Bingöl Balabanbey Camii

Balabanbey Camii, Bingöl ilinin Kiğı ilçesinde yer alan, Akkoyunlular dönemine ait, bölgenin günümüze ulaşan en eski tarihi yapısı olarak kabul edilen dini mimari eserdir.

^{Balabanbey Camii'nin İbadete Açılması} (Kiğı Müftülüğü)

Vakfiye kayıtlarında ismi Cami-i Kebir olarak geçen yapı,^【2】 halk arasında Pilten Bey Camii veya Piltan Camii olarak da bilinmektedir. Cami, Kiğı ilçe merkezinin kuzey tarafında, "Eski Ermeni Mahallesi" olarak adlandırılan bölgede, Eskişehir mevkii Eski Karakol Sokak üzerinde konumlanmaktadır.^【3】

Caminin giriş kapısı üzerinde yer alan üç satırlık yapım kitabesine göre inşa tarihi Miladi 1402 yılıdır. Yapı üzerinde ayrıca iki satırlık bir onarım kitabesi bulunmaktadır.^【4】 Bazı tarihi kayıtlarda caminin, Akkoyunlu Fahrettin Kutluk Bey’in oğlu Bayındır Han’ın soyundan gelen İbrahim Bey’in oğlu Pir Ali Bey tarafından Hicri 700 tarihinde inşa ettirildiği bilgisi yer almaktadır.^【5】

Ayrıca, cami haziresinden alınarak minare kaidesinde kullanılan Hicri 503 (M. 1109-1110) tarihli Pir Ali Bey’e ait mezar taşı, yapının daha eski tarihlerle olan ilişkisine dair veriler sunmaktadır; bu taşın üzerinde "Bayındır Han evladından... Pir Ali Bey" ifadesi okunmaktadır.^【6】

Cami, kırma çatı sistemine sahip olup çatısı sac malzeme ile kaplanmıştır. Yapının duvar örüntüsünde köşelerde düzgün kesme taş, diğer kısımlarda ise moloz taş kullanılmış; birleştirici malzeme olarak Horasan harcı tercih edilmiştir. Pencerelerin üst kısımları at nalı biçiminde tasarlanmıştır.^【7】

İç mekânda yer alan mihrabı, yeşil fon üzerine kazınmış üç adet kırmızı lale motifiyle süslenmiştir. Caminin kuzeybatı köşesinde yer alan minaresi kesme taştan inşa edilmiş olup tek şerefelidir; üst bölümü konik (basık) formdadır ve iç tavanı ahşaptır. Minare kapısı, son cemaat yerinde minare kaidesi üzerinde bulunmaktadır.^【8】

Caminin üç kemerli son cemaat kısmında iki adet sanduka tipi mezar yer almaktadır; bu mezarlardan birinin yaklaşık 300 yıllık olduğu ve Şeyh Hacı Yusuf Efendi’ye ait olduğu belirtilmektedir.^【9】

Avluda Kiğı eşrafından Hacı Mehmet Efendi’nin kabri ve yanında Hicri 1313 tarihli kırık bir mezar taşı mevcuttur. Yapının batı tarafında yer alan tarihi mezarlıkta ise Osmanlıca kitabeli, on iki dilimli, sarık formlu ve sal taşı şeklinde dağınık mezar taşları bulunmaktadır.^【10】

Caminin iç tavanı ahşap işçiliğine sahiptir. İbadet mekanının en dikkat çekici tezyinat öğelerinden biri mihrapta yer almaktadır; mihrap nişi içerisinde yeşil fon üzerine kazınmış üç adet kırmızı lale motifi bulunmaktadır. Ayrıca mihrap nişinin üst kısmında bir minare motifi yer almaktadır.^【11】

Caminin ana girişi kuzey cephesindeki kemerli kapıdan sağlanırken, doğu cephesinde ikinci bir giriş daha mevcuttur. Üç kemer açıklıklı son cemaat yerinde iki adet sanduka tipi mezar bulunmaktadır; bu mezarlardan birinin 300 yıllık olduğu ve Şeyh Hacı Yusuf Efendi'ye ait olduğu kabul edilmektedir.^【12】

Balabanbey Camii, tarihi süreç içerisinde 1734, 1768, 1794 ve 1924 yıllarında çeşitli onarımlar geçirmiştir. Bu müdahaleler neticesinde yapının minaresi dışındaki birçok özgün tarihi özelliğini büyük ölçüde kaybettiği tespit edilmiştir.^【13】

08.05.2017 tarihinde kapsamlı bir restorasyon çalışması başlatılmış; çalışma süresince ibadete kapatılan yapı, 27 Nisan 2018 tarihinde yeniden cemaatle buluşmuştur.^【14】