Beşinci Kol

Beşinci Kol, bir devletin sınırları içinde faaliyet göstererek dış bir güç lehine çalışan, savaş veya yoğun siyasal kriz dönemlerinde içeriden destek sağlayan kişi, grup veya örgütlenmeleri ifade eden kavramdır. Terim; sabotaj, casusluk, propaganda, moral bozma faaliyetleri, gizli haberleşme ve iç istikrarsızlaştırma gibi yöntemleri kapsar. 20. yüzyılın büyük askerî ve ideolojik çatışmaları sırasında kavramsallaşmış, zamanla anlam alanı genişlemiştir.

Kavramın Kökeni ve Tarihsel Ortaya Çıkışı

Beşinci kol kavramı, 1936’da başlayan İspanya İç Savaşı sırasında yaygınlık kazanmıştır. Milliyetçi General Emilio Mola ile ilişkilendirilen anlatıya göre, Madrid’e dört koldan ilerleyen kuvvetlere şehir içindeki gizli destekçilerin katılacağı belirtilmiş ve bu iç destek unsurları “beşinci kol” olarak adlandırılmıştır.^【1】

Cumhuriyetçi basın ve siyasal söylemde kavram, Cumhuriyet bölgelerinde milliyetçi harekete sempati duyan veya onunla bağlantılı olduğu düşünülen gizli ağları tanımlamak için kullanılmıştır. Böylece beşinci kol, yalnızca askerî bir destek mekanizması değil, aynı zamanda iç tehdit algısını tanımlayan bir siyasal kategori hâline gelmiştir.

İspanya İç Savaşı’nda Beşinci Kol

Örgütsel Yapı

İspanya İç Savaşı’nda beşinci kol faaliyetleri özellikle Cumhuriyetçi bölgelerde örgütlenmiştir. Hücre tipi yapılanma yaygın olmuş; üyeler sınırlı temasla hareket etmiş ve şifreli haberleşme yöntemleri kullanılmıştır. Örgütlenmeler genellikle kent merkezlerinde yoğunlaşmış, cephe gerisinde faaliyet göstermiştir.

Faaliyet Alanları

Bu dönemde beşinci kol faaliyetleri şu başlıklar altında toplanmıştır:

• Askerî istihbarat toplama ve bilgi aktarımı
• Sabotaj ve lojistik aksatma
• Moral bozucu propaganda
• Kaçış ve sığınma organizasyonları
• Gizli radyo/verici faaliyetleri

Cumhuriyet yönetimi açısından bu faaliyetler, cephe hattı kadar tehlikeli bir “iç cephe” oluşturmuştur.

Diplomatik Temsilciliklerle İlişki

Savaş sürecinde bazı diplomatik temsilciliklerin yürüttüğü sığınma ve koruma faaliyetleri ile beşinci kol ağları arasında dolaylı temaslar kurulabildiği belirtilmiştir. Diplomatik dokunulmazlık alanlarının, kimi durumlarda örgütsel temas ve haberleşme için kullanıldığı iddia edilmiştir.

Cumhuriyetçi basında diplomatik temsilciliklerin beşinci kol faaliyetlerine zemin hazırladığı yönünde kampanyalar yürütülmüş; bu durum Cumhuriyet Hükümeti ile yabancı misyonlar arasında gerilim yaratmıştır. Bazı diplomatlar hakkında persona non grata kararları veya soruşturmalar gündeme gelmiştir.^【2】

İkinci Dünya Savaşı’nda Beşinci Kol

İkinci Dünya Savaşı sırasında beşinci kol kavramı daha geniş bir kullanım alanı bulmuştur. Nazi Almanyası’nın işgal planlarında yerel unsurlardan yararlanma, sivil kimlik altında sızma ve içeriden destek sağlama stratejileri bu kavram çerçevesinde değerlendirilmiştir.^【3】

İngiltere Örneği

İngiltere’de beşinci kol tehdidi ciddi bir güvenlik sorunu olarak ele alınmış, güvenlik yapıları yeniden düzenlenmiştir. MI5 bu süreçte iç tehdit ve karşı istihbarat faaliyetlerini yoğunlaştırmıştır.^【4】 On binlerce kişi beşinci kol şüphesiyle sorgulanmış ve gözaltına alınmıştır.

Amerika Birleşik Devletleri Örneği

Amerika Birleşik Devletleri’nde beşinci kol, sabotaj ve casusluk tehdidiyle ilişkilendirilmiştir. Başkan Franklin D. Roosevelt beşinci kolu yeni bir casusluk biçimi olarak tanımlamış; özellikle Pearl Harbor Saldırısı sonrasında ülkedeki Japon kökenli nüfusa yönelik geniş çaplı gözaltı ve toplama kampı uygulamaları gerçekleştirilmiştir.^【5】 Bu süreç, beşinci kol kavramının kitlesel güvenlik önlemlerini meşrulaştıran bir iç tehdit söylemine dönüşebildiğini göstermiştir.

Türkiye’de Beşinci Kol Söylemi (1945–1950)

Türkiye’de beşinci kol kavramı özellikle II. Dünya Savaşı sonrasında ideolojik mücadele bağlamında kullanılmıştır. ^【6】Almanya’nın yenilgisi sonrasında Alman beşinci kolundan ziyade Sovyet veya komünist beşinci kol faaliyetlerinin gündeme geldiği belirtilmiştir.^【7】

Bu dönemde Sovyetler Birliği’nin propaganda faaliyetleri, radyo yayınları ve basılı materyaller üzerinden etkide bulunduğu yönünde değerlendirmeler yapılmıştır.^【8】 Ancak Türkiye’de komünist partilerin yasaklı olması ve alınan güvenlik önlemleri nedeniyle bu faaliyetlerin sınırlı kaldığı ifade edilmiştir.^【9】

Beşinci kol kavramı, bu bağlamda hem dış bağlantılı casusluk hem de iç siyasal propaganda ve ideolojik nüfuz iddialarını kapsayan bir söylem unsuru hâline gelmiştir.

Sivil Toplum Kuruluşları ve Beşinci Kol Tartışmaları

Modern dönemde beşinci kol kavramı, sivil toplum kuruluşlarının uluslararası sistemde artan rolü bağlamında yeniden yorumlanmıştır. Bazı değerlendirmelerde, belirli STK’ların dış politika hedefleri doğrultusunda baskı, algı yönetimi veya istihbarat faaliyetlerinde araç olarak kullanılabileceği ileri sürülmüştür.^【10】Renkli devrimler ve rejim değişikliği süreçleri çerçevesinde STK’ların finansman ve örgütlenme yapıları üzerinden yürütülen tartışmalar, beşinci kol kavramının çağdaş kullanımları arasında yer almıştır.^【11】

Dijitalleşme ve Beşinci Kol

Teknolojik gelişmelerle birlikte beşinci kol faaliyetleri dijital alanlara da taşınmıştır. İnternet ve sosyal medya, propaganda, dezenformasyon ve algı yönetimi faaliyetlerinin yürütüldüğü yeni araçlar hâline gelmiştir. Seçim süreçleri, kamuoyu oluşturma kampanyaları ve dijital manipülasyon girişimleri modern beşinci kol tartışmaları içinde değerlendirilmektedir.

Kavramın Anlam Genişlemesi

Beşinci kol kavramı, başlangıçta askerî iş birliği ve sabotaj anlamına gelirken, zamanla:

• Casusluk ve karşı istihbarat faaliyetleri
• İç propaganda ve moral bozma
• Siyasal destabilizasyon
• Diplomatik koruma alanlarının kullanımı
• Dijital dezenformasyon

gibi unsurları kapsayan çok katmanlı bir güvenlik kavramına dönüşmüştür. 20. yüzyılın büyük savaşlarından Soğuk Savaş dönemine ve günümüzün hibrit çatışma ortamına kadar kavram, iç tehdit algısını tanımlayan bir siyasal ve güvenlik kategorisi olarak varlığını sürdürmüştür.