Barut Komplosu

Barut Komplosu, 1605 yılında İngiltere'de Kral I. James ve parlamentoya yönelik gerçekleştirilmek istenen başarısız bir suikast girişimidir. Katolik bir grup komplocu tarafından planlanan bu eylem, parlamentonun açılış gününde Lordlar Kamarası'nı (House of Lords) havaya uçurarak kralı, kraliyet ailesini ve hükümet üyelerini ortadan kaldırmayı amaçlamıştır. Komplocuların temel motivasyonu, Protestan olan I. James'i tahttan indirerek yerine Katolik bir hükümdar getirmek ve İngiltere'de Katolik hâkimiyetini yeniden tesis etmektir.^【1】

İngiltere’de mezhep temelli gerilimlerin kökeni, Tudor hanedanından VIII. Henry’nin Roma Katolik Kilisesi ile bağlarını kopararak Anglikan Kilisesi’ni kurmasına dayanır. Bu dönemden itibaren İngiltere, Katoliklik ve Protestanlık arasında gidip gelen bir dini istikrarsızlık sürecine girmiştir. VIII. Henry'nin ardından tahta çıkan I. Mary, Katolik inancını sıkı bir şekilde benimseyerek Roma’nın himayesini yeniden talep etmiş ve Protestanlara yönelik baskıcı bir politika izlemiştir. Ancak Mary’nin ölümünden sonra başa geçen I. Elizabeth (1558-1603), Protestan bir yaklaşım benimseyerek bu inancı devletin resmi politikası haline getirmiştir.^【2】

1603 yılında Elizabeth’in ölümüyle birlikte Stuart Hanedanı’ndan I. James’in (İskoçya için VI. James) tahta çıkması, İngiltere tarihindeki en kritik dönemeçlerden biri olmuştur. James'in Katolik bir annenin (Mary Stuart) oğlu olması, baskı altındaki İngiliz Katolikleri arasında inanç özgürlüğü ve hoşgörü konusunda büyük bir beklenti yaratmıştır. Ancak James, Katolik bir anneden doğmasına rağmen bizzat Kalvinizm etkisinde yetişmiş bir Protestan’dı ve iktidara geldiğinde bu çizgiyi korudu. Katoliklerin durumu, komplonun tasarlanmasından yalnızca birkaç ay önce Katolik rahiplerin İngiltere'yi terk etmeye zorlanmasıyla daha da kötüleşmiş ve bu durum Katolik tebaa arasında büyük bir öfkeye yol açmıştır.^【3】 Tarihsel perspektifte bu girişim, Katoliklere yönelik dini ve siyasi baskılar karşısında "aşırı da olsa insan doğasının tahmin edilebilir bir eylemi" olarak değerlendirilmiştir.^【4】

Komplocuların temel motivasyon kaynağı, yalnızca dini hoşnutsuzluk değil, aynı zamanda tarihsel başarı örnekleriydi. Robert Catesby ve arkadaşlarının, yaklaşık 50 yıl önce Mary Tudor'un bir isyanla tahta çıkıp Katolikliği geri getirmesinden ilham aldıkları düşünülmektedir. Catesby’nin aile geçmişindeki kral katli ve siyasi hedefler doğrultusunda yapılan manevralar, planın şekillenmesinde etkili olmuştur. Komplocuların asıl amacı, Protestan olan ve İskoç kökenleri nedeniyle de bir yabancı olarak görülen I. James’i parlamentonun açılış gününde ortadan kaldırarak yerine Katolik bir hükümdar getirmek ve İngiltere'de Katolik otoritesini kalıcı olarak tesis etmekti.^【5】

Komplonun temel yapısı, Robert Catesby'nin farklı yeteneklere sahip kişileri bir araya getirdiği pragmatik bir "ekip kurma" sürecine dayanmaktadır. Organizasyonun "iç halkası", Catesby’nin yanı sıra kuzeni Thomas Winter ve Yorkshire'lı John Wright’tan oluşmaktaydı. Thomas Winter, hem kılıç kullanmada usta hem de "evrensel düzeyde bilgili" olarak tanımlanan, planın stratejik ve lojistik detaylarına hakim bir isimdi. Thomas Percy ise gruba katılan dördüncü önemli isimdir. Northumberland Kontu'nun mülk sorumlusu olması ona saray çevresinde bir saygınlık ve hareket alanı sağlamıştır.^【6】 Percy’nin bu konumu, Lordlar Kamarası’nın hemen altındaki mahzenin kiralanmasında kilit rol oynamıştır.^【7】

^{Barut Komplosu Komplocuları} (World History Encyclopedia)

Organizasyon zamanla genişleyerek 13 asli komplocuya ulaşmıştır. Bu isimler arasında Robert Winter, Christopher Wright, John Grant, Robert Keyes, Thomas Bates ve Sir Everard Digby yer almaktadır. Ayrıca, plana finansal destek sağlaması ve at tedarik etmesi amacıyla Ambrose Rookwood ve Francis Tresham gibi varlıklı isimler de dahil edilmiştir. Catesby, hücre tipi bir gizlilik uygulayarak her üyenin planın tüm detaylarını bilmesini engellemiş, bu sayede operasyonel güvenliği sağlamaya çalışmıştır. Planın lojistik aşamasında başlangıçta Westminster yakınlarında bir bina kiralanmış, ardından barut varillerinin yerleştirileceği mahzen ele geçirilmiştir.^【8】

Guy Fawkes (veya İspanyolca formuyla Guido Fawkes), komplonun teknik icraatından sorumlu en kritik isim olarak seçilmiştir. 1570 yılında York'ta Protestan bir ailede doğan Fawkes, daha sonra Katolikliği benimsemiş ve 1593 yılında Hollanda'daki İspanyol ordusuna paralı asker olarak katılmıştır. On yıl boyunca İngiltere dışında savaşmış olması, onu I. James dönemi Londra'sında tanınmayan bir isim haline getirmiştir ki bu durum komplocular için büyük bir avantaj sağlamıştır. İspanyol ordusundaki hizmeti sırasında kale kuşatmaları, tünel kazma ve patlayıcı uzmanlığı konularında yüksek tecrübe edinmiştir.^【9】

Fawkes, organizasyon şemasında Thomas Percy’nin "John Johnson" sahte ismini kullanan hizmetkârı rolünü üstlenmiş ve mahzendeki barut varillerinin gözetmenliğini yapmıştır.^【10】 Planın nihai aşamasında, barutu ateşleyecek fitilleri yakma ve ardından deniz yoluyla kıta Avrupası'na kaçma görevi ona verilmiştir. Yakalandığı sırada üzerinde fitiller ve barutu ateşlemek için gerekli diğer araçlar bulunmuştur. Sorgusu sırasında gösterdiği serinkanlılık ve işkenceye rağmen suç ortaklarını ele vermeyi reddetmesi, çağdaş metinlerde onun kararlılığına ve inancına olan bağlılığına atfedilmiştir.^【11】

Komplonun çekirdek stratejisi parlamentonun bir oturumuna yönelik yıkıcı bir darbe ve ardından gelecek bir isyan olarak tasarlanmıştır. 1604 yılının bahar aylarında Kral I. James’in ne zaman hedef alınacağı henüz belirsizken, aynı yılın sonbaharında kralın parlamentoyu belirli bir tarihte toplayacağı netleşince hazırlıklar eyleme dönüşmüştür. Bu aşamada komplocular, Lordlar Kamarası’nın temelleri arasından geçecek bir tünel kazmak için yoğun bir çabaya girişmişlerdir.

^{Guy Fawkes'in Barut Komplosu} (World History Encyclopedia)

Lojistik hazırlıklar kapsamında komplocular, önce Lordlar Kamarası’na bitişik bir bina, ardından da binanın hemen altında bulunan zemin katındaki bir mahzeni kiralamışlardır. Bu mahzen, patlayıcıların ve diğer ekipmanların istiflenmesi için stratejik bir merkez olarak kullanılmıştır. Mahzene yaklaşık 36 varil barut yerleştirilmiştir. Barutun etkisini arttırmak ve gizlemek amacıyla varillerin üzerine demir çubuklar, çekiçler, ağır tokmaklar ve taşlar yığılmıştır.

Komplonun planı sadece bir suikastla sınırlı kalmamış, kralın ölümünden sonra yönetimin nasıl devralınacağına dair siyasi bir boyutu da içermiştir. Kral James’in hayatta kalan ikinci oğlu Charles’ın kaçırılması gibi bazı öneriler pratik bulunmayarak elenmiş, bunun yerine kralın en büyük kızı olan dokuz yaşındaki Prenses Elizabeth’in ele geçirilerek Katolik bir hükümdar olarak tahta çıkarılması kararlaştırılmıştır.^【12】

Planın eylem aşaması iki ana kısımdan oluşmaktaydı: Londra’daki patlama ve taşrada başlatılacak olan ikinci aşama isyanı. Komplocuların bir kısmı, isyanın bu ikinci kısmını başlatmak üzere Londra’dan ayrılmışlardır. Bu süreçte yaşanan dikkat çekici bir olayda, isyancılar nemlenen barutlarını ateş başında kurutmaya çalışmışlar, ancak bu durum tehlikeli bir patlama riskine yol açmıştır.

Kraliyet Sekreteri Robert Cecil (Salisbury Kontu), komplonun ortaya çıkarılmasından aylar önce Katolik çevrelerde bir hareketlilik olduğundan haberdardı. Anstruther, Cecil'in Alçak Ülkelerdeki (Low Countries) casusu William Turner aracılığıyla, 1605 yazında Catesby ve Fawkes isimlerini içeren raporlar aldığını belirtir.^【13】 Suikast planının başarısızlığa uğramasındaki en kritik dönemeç, 26 Ekim 1605 tarihinde Katolik Lord Monteagle'a ulaştırılan ve parlamentonun bu oturumunda "gözle görülmeyen dehşetli bir darbe" alacağını belirterek can güvenliği için oradan uzak durmasını tavsiye eden isimsiz uyarı mektubudur. Mektubun, gruba sonradan dâhil olan ve lordun akrabası olan komplocu Francis Tresham tarafından gönderildiği düşünülmektedir. Lord Monteagle, bu muğlak mektubu vakit kaybetmeden devlet sekreteri Robert Cecil’e iletmiştir. Kral I. James ve hükümet yetkilileri mektubu inceleyerek Lordlar Kamarası’nın altında bulunan mahzendeki "olağanüstü odun ve kömür birikintisinden" şüphelenmişlerdir.^【14】

Bu şüpheler doğrultusunda, 4 Kasım’ı 5 Kasım’a bağlayan gece yarısı mahzenlerde Sir Thomas Knyvett önderliğinde bir arama başlatılmıştır. Yapılan bu baskında, 36 varil barutu ateşlemek üzere bekleyen ve kendisini Thomas Percy’nin hizmetkârı "John Johnson" olarak tanıtan Guy Fawkes suçüstü yakalanmıştır. Fawkes'ın üzerinde üç adet fitil, bir fener ve patlamayı gerçekleştirmek için gerekli diğer araçlar ele geçirilmiştir. Tutuklanmasının ardından Londra Kulesi'ne (Tower of London) götürülen Fawkes, Kral James'in bizzat hazırladığı sorularla sorgulanmış ve ağır işkenceler altında diğer suç ortaklarının isimlerini itiraf etmek zorunda kalmıştır.^【15】

Fawkes'ın yakalandığı haberi Londra'daki diğer komploculara ulaşınca, grup üyeleri isyanın ikinci aşamasını kırsal bölgelerde başlatmak üzere şehirden kaçmışlardır. Robert Catesby ve beraberindekiler önce Dunchurch'te toplanmış, ardından Midlands üzerinden kaçışlarını sürdürerek Staffordshire'daki Holbeach House'a sığınmışlardır. 8 Kasım sabahı yerel şerif ve bölge sakinleri tarafından kuşatılan evde çıkan çatışmada, komplonun lideri Robert Catesby, Thomas Percy ve Wright kardeşler öldürülmüştür. Robert Winter gibi kaçmayı başaran diğer bazı üyeler ise kısa süre içinde yakalanmış ve vatana ihanet suçlamasıyla yargılanmak üzere Londra'ya getirilmişlerdir.^【16】

Yakalanan komplocular, sorgulanmak üzere Londra Kulesi'ne (Tower of London) getirilmiştir. O dönemde kulede amaca yönelik inşa edilmiş özel hücreler bulunmadığı için mahkûmlar, rütbelerine ve zenginliklerine göre belirlenen konfor seviyelerinde, uygun olan her boşlukta tutulmuşlardır. Bazı mahkûmların kale duvarları içinde serbestçe dolaşmasına izin verilirken, bazıları hücrelerine kapatılmıştır.^【17】 Guy Fawkes, yakalandıktan sonra başlangıçta suç ortaklarını açıklamayı reddetmiş, ancak beş kez sorgulandıktan sonra, 9 Kasım tarihinde başlayan ağır işkenceler altında itirafta bulunmuştur.

Sorgulama süreci boyunca Başsavcı Sir Edward Coke, tanık ifadelerindeki tutarsızlıkları ve şüpheli durumları titizlikle not alarak yeni sorgu hatları oluşturmuştur. Ancak mahkemenin asıl amacının, komplocuların eylemlerini mantıklı bir strateji çerçevesinde anlamaktan ziyade, onların tehlikeli caniler olduğunu göstermek ve cezalandırmak olduğu belirtilmektedir.^【18】

Vatana ihanet (high treason) suçlamasıyla gerçekleştirilen yargılama, 27 Ocak 1606 tarihinde Westminster Hall'da başlamıştır. Sanıkların biri hariç tamamı suçsuz olduklarını iddia ederek "not guilty" (suçsuz) savunması yapmışlardır. Ancak davanın sonucunun en baştan belli olduğu (foregone conclusion) ve tüm sanıkların suçlu bulunarak ölüm cezasına çarptırıldığı kaydedilmiştir. Mahkeme kayıtlarında "treason" (ihanet) kelimesi yüzün üzerinde kez kullanılmış ve bu suçun hukuk önündeki en ağır cürüm olduğu vurgulanmıştır.^【19】

İnfazlar Ocak 1606'nın son günlerinde iki grup halinde gerçekleştirilmiştir. İlk grup infaz 30 Ocak 1606'da St. Paul Katedrali'nin bahçesinde yapılmıştır. Bu grupta komplonun sonraki aşamalarında gruba katılan Sir Everard Digby, Robert Winter, John Grant ve Thomas Bates idam edilmiştir. İkinci grup olan asıl komplocular (Thomas Winter, Ambrose Rookwood, Robert Keyes ve Guy Fawkes) ise 31 Ocak 1606'da Parlamento binasının hemen karşısındaki Old Palace Yard'da infaz edilmiştir.

İnfazlar, o dönem vatana ihanet suçu için uygulanan ve Orta Çağ'dan miras kalan "asılma, sürüklenme ve dörde bölünme" (hanging, drawing and quartering) yöntemiyle gerçekleştirilmiştir. Bu yönteme göre mahkûmlar asılmış, ancak ölmeden hemen önce ipten indirilerek canlıyken karınları deşilmiş ve vücutları parçalara ayrılmıştır. Guy Fawkes'ın, sehpadan atlayarak boynunu kırdığı ve böylece asıl infaz sürecinden kurtulduğu bildirilmektedir. İnfaz edilenlerin başları ve vücut parçaları, halka ibret olması amacıyla Londra'nın çeşitli stratejik noktalarında sergilenmiştir.^【20】

İnfaz süreci komplocularla sınırlı kalmamış, Cizvit rahip Henry Garnet de komplonun itiraflarını mahrem günah çıkarma törenlerinde dinlediği halde yetkililere bildirmediği gerekçesiyle "ihaneti gizlemek" suçundan yargılanmıştır. Garnet, suçlu bulunarak 1606 yılının ilerleyen aylarında idam edilmiştir.^【21】

Komplo girişiminin engellenmesi, 1606 yılında parlamentonun 5 Kasım tarihini resmî bir "şükran günü" ilan etmesiyle kurumsallaşmıştır.^【22】 Bu tarih, kralın ve devletin ilahi bir müdahale ile kurtuluşunu simgeleyen dini ve siyasi bir anlam kazanmıştır. Komplo, İngiltere'deki Katolik tebaa üzerinde uzun vadeli ve ağır sonuçlar doğurmuştur. Katoliklere yönelik dini baskılar artmış ve Anglikan Kilisesi'ne katılmayanlara (recusants) yönelik yasal yaptırımlar sertleştirilmiştir. Bu süreç, İngiliz devlet yapısının Protestan kimliğini pekiştirmiş ve Katoliklerin kamusal alandan dışlanmasını hızlandırmıştır.^【23】

Olayın en görünür mirası, günümüzde "Bonfire Night" (Şenlik Ateşi Gecesi) veya "Guy Fawkes Gecesi" olarak bilinen kutlamalardır. 400 yılı aşkın süredir her 5 Kasım'da düzenlenen bu etkinliklerde havai fişekler atılmakta, büyük şenlik ateşleri yakılmakta ve "Guy" adı verilen komplocu kuklaları ateşe verilmektedir.

Bu gelenek, halk kültüründe "Remember, remember the 5th of November" (Hatırla, hatırla, 5 Kasım'ı hatırla) tekerlemesiyle yer etmiştir.^【24】 Hatta bu tekerleme ve yaşanan komploya V for Vendetta gibi modern yapımlarda da pek çok göderme yapılmıştır. Kutlamaların mahiyeti zamanla dini bir anmadan ziyade, toplumsal bir festivale ve sivil savunma bilincini hatırlatan bir etkinliğe dönüşmüştür.

Barut Komplosu, dönemin ve sonraki yüzyılların edebiyat dünyasını ciddi şekilde etkilemiştir. William Shakespeare’in Macbeth adlı eserinin, komplonun yarattığı siyasi atmosferden ve "kral katli" temasından esinlenilerek yazıldığı birçok tarihçi tarafından kabul edilmektedir.^【25】

Ayrıca ünlü şair John Milton, kariyerinin başlangıcından sonuna kadar bu olayla ilgilenmiş, gençlik döneminde yazdığı "In Quintum Novembris" şiirinden başyapıtı Paradise Lost'a (Yitik Cennet) kadar birçok eserinde komploya dair sembolik atıflarda bulunmuştur. Bu edebi eserler, komplonun toplumsal hafızadaki yerini pekiştirmiştir.^【26】

Barut Komplosu'na yönelik akademik yaklaşımlar, zaman içinde mezhepsel kutuplaşmadan nesnel analize doğru evrilmiştir. 17. ve 18. yüzyıl kayıtlarında komplocular "papalık teröristleri" veya "bağnazlar" olarak yaftalanırken, 19. yüzyılın sonundan itibaren belgelerin daha tarafsız incelenmesiyle süreç değişmeye başlamıştır. 1961 yılına gelindiğinde, Avrupa tarihyazımı dini retorikten tamamen arınarak nesnel hakikati arama amacına yönelmiştir.^【27】 Modern literatürde bu girişim, sivil yönetimi ve sivil halkı hedef alan yıkıcı bir eylem olması nedeniyle tarihteki önemli terörizm örneklerinden biri olarak analiz edilmekte ve modern terör tanımlarıyla karşılaştırılmaktadır.^【28】