Bayağı çalı kuşu (Regulus regulus), Regulidae familyasına ait, hem Palearktik hem de Oryantal biyocoğrafik bölgelere özgü, dünyanın en küçük kuş türlerinden biridir. Geniş bir yayılım alanına sahip olan bu tür; Orta Doğu, Doğu ve Orta Asya, Hindistan ve Avrupa'nın büyük bir bölümünde görülür. İngilizcede goldcrest adıyla bilinen bu tür, Linnaeus tarafından 1758 yılında tanımlanmıştır. Küçük vücut yapısı, yüksek metabolizma hızı ve başının tepesinde bulunan sarı ya da turuncu çizgisiyle tanınır.
Morfolojik Özellikler
Altınbaşlı kuş (Regulus regulus) Görüntüsü (Flickr)
Bayağı çalı kuşu, yaklaşık 9 santimetre uzunluğu ve ortalama 6 gram ağırlığında bir yapıya sahiptir. Türün kanat açıklığı yaklaşık 14 santimetredir. Bazal metabolizma hızı ise yüksektir ve ortalama 2,48 cm³ O₂/g/saat olarak ölçülmüştür.【1】 İnce, sivri gagası ve kısa kuyruğu ile ayırt edilen türün belirgin özelliği, tepesinde yer alan parlak sarı veya turuncu renkli çizgidir. Bu tepe çizgisi dişilerde sarı iken, erkeklerde turuncu tondadır. Soluk bir yüz ifadesine ve koyu renkli gözlere sahip olan bu kuşlar, akrabası olan sürmeli çalı kuşundan (Regulus ignicapilla) göz çizgisinin olmamasıyla ayrılır. Genç bireylerde ise yetişkinlerin karakteristik tepe deseni henüz oluşmamıştır.
Beslenme ve Davranış
Temel olarak böcekçil bir beslenme düzenine sahip olan Bayağı çalı kuşu, ağaç yaprakları arasında bulduğu küçük eklembacaklılar, örümcekler, tırtıllar ve solucanlarla beslenir. Zaman zaman bitki öz suyu ve tohumlarla da beslendiği, hatta tohumları daha sonra tüketmek üzere depoladığı bilinmektedir. Hareketleri oldukça hızlı ve düzensizdir; sürekli zıplayarak, kanat çırparak veya kuyruk sallayarak hareket ederler. Genellikle yalnız ya da 8 bireylik küçük gruplar hâlinde görülür; göç sırasında bu sayı 12 bireye kadar çıkabilir.【2】 Kuzey popülasyonlar uzun mesafeli göçler yaparken, güneyde yaşayan bireylerin bir kısmı yerleşik yaşam sürer.
Yaşam Alanı ve Ekoloji
Genellikle iğne yapraklı ormanları, özellikle Norveç ladini ve göknar ağaçlarının yoğun olduğu bölgeleri tercih ederler. Bununla birlikte, Atlantic adalarında defne ve çam ormanlarında da bulunabilirler. Kış aylarında ve göç sırasında yaşam alanı tercihi karma ve yaprak döken ormanlara, çalılıklara, bahçelere ve parklara kadar uzanır. Küçük vücut yapısı nedeniyle ısı kaybına karşı hassas olan bu kuşlar, kışın korunmak için çalılıkların derinliklerinde veya yere yakın bölgelerde saklanırken, sıcak mevsimlerde ağaçların üst kısımlarında faaliyet gösterirler.
Coğrafi Dağılım
Altınbaşlı kuş (Regulus regulus) Görüntüsü (Flickr)
Bayağı çalı kuşu, Palearktik ve kısmen Oryantal biyocoğrafik bölgelere özgü bir türdür. Yayılış alanı Avrupa’nın büyük bölümü, Orta Doğu, Orta ve Doğu Asya, Kuzey Hindistan ve Japonya’ya kadar uzanır. Tür; Türkiye, İran, Kafkasya, Rusya, Çin, Kore Yarımadası ve Kanarya Adaları dâhil olmak üzere çok geniş bir coğrafyada doğal olarak bulunur. Üreme alanları ağırlıklı olarak Kuzey Avrupa ve Kuzey Asya’dır. Özellikle Norveç, İsveç, Finlandiya, Güney Rusya ve Kuzey Çin başlıca üreme bölgeleri arasında yer alır. Üreme dönemi dışında bireyler genellikle daha güneye göç ederek Batı ve Güney Avrupa, Nepal, Güney Çin ve Atlantik adalarına ulaşırlar.
Üreme ve Yaşam Döngüsü
Üreme mevsimi genellikle Mart sonu veya Nisan aylarında başlar. Erkekler bölgelerini belirlemek ve dişileri etkilemek için tiz sesli şarkılar söyler ve parlak tepe tüylerini sergilerler. Tek eşli bir üreme sistemi benimseyen türün yuvası; yosun, liken ve örümcek ağlarından yapılan, içi tüylerle kaplı küresel bir fincan şeklindedir. Bir kuluçkada genellikle 9 ila 11 (bazen 6-14 arası) yumurta bulunur ve dişi sezonda iki kez kuluçkaya yatabilir. Yaklaşık 15 günlük kuluçka süresinin ardından çıkan yavrular, ebeveynleri tarafından 22 güne kadar beslenir. Vahşi doğada ortalama ömürleri 1-2 yıl olsa da, 7 yıla kadar yaşayan bireyler kaydedilmiştir.【3】
İletişim ve Algı
Bayağı çalı kuşu öncelikle akustik iletişim kurar. Tiz olan ötüşü, artan ve azalan ritimlerle ilerleyen üç heceli bir yapıdadır. Çağrıları genellikle "see-see-see" ya da "see-seesisyu-seesiyu-sweet" şeklinde tanımlanır. Görsel algı gelişmiştir; çevresini görme, duyma ve tat alma yeteneğine sahiptir. En sık besin arama sırasında ötmesi nedeniyle sesi yıl boyunca duyulabilir.
Koruma Durumu ve Tehditler
IUCN Kırmızı Listesi'ne göre "En Az Endişe Verici" (Least Concern) kategorisinde sınıflandırılan altınbaşlı kuşun küresel popülasyonu 98 milyon ile 165 milyon arasında tahmin edilmektedir.【4】 Geniş bir yayılım alanına sahip olması nedeniyle yüksek bir risk altında görülmese de, Avrupa'daki popülasyon trendlerinde orta dereceli bir düşüş gözlemlenmektedir. Özellikle uzun süren sert kış koşulları popülasyon üzerinde bir baskı oluşturabilir; ancak türün hızlı üreme yeteneği sayesinde bu kayıpları kısa sürede telafi edebildiği bilinmektedir. Bern Sözleşmesi Ek-II listesinde yer almasına rağmen, tür için şu an uygulanmakta olan özel bir koruma planı bulunmamaktadır.
