Bingöl ili sınırları içerisinde, Murat Nehri vadisine bakan sarp bir kaya kütlesi üzerine insan eliyle oyularak inşa edilmiş tarihi bir kaya yerleşimidir. Çok katlı yapısı ve birbirine bağlantılı oda sistemleri ile Erken Hristiyanlık dönemine ait karakteristik özellikler taşıyan mağaralar, bölgenin arkeolojik ve kültürel mirasının önemli bir parçasını oluşturmaktadır.

Konum ve Ulaşım

Mağaralar, Bingöl kent merkezine yaklaşık 23 kilometre uzaklıkta bulunmaktadır. Coğrafi olarak Murat Nehri kıyısında, Gökçeli ve Yenidal köyleri arasında yer alan sarp kayalık bir kütlenin ön cephesine konumlanmıştır. İdari olarak Kuşburnu köyü sınırları ile de ilişkilendirilmektedir. Ulaşım, Bingöl-Solhan-Muş karayolunun 18. kilometresinden sağa ayrılan Gökçeli-Kuşburnu köy yolunun 5. kilometresinden sağlanmaktadır. Yapı, günümüzde Yukarı Kaleköy Barajı göl alanına hakim bir noktada yer almaktadır.

Tarihçe

Arkeolojik değerlendirmelere göre Zağ Mağaraları, M.S. 5. yüzyıl başlarına, Erken Hristiyanlık (Geç Roma-Erken Bizans) dönemine tarihlenmektedir. Roma İmparatorluğu'nun baskısı altında olan Hristiyan toplulukların, bu sarp ve korunaklı alanı gizli bir yerleşim, yaşam ve ibadet merkezi olarak kullandığı düşünülmektedir.

Mimari Özellikler

Doğal kaya kütlesinin oyulmasıyla oluşturulan yerleşim, yerden yaklaşık 200-300 metre yükseklikteki bir cepheye yayılmıştır. Yapısal özellikleri şunlardır:

• Kat Düzeni: Mağaralar, zemin kat dahil olmak üzere toplam 5 kattan oluşmaktadır. Katlar arası geçişlerin kademeli olduğu ve bacalar ya da merdivenler aracılığıyla sağlandığı kaydedilmiştir.
• Oda Sistemi: Yerleşkenin orijinal yapısında her katta çok sayıda oda bulunduğu belirtilmektedir. Kaynaklarda her katta 26 oda bulunduğu bilgisi yer alsa da zaman içerisindeki tahribat nedeniyle günümüzde yaklaşık 17 odanın yapısını koruyabildiği ifade edilmektedir. Odalar arası geçişler kapılarla, katlar arası geçişler ise yuvarlak bacalar ve merdivenlerle sağlanmıştır.
• İç Mekan Detayları: Odalar kare, dikdörtgen veya dairesel formlarda oyulmuştur. İç mekanlarda kayaya oyulmuş sedirler, raflar, nişler, pencereler, el tutamakları ve aydınlatma/havalandırma amaçlı bacalar bulunmaktadır.
• Kullanım Alanları ve İşlevi: Zağ Mağaraları'ndaki bölümler, günlük yaşamın sürdürülmesi için farklı işlevlere göre düzenlenmiştir.
• Depolama: Odaların zeminlerinde ana kayaya oyulmuş ve içleri sıvanmış küp biçiminde çukurlar bulunmaktadır. Bunların tahıl, yağ ve çeşitli sıvıların depolanması amacıyla kullanıldığı tespit edilmiştir. Ayrıca 5-10 metre derinliğinde depo alanları da mevcuttur.
• Yaşam ve Mutfak: Kimi odalarda oturma sekileri (kline) ve içleri kireç sıvalı tandırlar (ocak) yer almaktadır, bu da alanın mutfak ve yaşam alanı olarak kullanıldığını göstermektedir.
• İbadet: Daha küçük boyuttaki bazı çukurların sunu çukuru olduğu ve kompleksin belirli bölümlerinin ibadet alanı olarak ayrıldığı değerlendirilmektedir.

Mevcut Durum

Günümüzde sit alanı statüsünde olan Zağ Mağaraları, doğa sporları kulüpleri ve ziyaretçiler tarafından kültür turizmi kapsamında ziyaret edilmektedir. Mağaraların bulunduğu alan, özellikle ilkbahar aylarında zengin bir bitki örtüsüne sahiptir.