Aydıntepe Yeraltı Şehri

Aydıntepe Yeraltı Şehri, Bayburt ilinin Aydıntepe (eski adıyla Hart) ilçe merkezinin altında, yüzeyden yaklaşık 2–2,5 metre derinlikte, tüfit tabakası içine oyularak inşa edilmiş tarihî bir yerleşimdir. Ana kayaya doğrudan oyulmuş galeriler, tonozlu odalar ve geniş mekânlardan oluşan bu yapı, bölgedeki tekil kültür varlıklarından biridir.

Yapımında başka bir yapı malzemesi kullanılmamış, odalar ve galeriler genellikle 1–1,5 metre genişlikte, 2–2,5 metre yükseklikte tasarlanmıştır. Bazı odalar kareye yakın planlı (yaklaşık 3×8 metre), bazıları ise farklı boyutlardadır. Duvarlarda aydınlatma amacıyla nişler, havalandırma ve gözetleme amaçlı konik biçimli delikler yer almaktadır.

Yer Altı Şehri (Aydıntepe Belediyesi)

Coğrafi ve Tarihî Bağlam

Aydıntepe, Doğu Karadeniz Bölgesi’nin iç kesiminde, Soğanlı Dağları’nın eteklerinde yer alır. Bölge, verimli toprakları, su kaynaklarına yakınlığı ve ticaret yolları üzerindeki konumu nedeniyle tarih öncesinden itibaren farklı uygarlıklara ev sahipliği yapmıştır. Aydıntepe ve çevresinde Erken Tunç Çağı’ndan itibaren yerleşim izleri bulunur; bu süreçte Karaz/Kura-Aras kültürü etkili olmuştur. Bölge tarih boyunca Hititler, Urartular, Persler, Pontus Krallığı, Roma ve Bizans gibi devletlerin egemenliğinde kalmıştır.

Aydıntepe’nin antik dönemde Halde veya Khalde adıyla anıldığı, Hart isminin de bu adlardan türediği düşünülmektedir. Roma ve Bizans dönemlerinde önemli bir yerleşim olarak gelişmiş, 1071 Malazgirt Zaferi sonrası Selçuklular, ardından Osmanlı hâkimiyetine girmiştir.

Mimari Özellikler ve Plan Düzeni

Yeraltı şehri, Bayburt taşı olarak bilinen sarı-beyaz veya yeşilimsi tüfitten oyulmuştur. Bu taş kolay işlenebilmesiyle bilinse de su emme özelliği ve aşınmaya yatkınlığı nedeniyle zamanla göçüklere sebep olmuştur. Yapı, kesin bir simetri veya standart plan şemasına sahip değildir; mekânların boyut ve şekilleri kaya yapısına göre değişir.

1989–1990 ve 1997 yıllarında Erzurum Müze Müdürlüğü tarafından sınırlı kazı ve temizlik çalışmaları yapılmıştır. 2022’de gerçekleştirilen rölöve çalışmasında yaklaşık 580 metre uzunluğundaki bölüm belgelenmiştir. Yeraltı şehri; koridorlar, birbirine açılan odalar, iki tarafında simetrik odalar bulunan hol alanları, su tahliyesi için yapılmış havuz ve olası bir şapel mekânı gibi farklı birimlerden oluşur.

Yer Altı Şehri (Aydıntepe Belediyesi)

İşlev ve Kullanım

Araştırmalar, yeraltı şehrinin muhtemelen M.S. 3. yüzyılda inşa edildiğini, uzun süre kullanımda kaldığını göstermektedir. İlk yapım amacı konusunda kesinlik olmamakla birlikte, olasılıkla savunma ve sığınma işlevi taşımaktadır. Bazı araştırmacılar, Hıristiyanlığın Roma İmparatorluğu’nda serbest bırakılmasından önce (Milano Fermanı, 313) inşa edilmiş olabileceğini, erken Hıristiyanların burada saklanmış olabileceğini öne sürmektedir. Diğer görüş ise, bölgedeki Halde şehrine ait olabileceği yönündedir.

Yeraltı şehri, Geç Roma’dan Orta Bizans’a kadar çeşitli dönemlerde yeniden işlev kazanmış olabilir. Örneğin, 4–7. yüzyıllar arasında Sasanî akınları gibi dış tehditler, halkın burayı tekrar sığınak olarak kullanmasına yol açmış olabilir.

Yer Altı Şehri (Anadolu Ajansı)

Koruma Durumu ve Sorunlar

Bugünkü yerleşimin altında bulunması ve zemin suyunun tahliye edilememesi, yapıda göçük riskini artırmaktadır. Modern dönemde yapılan bazı eklemeler (beton kolonlar, kilit taş taklitleri, çimento sıvalar) orijinal dokuyu bozmuştur. Ayrıca mevcut aydınlatma ve zemin düzenlemeleri yetersizdir. Yapının güvenli biçimde ziyaret edilebilmesi için su tahliye sisteminin iyileştirilmesi, yapay eklemelerin kaldırılması ve konservasyon çalışmalarının yapılması gerekmektedir.