Büyük Koku

Büyük Koku, 1858 yılının sıcak yaz aylarında Londra'da, Thames Nehri'nden yayılan yoğun bir koku dalgasının tetiklediği toplumsal, siyasi ve bilimsel krizdir. Viktorya dönemi Londra'sında plansız kentleşmenin, yetersiz altyapının ve bilimsel yanılgıların birleşmesiyle ortaya çıkan bu olay, şehrin sanitasyon sisteminde radikal bir dönüşüme ve modern kanalizasyon mühendisliğinin doğuşuna yol açmıştır.

Büyük Koku'nun Sebepleri

Demografik Baskı ve Altyapısal Yetersizlik

Sanayi Devrimi ile birlikte Londra, gerekli planlama politikaları ve altyapı yatırımları olmaksızın geniş çaplı bir kentleşme sürecine girmiştir. 1800 yılında yaklaşık bir milyon olan şehir nüfusu, 1850'ye gelindiğinde iki buçuk milyonu aşarak Londra'yı dünyanın en büyük metropolü haline getirmiştir. 1830'lardaki parlamenter belediye yönetimi reformları, şehrin altyapı sorunlarını çözmekte yetersiz kalmıştır. Dönemin yerel yönetimleri, kanalizasyon ve su temini gibi hizmetlere yönelik harcamaları kısıtlayan bir seçmen kitlesi tarafından belirlenmiştir.

Şehrin atık bertaraf gelenekleri, dönemin nüfus patlamasını karşılayabilecek kapasitede değildi. Londra yüzyıllar boyunca, lağım çukurlarını boşaltan "gece toprakçıları" (night-soil collectors) gibi yerel yöntemlere bağımlı kalmıştır. Fleet ve Tyburn gibi Thames'e dökülen küçük nehirler, zamanla evsel atıkların boşaltıldığı açık kanalizasyon hatlarına dönüşmüştür.

Teknolojik Dönüşüm ve Tasarım Hatası

Daha hijyenik olduğu düşünülen sifonlu tuvaletlerin icadı ve popülerleşmesi de sorunu derinleştirmiştir. Sifonlu tuvaletler, atıkların evlerdeki lağım çukurları yerine doğrudan nehre taşınmasına olanak tanımıştır. Ancak mevcut kanalizasyon sistemi, sadece yağmur suyunu taşımak üzere tasarlanmıştır. Bu sistemin tuvaletlere bağlanmasıyla birlikte, arıtılmamış ham kanalizasyon suları evsel ve endüstriyel atıklarla birleşerek doğrudan Thames Nehri'ne boşaltılmaya başlanmıştır. Bu durum sonucunda 1857 yılına gelindiğinde, nehre her gün yaklaşık iki yüz elli ton dışkının karışmakta olduğu tahmin edilmektedir.^【1】 

1858 Yazı ve Krizin Zirve Noktası

1858 yazında Londra, rekor kıran bir sıcak hava dalgasının etkisine girmiştir. Sıcaklıkların haftalarca 30 derecenin üzerinde seyretmesi, nehir sularının çekilmesine ve kıyılarda biriken yoğun atık tabakasının gün yüzüne çıkmasına neden olmuştur. "Pişen" bu organik atıklar, şehrin her kesimini etkileyen yoğun bir koku yaymaya başlamıştır. Kokunun şiddeti öylesine yüksektir ki, nehre yaklaşan insanların fiziksel olarak kustuğu rapor edilmiştir. Haziran 1858'de Kraliçe Victoria, Deptford'da bir gemiyi incelemek üzere nehri geçerken kokunun etkisiyle burnunu tutmak zorunda kalmıştır.^【2】 

Bilimsel Tartışma: Miazma ve John Snow

Olayın yaşandığı dönemde hastalıkların yayılma mekanizması üzerine baskın olan inanış "miazma" teorisidir. Bu teoriye göre kolera ve tifo gibi hastalıklar, çürüyen maddelerden yayılan kötü kokular ve zehirli gazlar yoluyla bulaşmaktadır. 1848 ve 1854 yıllarındaki kolera salgınları sırasında Doktor John Snow, hastalığın enfekte su kaynaklarından kaynaklandığını öne sürmüştür. Snow, 1854'teki Soho salgınını analiz ederken kolera vakalarını bir harita üzerinde işaretlemiş ve ölümlerin Broad Street'teki belirli bir su pompasının çevresinde yoğunlaştığını tespit etmiştir.

Snow'un araştırması, Southwark ve Vauxhall su şirketi tarafından sağlanan kirli Thames suyunu kullanan hanelerde kolera oranının diğerlerine göre 8,5 kat daha yüksek olduğunu göstermiştir.^【3】  Susannah Eley vakası, bu teoriyi destekleyen en güçlü kanıtlardan biri olmuştur; mahalleden uzakta yaşayan Eley, sadece tadını sevdiği için Broad Street pompasından su getirtmiş ve koleradan ölmüştür.^【4】  Snow, pompanın yanındaki bir evde ölen bir bebeğin enfekte bezlerinin yıkandığı atık suyun, sızıntı yapan bir lağım çukuru aracılığıyla kuyuya karıştığını keşfetmiş ve pompanın kolunu söktürerek salgını durdurmuştur. Ancak bu bulgular, miazma teorisine inanan çağdaşları tarafından uzun süre reddedilmiş; yetkililer kokuyu gidermeyi, suyu temizlemekten daha öncelikli görmüştür.

Parlamento Krizi ve Siyasi Karar Mekanizması

Koku, nehir kıyısındaki Westminster Sarayı'nda (Parlamento Binası) çalışma koşullarını imkansız hale getirmiştir. Avam Kamarası ve Lordlar Kamarası'ndaki odaları yaşanabilir kılmak için pencerelere kireç klorürü veya çinko klorürle ıslatılmış bezler asılmıştır.

Thames Nehri'nin karşı kıyısından Westminster Sarayı'nın görünümü (Picryl)

Nehir kıyısına mavnalarla kireç boşaltılmasına rağmen koku binanın koridorlarında etkisini sürdürmüştür. 26 Haziran 1858 tarihli raporlar, pencereler kapalı olmasına rağmen koridorlardaki kokunun on kat daha güçlü olduğunu ve birçok üyenin oturumlara katılamadığını bildirmektedir.^【5】 

Merkezi hükümetin yerel yönetimlere müdahalesi daha önce "despotik" bir eylem olarak değerlendirilirken, kokunun bizzat yönetimi felç etmesi siyasi direnci kırmıştır. Maliye Bakanı Benjamin Disraeli tarafından sunulan yasa tasarısı, normalde yıllar sürecek bir bürokrasiyi aşarak sadece on sekiz gün içinde yasalaşmıştır.^【6】  Bu yasa, devasa bir kanalizasyon sistemi inşa etmek için gerekli bütçeyi ve uygulama yetkisini Metropolitan İşleri Kurulu'na devretmiştir.

Joseph Bazalgette ve Mühendislik Reformu

Projenin yönetimi için Metropolitan İşleri Kurulu Baş Mühendisi Sir Joseph William Bazalgette görevlendirilmiştir.

Joseph William Bazalgette (Picryl)

Bazalgette, Londra'nın mevcut yerel drenaj hatlarını birbirine bağlayan ve atıkları şehrin merkezinden uzaklaştıran kapsamlı bir yeraltı şebekesi tasarlamıştır.

• Tasarım İlkesi: Atıklar, Deptford ve Abbey Mills'deki büyük pompa istasyonları aracılığıyla Thames Nehri'nin ağzına, gelgitin en yüksek olduğu noktada boşaltılmak üzere doğuya taşınmıştır.
• Set İnşası ve Kentsel Kazanım: Kanalizasyon hatlarının bir kısmı nehir kıyısı boyunca inşa edilen geniş setlerin (Embankments) altına yerleştirilmiştir. Bu setler nehri daraltarak suyun akış hızını artırmış ve Londra'ya yaklaşık yirmi iki dönümlük yeni arazi kazandırmıştır.^【7】 
• Kronoloji: 1865 yılında Galler Prensi tarafından resmen açılan sistemin tamamlanması 1875 yılına kadar sürmüştür. Bazalgette'in tuğla kaplı tünelleri, bugün hala Londra'nın kanalizasyon altyapısının ana omurgasını oluşturmaktadır.

Modern Perspektif ve 21. Yüzyılın "Büyük Kokusu"

1858'de inşa edilen altyapı, modern sanitasyon idealinin (evsel atıkların gizli ve hızlı bir şekilde uzaklaştırılması) bir sembolü haline gelmiştir. Ancak bu sistem, yağmur suyu ile kanalizasyon suyunu aynı borularda toplayan "Birleşik Kanalizasyon Taşmaları" (CSO) tasarımına dayanmaktadır. Günümüzde artan nüfus ve iklim değişikliği kaynaklı yoğun yağışlar, Viktorya dönemi tasarımının kapasitesini aşmaktadır.

2024 yılı itibarıyla İngiltere'de milyonlarca saatlik arıtılmamış kanalizasyon suyunun su kaynaklarına deşarj edilmesi, "21. Yüzyılın Büyük Kokusu" olarak adlandırılan yeni bir krize yol açmıştır.^【8】  Aktivistler ve paydaşlar arasındaki gerilim; su şirketlerinin denetim yetersizliği, yetersiz yatırım ve ekolojik sağlık ile insan sağlığı arasındaki öncelik farklarından kaynaklanmaktadır.