Aynalı Mağara (Amasya)

Amasya şehir merkezine yaklaşık 3,3 kilometre mesafede, Ziyaret beldesi yolu üzerinde ve Yeşilırmak Vadisi'nin sağ kenarında konumlanan Aynalı Mağara, kalker kayalar kütlesine oyulmak suretiyle inşa edilmiş bir kaya mezarıdır^【1】.Amasya vadisi içerisinde yer alan diğer kaya mezarları incelendiğinde, bu yapının işçilik detaylarının belirgin şekilde tamamlandığı görülmektedir. Yapı, ismini güneş ışınlarının yansımasıyla parlayan perdahlanmış dış cephe yüzeyinden almaktadır. Vadideki diğer kaya mezarı örneklerinden ayrılarak tamamen müstakil bir kaya bloğunun üzerine işlenmiş olan bu mezar yapısı, sahip olduğu cephe süslemeleri ve fiziksel konumu ile bölgedeki Helenistik dönem eserleri envanterinde yer almaktadır^【2】.

Mimari Özellikleri

Düz bir kaya bloğu kütlesinin oyulması yöntemiyle oluşturulan anıt mezarın ölçüleri; 9,8 metre genişlik ve 13 metre yükseklik olarak tespit edilmiştir^【3】. Zemin seviyesinden yaklaşık 4 ile 5 metre aralığında bir yükseklikte konumlandırılan giriş kapısına, yapıya bitişik nizamda tasarlanmış dört basamaklı bir taş merdiven sistemi üzerinden erişim sağlanmaktadır^【4】. Mağaranın ön cephe yüzeyi, bölgede uygulanan perdahlama tekniği ile pürüzsüz bir dokuya kavuşturulmuş ve parlatılarak mermer görünümü verilmiştir. Bu yüzey işleme tekniği, yapının fiziksel bütünlüğünün uzun süre korunmasına etki etmiştir. Yapının dış cephe kütlesi ile iç mekân bölümleri belirli bir hacimsel oran gözetilerek planlanmış olup, yapının fiziksel ölçüleri çevre noktalardan da seçilebilecek ebatlardadır^【5】. Mezarın iç plan şeması, kare ve dikdörtgen formlara sahip iki bağımsız odadan meydana gelmektedir. Dikdörtgen planlı olan bu odalardan birincisi asıl mezar odası işlevi görmektedir. Yapının iç duvar yüzeylerinde ve dış cephe kaplamalarında tespit edilen taş oyma ve işleme teknikleri, dönemin bölgesel yapı pratiklerini ve fiziki imkânlarını yansıtmaktadır. Giriş kapısı çevresindeki biçimsel düzenlemeler ile iç mekân odaları arasındaki geçişler, yapının bir defin alanı olmasının yanı sıra anıtsal bir toplanma alanı fonksiyonuna sahip olduğunu da destekleyen veriler sunmaktadır^【6】.

Tarihçesi ve Dini Kullanımı

Kaya mezarı anıtının, MÖ 2. yüzyıl periyodunda bölgedeki kültürel ve inançsal yapının bir unsuru olarak Mitra Rahibi Tes adına inşa edildiği tarihsel veriler ışığında belirtilmektedir^【7】. Yapının giriş bölümündeki alınlık kısmında Grek alfabesi kullanılarak yazılmış "Büyük Rahip Tes" (THE APX IEPEYE) ibaresi bulunmaktadır. Bu epigrafik kitabe, yapının hangi döneme ait olduğunun saptanmasında temel bir veri olmakla birlikte, dönemin inanç sistemleri ile anıt arasındaki doğrudan bağlantıyı belgelendirmektedir. Mitra inanç sistemi ile kurulan bu ilişki, yapının antik dönem içerisindeki fonksiyonlarını ve kullanım amaçlarını açıklamaktadır.^【8】. Yapı, antik dönemdeki ilk kullanım evresinin tamamlanmasının ardından 11. yüzyıla tarihlenen Bizans döneminde Hristiyan din adamları tarafından ibadet, inziva ve barınma faaliyetleri için yeniden işlevlendirilmiştir^【9】. Bu süreç zarfında mezar odalarını çevreleyen iç duvar yüzeyleri fresk tekniği kullanılarak renklendirilmiş ve yapı şapel mimarisi özelliklerine bürünmüştür. İç planlamadaki kare odanın duvarlarında tespit edilen renkli resimler, tonoz bölgesine işlenmiş on iki havari tasviri ve İncil metinlerinden alınan çeşitli sahneler, bu süreçteki kullanım durumunu kanıtlayan bulgulardır. Özellikle doğu yönüne bakan cephe yüzeyinde bulunan ve Hz. İsa, Hz. Meryem ile Ioannes (Yahya) figürlerinden meydana gelen Deisis kompozisyonu, mağaranın Bizans dönemi inanç tarihindeki konumunu ortaya koymaktadır^【10】.

Güzelce Kız Efsanesi

Yöre halkı tarafından kuşaktan kuşağa aktarılan sözlü kültüre göre yapı, yüzü sürekli olarak bir peçe yardımıyla gizlenen "Güzelce Kız" isimli bir kral kızı ile onunla evlenmek isteyen yoksul bir gencin etrafında şekillenen bir halk anlatısına konu olmuştur. Anlatılan efsaneye göre kral, kızının yüzündeki peçeyi kaldırmayı başaran kişiyle onu evlendireceği yönünde bir beyanda bulunmuş; bunun üzerine çeşitli denemeler yapılmış ancak sonuca ulaşılamamıştır. Sürecin sonunda yoksul bir gencin peçeyi kaldırdığı anda büyük bir ışık ve ateş reaksiyonunun meydana geldiği, bu olay neticesinde her iki figürün de orada hayatını kaybettiği halk arasında ifade edilmektedir^【11】. Sözlü anlatının devam eden kısmında, gerçekleşen olayın hemen sonrasında her iki cenazenin de bu anıtsal kaya mezarı yapısı içerisinde yer alan ve kare ile dikdörtgen formdaki iki ayrı odaya yerleştirildiği aktarılmaktadır. Mağaranın dış cephe yüzeyinde gözlemlenen fiziksel parlaklık durumu, yöre halkının efsanevi aktarımlarında kral kızının yüzünün kaya yüzeylerine bıraktığı bir yansıma olarak gerekçelendirilmektedir. Bölge kültüründe varlığını sürdüren bu efsane, arkeolojik bir alanın toplumsal bellek ve halk kültürü unsurlarıyla nasıl ilişkilendirildiğini gösteren bir sosyolojik veri olarak değerlendirilmektedir^【12】.