Avrupa Birliği'nin İsrail Yerleşimlerine Yönelik Ticaret Yaptırımı Girişimi

Avrupa Birliği (AB), işgal altındaki Filistin topraklarında bulunan yasa dışı İsrail yerleşimlerine yönelik ticaretin sınırlandırılması amacıyla 2026 yılında yeni yaptırım seçeneklerini gündemine almıştır. Girişim, Batı Şeria'da artan yerleşimci şiddeti, İsrail hükümetinin yerleşim faaliyetlerini sürdürmesi ve uluslararası hukuka aykırı olduğu değerlendirilen yerleşim politikalarına karşı AB içerisinde artan siyasi baskının ardından şekillenmiştir.

AB Dışişleri Bakanları Konseyi toplantısında Avrupa Komisyonu tarafından hazırlanan seçenekler değerlendirilmiş, ancak üye ülkeler arasında ortak bir karar alınamamıştır. Görüşmeler, Birliğin İsrail'in yerleşim politikalarına karşı ortak tutum geliştirme konusunda görüş ayrılıklarını ortaya koymuştur.

Avrupa Komisyonu tarafından hazırlanan çalışma belgesinde yasa dışı İsrail yerleşimlerinden Avrupa Birliği pazarına yapılan ticaretin sınırlandırılmasına yönelik üç temel seçenek sunulmuştur.

Bu seçenekler arasında yerleşim bölgelerinden ithal edilen ürünler için özel ithalat lisansı uygulanması, bu ürünlere caydırıcı düzeyde gümrük tarifeleri getirilmesi ve yerleşim bölgeleriyle ticaretin tamamen yasaklanması yer almıştır. Ayrıca ortak pazar kuralları çerçevesinde uygulanabilecek ilave ticari kısıtlamalar üzerinde de değerlendirmelerde bulunulmuştur.

AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Kaja Kallas, üye ülkeler arasında en fazla desteğin ticaret yasağı seçeneğine verildiğini, ancak herhangi bir seçenek için yeterli çoğunluğun sağlanamadığını açıklamıştır. Konunun değerlendirilmesi amacıyla üye ülkelerin büyükelçilerine teknik çalışmaların sürdürülmesi görevi verilmiştir.

Yaptırım önerileri, Avrupa Birliği içerisinde farklı yaklaşımların ortaya çıkmasına neden olmuştur. İspanya, Belçika, İrlanda ve bazı üye ülkeler, yasa dışı yerleşimlere yönelik daha sert ekonomik tedbirlerin uygulanmasını savunurken Almanya ve İtalya gibi ülkeler yaptırımların İsrail ile ilişkileri olumsuz etkileyeceğini belirterek bu girişime karşı çıkmıştır.

Almanya Dışişleri Bakanı Johann Wadephul, Berlin yönetiminin yerleşim politikasını uluslararası hukuka aykırı olarak değerlendirdiğini ancak çözümün ticaret yaptırımlarından ziyade İsrail hükümetiyle sürdürülecek diplomatik temaslar yoluyla sağlanabileceğini ifade etmiştir. Wadephul, İsrail hükümetinin şiddet olaylarına karışan yerleşimcilere karşı daha kararlı adımlar atması gerektiğini belirtirken, iletişim kanallarının açık tutulmasının önemine dikkat çekmiştir.

Alman hükümeti ayrıca Gazze'deki insani durumun iyileştirilmesi ve ateşkes sürecinin ilerletilmesinin öncelikli gündem maddeleri olduğunu vurgulamıştır.

Görüşmeler sırasında yaptırımların hangi oylama yöntemiyle kabul edilebileceği konusunda da hukuki görüş ayrılıkları yaşanmıştır. Avrupa Komisyonu'nun hazırladığı değerlendirme belgesinde, ticaret yasağı gibi kapsamlı yaptırımların yürürlüğe girebilmesi için Avrupa Birliği'nin 27 üye ülkesinin oy birliğiyle karar almasının gerekebileceği belirtilmiştir.

Buna karşılık bazı diplomatik kaynaklar, ortak ticaret politikası kapsamında belirli ticaret tedbirlerinin nitelikli çoğunluk oylamasıyla da kabul edilebileceğini savunmuştur. Bu görüşe göre kararın kabulü için en az 15 üye ülkenin ve AB nüfusunun en az yüzde 65'ini temsil eden ülkelerin desteği yeterli olabilecektir. Karar alma usulüne ilişkin bu belirsizlik, yaptırım sürecinin ilerlemesini zorlaştıran temel unsurlardan biri olarak değerlendirilmiştir.

AB'deki yaptırım tartışmalarının temel dayanaklarından biri, Uluslararası Adalet Divanı'nın (UAD) Temmuz 2024 tarihinde yayımladığı danışma görüşü olmuştur. Mahkeme, İsrail'in işgal altındaki Filistin topraklarındaki varlığının ve Batı Şeria'daki yerleşim faaliyetlerinin uluslararası hukuka aykırı olduğu yönünde görüş bildirmiştir.

UAD ayrıca devletlerin, yasa dışı yerleşimlerin sürdürülmesine katkı sağlayabilecek ticaret ve yatırım ilişkilerinden kaçınmaları gerektiğini ifade etmiştir. Avrupa Birliği'nde yaptırım uygulanmasını savunan ülkeler, söz konusu hukuki değerlendirmeyi girişimlerinin önemli gerekçelerinden biri olarak göstermiştir.

İsrail, 1967 Arap-İsrail Savaşı'nın ardından Batı Şeria'yı işgal etmiş olup, bölgede yıllar içerisinde çok sayıda yerleşim birimi kurulmuştur. Güncel verilere göre Doğu Kudüs hariç Batı Şeria'da yaklaşık 500 binden fazla İsrailli yerleşimci, yaklaşık 3 milyon Filistinli ile birlikte yaşamaktadır.

Uluslararası toplumun büyük bölümü bu yerleşimleri uluslararası hukuka aykırı kabul ederken, İsrail yönetimi Batı Şeria'nın statüsünün ihtilaflı olduğunu savunmakta ve Yahudilerin bölgede binlerce yıllık tarihî varlığı bulunduğunu ileri sürmektedir.

AB Dışişleri Bakanları toplantısında herhangi bir yaptırım paketi kabul edilmemiştir. Üye ülkeler arasında uzlaşı sağlanamaması nedeniyle konu hakkında teknik ve diplomatik çalışmaların sürdürülmesine karar verilmiştir.

Bazı üye ülkeler, yaz aylarının ardından Eylül 2026'da yeniden yapılacak değerlendirmelerde ortak bir tutum oluşturulmasını hedeflediklerini açıklamıştır. Avrupa Birliği'nin yasa dışı İsrail yerleşimlerine yönelik olası ticaret yaptırımları, Birliğin Orta Doğu politikası ve ortak dış politika karar alma mekanizmaları açısından tartışılmaya devam eden başlıklardan biri olmayı sürdürmektedir.