53’ü kullanılmaktadır. Personel statüsü ve özlük hakları, 2876 sayılı Kanun ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’na tabidir. Kadro işlemleri ise 2 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile düzenlenmiştir.

ATAM, Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlı olarak faaliyet gösterir ve Cumhurbaşkanlığı’nın gözetimi altındadır. Kurum, Atatürk Kültür Merkezi, Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu ile eşgüdüm içinde çalışır. Ayrıca, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı ve üniversitelerle bütçe, performans ve bilimsel çalışmalar bağlamında ilişki içerisindedir.

Ekim 2024 itibarıyla ATAM Başkanlığı’nı Doç. Dr. Ahmet Kılınç yürütmektedir. Kılınç, hukuk tarihi alanında uzmanlaşmış bir akademisyen olup, Osmanlı ceza hukuku, yargı teşkilatı ve millet sistemi üzerine çalışmalar yapmıştır. Kendisi, 2004-2013 yıllarında Kırıkkale ve Gazi Üniversitelerinde araştırma görevlisi, 2013’ten itibaren Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi’nde öğretim üyesi olarak görev yapmış; Türk Tarih Kurumu ve Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu’nda çeşitli görevler üstlenmiştir.

Faaliyetler ve Yayınlar

Atatürk Araştırma Merkezi, kuruluşundan bu yana ulusal ve uluslararası kongre, sempozyum, panel, çalıştay ve konferans gibi bilimsel etkinlikler düzenlemektedir. Etkinlik takvimi, tarihsel olayların yıl dönümlerine denk getirilerek planlanmakta; özellikle Millî Mücadele ve Cumhuriyet dönemi olaylarının bugüne ve geleceğe etkileri bilimsel yaklaşımla incelenmektedir. Her dört yılda bir düzenlenen Uluslararası Atatürk Kongresi, bu etkinliklerin en önemlilerindendir ve elde edilen bilgi, belge ve sentezleri Türk ve dünya kamuoyuna sunmayı amaçlar.

Kurum, çok sayıda araştırma ve inceleme eserini yayımlamıştır. Bilimsel toplantılarda sunulan bildiriler kitap haline getirilmekte, halk serisi ve Atatürkçülük üzerine eserler yayımlanmaktadır. 1984’ten beri yayımlanan Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, özgün ve bilimsel makalelere yer vermekte olup, 2016’dan itibaren TÜBİTAK ULAKBİM Sosyal ve Beşeri Bilimler Veri Tabanı’na kabul edilmiştir. ATAM, ihtisas kütüphanesi, e-mağaza ve kitap satış bürosu ile araştırmacılara ve okuyuculara hizmet vermekte; kitap fuarları ve üniversitelerde yayın tanıtım faaliyetleri yürütmektedir. Ayrıca, Cumhuriyet dönemi konularında lisansüstü öğrenim gören başarılı öğrencilere burs sağlamaktadır.

Mali Yapı ve Bütçe

Atatürk Araştırma Merkezi, 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’na tabi olup, özel bütçeli bir kamu idaresidir. Gelir kaynakları, genel bütçeden yapılan yardımlar, bağış ve vasiyetler, kurum gelirlerinin değerlendirilmesi ve diğer gelirlerden oluşur. 2023 yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu ile ATAM’a 24.468.000 TL ödenek tahsis edilmiş, yıl içinde yapılan eklemelerle nihai ödenek 32.169.000 TL’ye ulaşmıştır. Bu ödeneğin %88,62’si (28.508.432,73 TL) kullanılmıştır. Bütçe gelirleri, 24.468.000 TL’lik tahmine karşın 33.939.428,09 TL olarak gerçekleşmiş; faaliyet geliri 32.939.422,09 TL, faaliyet gideri 28.029.170,12 TL olmuş ve 4.910.251,97 TL olumlu faaliyet sonucu elde edilmiştir.

Bütçe ödenekleri ve gerçekleşmeleri ekonomik sınıflandırmaya göre şu şekildedir:

• Personel Giderleri: 14.794.000 TL (harcama: 14.419.484,01 TL, %97,47).
• SGK Devlet Primi Giderleri: 1.849.000 TL (harcama: 1.790.527,06 TL, %96,84).
• Mal ve Hizmet Alım Giderleri: 11.846.000 TL (harcama: 10.629.295,08 TL, %89,73).
• Cari Transferler: 1.180.000 TL (harcama: 951.046,58 TL, %80,60).
• Sermaye Giderleri: 2.500.000 TL (harcama: 718.080 TL, %28,73).

Muhasebe işlemleri, Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’ne uygun olarak Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın Devlet Muhasebesi Bilişim Sistemi’nde yürütülmekte; ödeme emri belgeleri Bütünleşik Kamu Mali Yönetim Bilgi Sistemi’ne kaydedilmektedir. Mali raporlar, Sayıştay’a sunulmakta ve denetim, bilanço, faaliyet sonuçları tablosu gibi belgeler üzerinden yapılmaktadır.

Stratejik Planlama ve Performans

ATAM, 5018 sayılı Kanun uyarınca stratejik planlama ve performans esaslı bütçeleme sistemiyle faaliyetlerini yürütmektedir. 2024-2028 Stratejik Planı, şeffaflık ve hesap verilebilirlik ilkeleri doğrultusunda hazırlanmış olup, kurumun temel görevlerini destekleyen iki ana amaç belirlenmiştir:

Amaç : Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti tarihine ilişkin bilimsel araştırmalar yapmak, desteklemek ve sonuçlarını yaymak. Bu kapsamda:

Amaç : Kurumsal kapasiteyi geliştirmek. Bu kapsamda:

Performans programları, stratejik amaçları yıllık hedeflere dönüştürmekte; faaliyet raporları ise teşkilat yapısı, kaynaklar, faaliyetler, performans hedefleri ve sapma nedenlerini içermektedir. ATAM’ın iç kontrol sistemi, Kamu İç Kontrol Standartları Tebliği’ne uygun olarak yapılandırılmış; kontrol ortamı, risk değerlendirme, kontrol faaliyetleri, bilgi ve iletişim ile izleme standartlarına uyum sağlanmıştır. Ancak, iç denetim birimi bulunmamaktadır.

Denetim ve Sayıştay Görüşü

Atatürk Araştırma Merkezi, 6085 sayılı Sayıştay Kanunu ve uluslararası denetim standartlarına tabi olup, 2023 yılı mali rapor ve tabloları Sayıştay tarafından denetlenmiştir. Denetim, mali raporların doğruluğu, güvenilirliği ve kanunlara uygunluğunu değerlendirmiş; yeterli denetim kanıtı elde edilmiştir. Sayıştay, ATAM’ın 2023 yılı mali raporlarının tüm önemli yönleriyle doğru ve güvenilir bilgi içerdiği kanaatine varmıştır. Kurum, mali yönetim ve iç kontrol sistemlerini etkin bir şekilde işletmekte, muhasebe kayıtlarını doğru ve tam tutmaktadır.