Bosna Hersek

Bosna-Hersek; doğu ve güneydoğuda Sırbistan ve Karadağ, kuzey ve batıda ise Hırvatistan cumhuriyetleriyle çevrili bir coğrafyada yer almaktadır. Yaklaşık 51.129 km² yüzölçümüne sahip olan ülkenin topraklarının büyük kısmı dağlık yapıdan oluşmakta, verimli ovaları daha ziyade kuzey kesiminde bulunmaktadır. Adriyatik Denizi'nde 20 kilometre uzunluğunda bir kıyı şeridi yer almaktadır. Bosna Hersek’in demografik yapısı başlıca Boşnak, Sırp ve Hırvat topluluklarından oluşmaktadır. Ülkede Boşnakça, Sırpça ve Hırvatça resmi dil olarak kullanılmaktadır. Kişi başı milli geliri dokuz bin dolar civarında olan ülke ekonomisi köklü sanayi geleneği ile gelişmekte olan hizmetler sektörü arasında dengelenmiş bir dağılıma sahiptir.^【1】 AB entegrasyonu, kamu reformu ve finansal istirar ise temel ekonomi politikaları arasında yer almaktadır.

^{Saraybosna Başçarşı} (Flickr)

Ülkenin tarihi, Hint-Avrupa menşeli İliryalılara ve Roma İmparatorluğu idaresine kadar uzanmaktadır. Slav kabilelerinin yerleşiminin ardından Bizans ile yerel hanedanların hâkimiyetinde kalıp I. Tvrtko döneminde bağımsız bir krallık olarak yönetilmiştir. 1463 yılında 7. Osmanlı Padişahı Fatih Sultan Mehmed idaresindeki Osmanlı ordusunun fethiyle bir sancak haline gelmiştir. Dört asır süren Osmanlı idaresi, halkın gündelik hayat tarzına kadar inen derin bir kültürel etki bırakmış ve yerli nüfusun Müslüman sıfatını benimseyerek yeni bir kimlik kazanmasını sağlamıştır.^【2】

Osmanlı idari sisteminde sancak (şehir) merkezi olan Saraybosna; 16. yüzyılın ilk yarısında 20 yıl boyunca sancak beyliği yapan Gazi Hüsrev Bey'in inşa ettirdiği cami, medrese, kütüphane, saat kulesi, çarşı, han ve dükkanlar vasıtasıyla mütevazi bir kasabadan gelişmiş bir Türk-İslam şehri hüviyetine kavuşmuştur.^【3】

1875 yılı Berlin Kongresi kararıyla Avusturya-Macaristan idaresine bırakılan ve sonraki süreçte eski Yugoslavya'yı oluşturan federe cumhuriyetlerden biri haline gelmiştir. Kasım 1990'da yapılan serbest seçimlerin ardından Aliya İzzetbegović cumhuriyetin devlet başkanlığına seçilmiş; Mart 1992 başında yapılan referandum neticesinde bağımsızlık kararı alınmış ve bu gelişmenin hemen akabinde federal ordu ile Sırp güçlerinin saldırılarıyla başlayan bir savaş dönemine girilmiştir.^【4】 Ülkede 1995 yılında savaşı bitiren Dayton Antlaşması'nın getirdiği karmaşık çoklu yönetim modeli nedeniyle kronik siyasi krizler yaşanmaktadır.

Bugün Osmanlı mirası ile Avrupa kültürel etkilerinin bir arada görülebildiği tarihi şehirleri, doğal güzellikleri ve kültürel çeşitliliğiyle öne çıkan Bosna-Hersek, Balkanlar’ın en önemli turizm merkezlerinden biri olmayı sürdürmektedir.

^{Zambaklı Bayrak} (AA)

Bosna-Hersek’in günümüzde kullanılan ulusal bayrağı, 1992-1995 iç savaşı sonrasında eski sembollerin ülkedeki diğer etnik gruplar tarafından kabul edilmemesi üzerine yaşanan siyasi tıkanıklığın ardından şekillenmiştir. Parlamentoda karşı çıkılmasına rağmen, dönemin Yüksek Temsilcisi Carlos Westendorp'un çabalarıyla 3 Şubat 1998'de çıkarılan yasayla bu sorun çözüme kavuşturulmuştur.^【5】Bosna-Hersek'i o tarihten itibaren mavi zemin üzerinde sarı bir üçgenin ve beyaz yıldızların bulunduğu mevcut bayrak temsil etmektedir.^【6】Bayraktaki mavi zemin ile beyaz yıldızlar Avrupa'yı ve birliği simgelerken; sarı dik üçgen ise hem ülkenin harita üzerindeki genel coğrafi şeklini hem de ülkeyi oluşturan üç ana halkı (Boşnaklar, Sırplar ve Hırvatlar) temsil etmektedir.

Bağımsızlığın ilk yıllarında (1992-1998) kullanılan "zambaklı bayrak" ise köklerini Orta Çağ Bosna Krallığı hükümdarı I. Tvrtko Kotromanić dönemine ait mühürlerden almaktadır.^【7】 Tasarımcı Zvonimir Bebek'in çizimiyle hazırlanan ve 22 Mayıs 1992'de BM binası önünde göndere çekilen bu bayrağın şarapnel izleri taşıyan orijinal ilk örneği, günümüzde Saraybosna Tarih Müzesi'nde bağımsızlık mücadelesinin bir simgesi olarak sergilenmektedir.^【8】

Bosna-Hersek’in resmi milli marşı, 25 Haziran 1999 tarihinde Bosna-Hersek Yüksek Temsilcisi Carlos Westendorp tarafından yürürlüğe konulan bir yasayla belirlenmiştir. "Intermeco" adıyla anılan bu marş, devletin egemenliğinin bir sembolü olarak yemin törenlerinde, meclis açılışlarında ve uluslararası spor organizasyonlarında icra edilmektedir.^【9】

Bosna-Hersek, İspanya ile birlikte Avrupa'da resmi bir metni bulunmayan birkaç ülkeden biridir.^【10】Marşın sözlerinin belirlenmesi amacıyla başlatılan çeşitli parlamento girişimleri, ülkedeki etnik ve milliyetçi yaklaşımlar nedeniyle ortak bir metin üzerinde uzlaşılamaması sonucunda başarısızlıkla sonuçlanmıştır.^【11】

Bosna-Hersek’te gerçekleştirilen arkeolojik araştırmalar ve kazılarda elde edilen bulgular, bölgedeki yerleşimlerin ve beşeri hayatın Neolitik döneme kadar uzandığını göstermektedir.^【12】 Bölgenin kadim sakinlerinden olan İliryalılar döneminde, özellikle Hersek bölgesindeki Stolac şehri civarında yaşayan "Daors" kabilesi, Yunanistan ile gelişmiş ticari ilişkiler kurmuş ve kendi paralarını bastırmıştır. Bölgenin kuzey kısmına adını veren "Bosna" ismi de bu antik döneme dayanmakta olup, Roma kaynaklarında Basante veya Basan olarak anılan Bosna ırmağından türetilmiştir.^【13】

Bölgenin güney kesimini ifade eden "Hersek" ismi, Orta Çağ'ın sonlarına doğru, 15. yüzyıl ortalarında Bosna kralına isyan ederek kendisini "St. Sava’nın Herseki" ilan eden Stjepan Vukčić-Kosaça’nın unvanından gelmektedir; bu isim Almanca dük anlamına gelen Herzog kelimesinden türetilmiştir.^【14】 1377 yılında I. Tvrtko Kotromanić’in taç giymesiyle kurulan Bosna Krallığı, sınırlarını Adriyatik kıyılarına kadar genişleterek bölgede önemli bir siyasi ve ticari güç haline gelmiştir.^【15】

^{Fatih Sultan Mehmet (1451-1481)} (World History)

Yedinci Osmanlı padişahı, Fatih Sultan Mehmed, İstanbul'un fethinden sonra Bosna'yı Osmanlı topraklarına katmayı hedeflemiştir. Osmanlı Devleti için Bosna, Balkanlar'daki stratejik güvenliği sağlamanın yanı sıra Venedik'i karadan tehdit edebilecek ve İtalya seferleri için üs teşkil edebilecek hayati bir geçiş güzergâhıydı.

Süreç, Bosna Kralı'ndan birikmiş vergilerin talep edilmesiyle başladı. Ancak Kral, gönderilen Osmanlı elçisini hapsederek ölümle tehdit etti. Kral daha sonra elçiyi serbest bıraksa da bu hamlesi Osmanlı seferini durdurmaya yetmedi. Fatih Sultan Mehmed, ordusunu Üsküp'te topladıktan sonra Bosna üzerine yürüdü. Sefer sırasında Bosna Kralı'nın Osmanlı kalelerine saldırarak Ağaçhisarı'nı yakması padişahın kararlılığını daha da artırdı. Yaklaşık iki aylık yürüyüşün ardından Osmanlı ordusu Bosna topraklarına girdi. İlk olarak Bobovaç Kalesi ele geçirildi; bunun ardından çevredeki birçok kale savaşmadan teslim olurken, bazı Bosna kuvvetleri dağlık bölgelerde direniş göstermeye devam etmiştir.^【16】

Bosna Kralı önce Jajcza'ya, ardından Sokol ve Ključ kalelerine çekildi. Sadrazam Mahmut Paşa'nın komutasındaki Osmanlı kuvvetleri kralı takip ederek kuşattı. Mahmut Paşa, kralın elçisine "Var krala de gelsün, padişahın elini öpsün ve haraca itaat etsün ve dahi hisarlarının bazısını padişaha virsün, yine devletlü gitsün." diyerek teslim şartlarını bildirdi. Kral bu şartları kabul edince Mahmut Paşa onu affetti. Ancak Fatih Sultan Mehmed bu karara öfkelendi. Bosna Kralı'nın uzun yıllardır Osmanlı Devleti'ne karşı düşmanca bir siyaset izlemesi ve Fatih'in Bosna'nın tamamen Osmanlı hâkimiyetine girmesini istemesi nedeniyle affedilmesini uygun bulmadı. Bunun üzerine Ali Bistâmî'den alınan fetvayla Bosna Kralı idam edildi.^【17】Bosna'nın ardından Hersek üzerine yürünmüş; Hersek hükümdarı başlangıçta Osmanlı hâkimiyetini kabul ederek oğlunu rehine vermişse de bölgenin Osmanlı Devleti'ne kesin olarak ilhakı 1483 yılında gerçekleşmiştir.^【18】

^{Fatih Sultan Mehmed'in ülkedeki Fransisken rahiplere özgürlük bahşettiği Ahidname} (AA)

Fatih, fethin hemen ardından Milodraž’da yayımladığı ünlü "Ahidnâme" ile bölgedeki Fransisken rahiplerine ve yerel halka tam bir din ve vicdan hürriyeti tanımıştır.^【19】 Bu belge, devletin çok kültürlü toplumsal dokusunu koruma altına alan erken dönem bir insan hakları beyannamesi olarak kabul edilir.^【20】 Fetih sonrası, Herseg Stjepan’ın oğlu gibi yerel asilzadeler İslam’ı kabul ederek Osmanlı bürokrasisinde yükselmiş; özellikle Hersekzâde Ahmed Paşa, beş farklı dönemde sadrazamlık yaparak devletin en üst kademelerinde görev almıştır.

Bosna’nın gerçek anlamda şehirleşmesi, 16. yüzyılın ilk yarısında yaklaşık 20 yıl boyunca sancakbeyliği yapan Gazi Hüsrev Bey (1521–1541) döneminde gerçekleşmiştir.^【21】 Annesi tarafından II. Bayezid’in torunu olan Hüsrev Bey, kendi servetiyle kurduğu vakıflar aracılığıyla Saraybosna’yı küçük bir pazar yerinden Balkanlar'ın en önemli ticaret, eğitim ve kültür merkezine dönüştürmüştür.

^{Gazi Hüsrev Paşa Camii} (Anadolu Ajansı)

• Mimari Miras: 1530-1531 yıllarında inşa edilen Gazi Hüsrev Bey Camii, Klasik Osmanlı mimarisinin Balkanlar'daki en önemli merkez camisi konumundadır.^【22】
• Eğitim ve Kültür: 1537’de annesi Selçuk Hatun anısına kurduğu ve çatısı kurşunla kaplı olduğu için "Kurşunlu Medrese" olarak anılan eğitim kurumu ile zengin bir kütüphane, şehrin entelektüel merkezi olmuştur.^【23】
• Kentsel Yapılar: Gazi Hüsrev Bey; bedesten, han (Taşlıhan), hamam, aşevi (imaret) ve saat kulesi (Sahat-kula) gibi yapılarla bugün Başçarşı’nın mimari ve sosyal omurgasını inşa etmiştir.^【24】

19. yüzyılda Sultan II. Mahmud'un merkezileşme reformlarına tepki göstererek Bosna'ya otonomi verilmesi talebiyle 1831 yılında Hüseyin Kaptan Gradaşçeviç, bir ayaklanma başlatmıştır. "Bosna Ejderi" olarak bilinen Gradaşçeviç'in hareketi Bosna-Hersek'teki Müslüman halktan geniş destek görmemiş, Osmanlı kuvvetleri tarafından bastırılmıştır.^【25】

Bu iç çalkantıların ve 1878 Berlin Antlaşması'nın getirdiği uluslararası kararların ardından, 29 Temmuz’da başlayan Avusturya-Macaristan askeri işgali, yerel Müslüman nüfusun direnişine rağmen 20 Ekim 1878’de tamamlanmıştır. Böylece Bosna-Hersek’te dört asırlık Osmanlı hâkimiyeti dönemi fiili olarak bitmiş; takip eden süreçte, 7 Ekim 1908’de bölgenin resmen Avusturya-Macaristan toprağı olduğu (ilhak edildiği) ilan edilmiştir.^【26】

^{Franz Ferdinand Saraybosna'daki Latin Köprüsü yakınında bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürüldü} (AA)

Avusturya idaresine karşı bölgede tırmanan milliyetçi tepkilerin zirve noktası olarak; 28 Haziran 1914’te Saraybosna’da Sırp milliyetçisi Gavrilo Princip, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu veliahtı Arşidük Franz Ferdinand ve eşi Sophie Chotek'i, Avusturya'nın Balkanlar'daki egemenliğine son vermek ve Güney Slavlarının birliğini (Büyük Sırbistan idealini) gerçekleştirmek amacıyla öldürmüştür; bu suikast küresel ittifakların domino etkisiyle I. Dünya Savaşı’nın fitilini ateşlemiştir.^【27】 Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun parçalanmasıyla birlikte Bosna-Hersek toprakları, 1 Aralık 1918 tarihinde kurulan Sırp, Hırvat ve Sloven Krallığı’nın (daha sonra 1929'da alacağı adıyla Yugoslavya Krallığı) bir parçası haline gelmiştir.^【28】

İkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan Sosyalist Federal Yugoslavya Cumhuriyeti bünyesindeki altı federe devletten biri olarak yer alan Bosna, 1990'ların başında Soğuk Savaş'ın bitimi ve federal birliğin hızla dağılma sürecine girmesiyle birlikte tarihi bir dönemeçten geçmiştir. Bosna-Hersek'te bağımsızlık süreci, 1990 yılındaki ilk çok partili seçimlerde Alija Izetbegović liderliğindeki Demokratik Eylem Partisi'nin (SDA) galibiyetiyle ivme kazanmıştır.^【29】29 Şubat-1 Mart 1992 tarihlerinde düzenlenen ve Sırpların boykot ettiği referandumda halkın %99,43'ü bağımsızlık yönünde oy kullanmıştır.^【30】Bu kararın hemen ardından Sırp paramiliter birlikleri ve Yugoslav Halk Ordusu (JNA) tarafından desteklenen VRS (Sırp Cumhuriyeti Ordusu), ülkenin stratejik noktalarını kuşatmaya başlamıştır.^【31】

5 Nisan 1992 tarihinde başlayan ve 1425 gün sürerek modern tarihin en uzun süreli askerî kuşatması olarak kayıtlara geçen Saraybosna Kuşatması, şehrin dış dünyayla bağını tamamen kesmiştir.^【32】 Bu süreçte sivil yerleşim birimleri ve Markale pazar yeri gibi kalabalık alanlar sistemli olarak bombalanmış; 1601’i çocuk olmak üzere toplam 11 bin 541 sivil hayatını kaybetmiştir.^【33】

^{Srebrenitsa'da bulunan soykırım mezarlığı} (Anadolu Ajansı)

Savaşın en karanlık noktası, Birleşmiş Milletler (BM) tarafından "güvenli bölge" ilan edilmesine rağmen Temmuz 1995’te Srebrenitsa’da yaşanmıştır. Ratko Mladić komutasındaki Sırp birlikleri, BM bünyesindeki Hollandalı barış gücü askerlerinin pasifliği altında kente girerek birkaç gün içerisinde en az 8 bin 372 Boşnak erkeği katletmiştir.^【34】

Soykırımın ardından toplu mezarların yerini gizlemek amacıyla cenazeler farklı bölgelere taşınmış ve bölgenin ekolojik dokusuna müdahale edilmiştir. Ancak bu mezarların üzerindeki otlardan beslenen "mavi kelebekler, uluslararası ekiplerin toplu mezarları tespit etmesinde en önemli doğal göstergeler olmuştur.^【35】 Srebrenitsa, Uluslararası Adalet Divanı tarafından Avrupa'da İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra gerçekleşen ilk "soykırım" olarak tescil edilmiştir.^【36】

Bosna Savaşı'nın sona ermesinde dönüm noktası 1995 yılı oldu. Özellikle Srebrenitsa Katliamı sonrasında ABD, önceki pasif tutumunu terk ederek savaşı sona erdirmek için liderlik üstlenmeye karar verdi. ABD, diplomasi ile askeri gücü birlikte kullanmayı esas alan yeni bir strateji geliştirdi. NATO'nun kapsamlı hava harekâtı, Bosna ve Hırvat kuvvetlerinin ilerleyişi ve yoğun diplomatik girişimler sonucunda taraflar müzakere masasına oturdu. Avrupa Kıtası'nda yaşanan bu büyük insani trajedi 21 Kasım 1995'te imzalanan Dayton Barış Anlaşması ile sonlanmıştır.^【37】 ABD'nin Ohio eyaletindeki Dayton kentinde yürütülen yoğun müzakerelerin ardından 21 Kasım 1995'te paraf edilmiştir. Anlaşma, 14 Aralık 1995'te ise Paris'te dönemin Bosna-Hersek Cumhurbaşkanı Aliya İzzetbegoviç, Sırbistan Cumhurbaşkanı Slobodan Milosevic ve Hırvatistan Cumhurbaşkanı Franjo Tudjman tarafından resmi olarak imzalanmıştır.^【38】

^{Aliya İzzetbegoviç savaşı bitiren Dayton Anlaşmasını imzalarken} (AA)

Dayton Barış Anlaşması, ülkede fiilen savaşı bitirip barış ortamını tesis etmiş olsa da, ülke topraklarının %51’ini oluşturan Bosna-Hersek Federasyonu ile %49’unu kapsayan Sırp Cumhuriyeti (Republika Srpska), olmak üzere iki entite ve Brçko adlı bağımsız bir özerk bölgeye ayırarak günümüzün dünyadaki en karmaşık idari yapılarından birini ortaya çıkarmıştır. ^【39】

Günümüzde bu çok katmanlı mekânsal ve yönetsel ayrım, ülkeyi küresel ölçekte en karmaşık idari yapılardan biri haline getirmiştir. Öte yandan, savaş dönemi yaşanan zorunlu göçlerin ardından, yerinden edilen mültecilerin kendi eski topraklarına, evlerine ve mülklerine güvenli bir şekilde geri dönüş hakkı (Dayton Ek 7), ülkenin güncel sosyo-demografik dokusunu ve etnik coğrafyasını doğrudan etkileyen en kritik yapısal unsurlardan biri olmaya devam etmektedir.^【40】

• Devlet Yapısı: Bosna-Hersek, uluslararası tanınmış sınırları içerisinde tek bir devlet olarak kalmış; ancak ülke iki ana entiteye (birime) bölünmüştür: Toprakların %51'ini oluşturan Bosna-Hersek Federasyonu (Boşnak ve Hırvatlar) ve %49'unu oluşturan Sırp Cumhuriyeti (Republika Srpska).
• Merkezi Yönetim: Üçlü Devlet Başkanlığı Konseyi kurulmuş; temsilin Boşnak, Sırp ve Hırvat üyeler arasında 8 ayda bir dönüşümlü olarak yürütülmesi kararlaştırılmıştır.
• Yüksek Temsilcilik: Antlaşmanın sivil yönlerini denetlemek ve yerel liderlerin uzlaşamadığı durumlarda yasama yetkisini kullanmak üzere uluslararası bir "Yüksek Temsilcilik Ofisi (OHR)" oluşturulmuştur
• Geri Dönüş Hakkı: Savaş sırasında yerinden edilen mültecilerin evlerine güvenli bir şekilde dönme hakkı (Ek 7) antlaşmanın kritik maddelerinden biri olmuştur.^【41】

^{Dayton Anlaşması sonrası oluşan yeni siyasi durum} (Picryl)

Bosna-Hersek, yaklaşık 51.129 km² yüzölçümüne sahip olan ve Balkan Yarımadası'nda yer alan bir Güneydoğu Avrupa ülkesidir.^【42】 Ülke coğrafi olarak, kuzey ve batıda Hırvatistan, doğuda Sırbistan ve güneydoğuda Karadağ ile çevrilidir. Toplam yüzölçümünün büyük bir kısmını dağlık araziler oluştururken, kuzey kesimlerinde verimli ovalar yer almaktadır. Ülke, kuzeydeki karasal yapılı "Bosna" ve güneydeki Akdeniz etkisindeki "Hersek" olmak üzere iki ana coğrafi bölgeye ayrılmaktadır.^【43】

Bosna-Hersek, jeopolitik açıdan Avrupa'nın stratejik geçiş yolları üzerinde, Adriyatik, Ege ve Akdeniz'deki egemenlik mücadelelerinin kesişim noktasında konumlanmıştır.^【44】 Ülke, Neretva Nehri’nin denize döküldüğü Neum kasabası üzerinden Adriyatik Denizi’ne yaklaşık 24 kilometrelik bir kıyı şeridiyle açılmaktadır. Bu dar kıyı koridoru, ülkenin denize tek çıkış noktasını oluşturmasına rağmen burada herhangi bir liman bulunmamaktadır.

^{Başkenti Saraybosna yakınlarındaki Bjelasnica Dağı} (AA)

Bosna-Hersek, merkez ve güneyi dağlık, kuzeyi tepelik ve düzlüklerden oluşan üçgen şeklinde bir Balkan ülkesidir.

Ülke toprakları genel olarak dağlık ve engebeli arazilerden oluşmaktadır.^【45】 Dinar Alpleri sistemi, ülkenin iç kısımlarından güneye doğru uzanarak temel yer şekillerini belirler. Bu dağlık yapı, konut tiplerinden ulaşım modellerine kadar halk kültürünün pek çok unsurunu doğrudan şekillendirmiştir.^【46】

Dağlık ve engebeli yapının aksine, ülkenin kuzey kesiminde Sava Nehri havzası boyunca uzanan geniş ve verimli ovalar yer almaktadır.^【47】 İç kesimlerde ise nehirlerin oluşturduğu derin vadiler, yerleşim birimlerinin kurulması ve tarımsal faaliyetlerin sürdürülmesi için kritik öneme sahiptir.

^{Neretva Nehri} (Anadolu Ajansı)

Bosna-Hersek, su kaynakları açısından oldukça zengin bir havzaya sahiptir. Ülkenin en önemli akarsu sistemlerini Sava ve Neretva nehirleri oluşturmaktadır. Kuzeyde Sava Nehri doğal bir sınır teşkil ederken, güneyde Neretva Nehri denize dökülen en önemli su yoludur.^【48】

Ülkede coğrafi bölgelere göre değişen iki belirgin iklim tipi hakimdir. Kuzeydeki Bosna bölgesinde kışların soğuk, yazların ise sıcak geçtiği tipik Balkan (karasal) iklimi görülür. Güneydeki Hersek bölgesi ise Dalmaçya kıyılarına yakınlığı nedeniyle Akdeniz ikliminin etkisindedir.^【49】 Bu iklim çeşitliliği, güneyde Akdeniz bitki örtüsünün (zeytin, bağcılık), kuzeyde ise yoğun orman varlığının gelişmesine olanak sağlamıştır.

Bosna-Hersek, doğal kaynaklar açısından önemli mineral yatakları, geniş ormanlık alanlar ve önemli hidroelektrik enerji potansiyeline sahiptir. Bu bakımdan yenilenebilir enerji açısından Balkanlar'daki en zengin ülkelerden biridir. Ülkenin toplam hidroelektrik enerji potansiyeli yaklaşık 22.050 GWh olarak hesaplanmaktadır.^【50】

Ülke enerjisinin önemli bir kısmı, nehir sistemleri üzerine kurulu olan hidroelektrik santralleri üzerinden sağlanmaktadır. Ancak enerji altyapısı, fosil yakıtlardan yenilenebilir kaynaklara geçiş sürecinde çevre kirliliği ve küresel ısınma gibi zorluklarla karşı karşıyadır.^【51】 Ulaşım altyapısı ise büyük ölçüde dağlık araziyi aşan ve nehir vadilerini izleyen karayolu ağlarına dayanmaktadır.

^{Bosna Hersek de Sel Felaketi}(AA)

Ülkede iklim değişikliğinin etkileri sel baskınları ve yangınlar şeklinde kendisini göstermektedir. Bu kapsamda, afet yönetimi ve iklim değişikliğiyle mücadele kapasitesinin artırılması için uluslararası iş birliği projeleri yürütülmektedir.^【52】 Ayrıca Drina Nehri gibi önemli akarsu yüzeylerinde biriken plastik ve çöp atıkları, bölgede ciddi bir ekolojik felaket sinyali vermektedir.^【53】

Ülkenin tarihsel ekonomik yapısı, Osmanlı döneminde uygulanan timar sistemi, hayvancılık ve koyun besiciliği, madencilik faaliyetleri ile şehir merkezlerinde gelişen lonca ve esnaf teşkilatları etrafında şekillenmiştir. Dericilik, kuyumculuk ve küçük sanayi kolları, Bosna Hersek’in geleneksel ticari hayatında önemli yer tutmuştur.

Bosna-Hersek ekonomisi, Sosyalist Federal Yugoslavya Cumhuriyeti döneminden tevarüs eden güçlü endüstriyel miras ile 1990’lı yıllarda yaşanan savaşın yarattığı yapısal tahribat ve sonrasındaki serbest piyasaya geçiş süreciyle şekillenmiştir. Savaş öncesinde metal işleme, makine üretimi, kimya ve ağaç işleme gibi katma değeri yüksek sektörlerde yoğunlaşan üretim yapısı, savaş sonrası dönemde yerini gıda işleme ve temel metaller gibi daha düşük katma değerli alanlara bırakmıştır.^【54】

Günümüzde ülke, Avrupa Birliği (AB) entegrasyonu hedefiyle reform gündemini sürdüren ve özellikle hizmetler, enerji ve turizm sektörlerinde büyüme potansiyeli taşıyan bir yapı sergilemektedir.^【55】

Bosna-Hersek, üst-orta gelir grubunda yer alan bir geçiş ekonomisidir. Ülkenin para birimi, Euro’ya sabitlenmiş olan Konvertibl Mark’tır (BAM).

Bosna-Hersek Merkez Bankası (CBBH), para kurulu rejimi çerçevesinde fiyat istikrarını sağlamakta ve yerel para biriminin Euro karşısındaki istikrarını korumaktadır. Ülkenin ekonomik performansı, karmaşık siyasi yapısından kaynaklanan idari engellere rağmen son yıllarda toparlanma eğilimi göstermiş; bölgesel refahın artırılması için İskandinav modeli gibi iş birliği modelleri akademik tartışmalara konu olmuştur.^【63】

Ülke ekonomisi, köklü sanayi geleneği ile gelişmekte olan hizmetler sektörü arasında dengelenmiş bir dağılıma sahiptir.

Tarım sektörü, ülke topraklarının ve ikliminin elverişliliği sayesinde stratejik bir öneme sahiptir. Eski Yugoslavya döneminde tarımsal toprakların %85'i özel kesimde işletilmekteydi. Günümüzde tarım, GSYİH içindeki payı sınırlı olsa da istihdam açısından kritik bir rol oynamaktadır.^【64】 Temel ürünler arasında meyve, sebze, buğday ve mısır yer almaktadır; özellikle sığır eti ve süt ürünleri yüksek ihracat potansiyeli taşımaktadır.^【65】 Ayrıca zengin orman varlığı sayesinde ağaç işleme ve mobilya sektörü, ülkenin en rekabetçi alanlarından birini oluşturmaktadır.

Bosna-Hersek'te sanayi üretimi; metal ve metal işleme, otomotiv yan sanayii ve tekstil sektörlerinde yoğunlaşmıştır. Metal sektörü, ülkenin en büyük ihracat kalemlerinden biri olan alüminyum ve çelik üretimini kapsamaktadır. Otomotiv sektörü ise köklü bir geçmişe sahip olup, Avrupa'daki büyük üreticilere parça tedarik eden tesisleri barındırmaktadır. Sanayi tesisleri ağırlıklı olarak Saraybosna, Banja Luka, Zenica ve Tuzla gibi merkezlerde kümelenmiştir.^【66】

Ekonominin en büyük dilimini oluşturan hizmetler sektörü; bankacılık, telekomünikasyon ve turizm alanlarında gelişme göstermektedir. Finansal sistem, büyük ölçüde yabancı sermayeli bankaların hakimiyetindedir ve bölgenin en istikrarlı yapılarından biri olarak kabul edilmektedir.^【67】 Turizm sektörü ise kültürel miras ve doğa turizmi odaklı olarak hızla büyümekte ve dış döviz girdisi sağlamaktadır.

Bosna-Hersek, ihracat odaklı büyüme stratejisi izleyen bir ülkedir ve dış ticaretinin büyük bir kısmını AB ve bölge ülkeleri ile gerçekleştirmektedir.

• Başlıca İhracat Ürünleri: Elektrik enerjisi, mobilyalar, alüminyum, izole edilmiş teller ve kablolardır.
• Başlıca İthalat Ürünleri: Petrol yağları, binek otomobiller, ilaçlar ve kömürdür.^【68】
• Ticaret Ortakları: Almanya, Hırvatistan, Sırbistan ve İtalya en önemli ortaklar arasındadır.^【69】 Türkiye ile olan ticaret hacminin ise kısa vadede 1 milyar dolara ulaştırılması hedeflenmektedir.^【70】

Ülke, doğrudan yabancı yatırımları (DYY) çekmek için vergi muafiyetleri ve serbest bölgeler gibi çeşitli teşvikler sunmaktadır. Yatırımlar ağırlıklı olarak üretim, bankacılık ve ticaret sektörlerine yöneliktir.

• Reform Gündemi: OECD ve AB destekli reformlar çerçevesinde; kamu iktisadi teşebbüslerinin yönetiminin iyileştirilmesi ve idari işlemlerin basitleştirilmesi hedeflenmektedir.^【71】
• İş Ortamı Zorlukları: Yolsuzlukla mücadele ve mesleki eğitim sisteminin özel sektör ihtiyaçlarıyla uyumlu hale getirilmesi, kalkınma önündeki temel sınamalardır.^【72】

Bosna-Hersek nüfusu, tarihsel süreçte farklı dini ve etnik grupların bir arada yaşadığı çoğulcu bir yapı sergilemektedir. Ülkenin toplumsal dokusu; tarihsel göç hareketleri, 1990'lı yıllarda yaşanan savaşın demografik etkileri ve Dayton Barış Antlaşması ile kurulan idari düzenlemeler çerçevesinde şekillenmiştir.

Günümüzde ülke, Balkanlar'ın en karmaşık sosyo-politik yapılarından birine sahip olmasının yanı sıra, yoğun dış göç dalgaları ve nüfusun yaşlanması gibi temel demografik sınamalarla karşı karşıyadır.^【73】

^{Saraybosna (Emirhan Polat)}

Bosna-Hersek’te 1991 yılından sonra gerçekleştirilen ilk resmi nüfus sayımı olan 2013 verilerine göre ülke nüfusu 3.531.159 kişidir. Ancak güncel projeksiyonlar nüfusun ciddi bir azalma eğiliminde olduğunu göstermektedir; Dünya Sağlık Örgütü (WHO) 2023 verilerine göre ülke nüfusu 3.185.073 seviyesine gerilemiştir. Nüfus artış hızı -%0,62 ile negatif seyretmekte olup, 2050 yılına kadar ülke nüfusunun %23 oranında azalarak 2,4 milyon seviyelerine düşmesi öngörülmektedir.^【74】 Nüfusun cinsiyet dağılımına bakıldığında ise %50,94’ünü kadınlar, %49,06’sını erkekler oluşturmaktadır.^【75】

Ülke anayasası uyarınca "kurucu halklar" olarak kabul edilen üç ana etnik grup demografik yapının temelini oluşturur. Güncel veriler uyarınca nüfusun %50,11'ini Boşnaklar, %30,78'ini Sırplar ve %15,43'ünü Hırvatlar teşkil etmektedir. Geriye kalan %3,68'lik kesim ise diğer azınlık gruplarından oluşmaktadır.^【76】

Tarihsel süreçte Boşnak kimliği, özellikle 1991 nüfus sayımında dini aidiyetle özdeşleşen "Müslüman" tanımı üzerinden siyasi bir temsiliyet kazanmış, günümüzde ise bu yapı Boşnak ulusal kimliği altında konsolide olmuştur.^【77】 Boşnakların kökeni ve Müslümanlaşma süreci, bölgedeki tarih yazımında "Bogomilizm" efsanesi ve Osmanlı dönemindeki toplumsal dönüşümler çerçevesinde akademik araştırmalara konu olmaya devam etmektedir.

Bosna-Hersek, cami, kilise ve sinagogun yan yana bulunduğu başkenti Saraybosna ile "Avrupa'nın Kudüs'ü" olarak nitelendirilen çok dinli bir yapıya sahiptir. Nüfusun %50,7'si İslam inancına mensup olup, İslam ülkedeki en yaygın din konumundadır.^【78】 Geri kalan nüfusu ağırlıklı olarak Sırp Ortodoks ve Katolik Hristiyan gruplar oluşturmaktadır. Osmanlı sonrası dönemde farklı rejimler altında kısıtlamalara maruz kalan dini kurumlar, 21. yüzyılda anayasal güvencelerle toplumsal yaşamdaki etkinliğini sürdürmektedir.^【79】

^{Bosna Hersek de Müslüman Oranı}(Anadolu Ajansı)

Bosna-Hersek, gelişme potansiyeline ve rekabetçi iş gücü maliyetlerine sahip olmasına rağmen, yoğun dış göç dalgası nedeniyle nüfusunu yitiren ülkeler arasında yer almaktadır. Özellikle eğitimli genç nüfusun ekonomik gerekçelerle Avrupa ülkelerine yönelmesi, demografik yapının yaşlanmasına ve istihdam piyasasında açıklar oluşmasına neden olmaktadır.^【80】 Göç olgusu, savaşın toplumsal bellek üzerindeki izleriyle birleşerek ülkenin demografik sürdürülebilirliğini etkileyen kilit unsurlardan biri olarak değerlendirilmektedir.

Bosna-Hersek eğitim sistemi, ülkenin karmaşık idari yapısına paralel olarak merkeziyetsiz bir model sergilemektedir. Eğitim yetkisi; Bosna-Hersek Federasyonu’ndaki 10 kanton, Sırp Cumhuriyeti ve Brçko özerk bölgesi olmak üzere toplam 12 ayrı yönetim birimine dağılmıştır. Her birim kendi eğitim bakanlığına, mevzuatına ve bütçesine sahip olup kendi eğitim politikalarını belirlemektedir.^【81】 Ülke genelinde yükseköğretime girişte merkezi bir ortak sınav uygulanmamakta; üniversiteler kendi kayıt politikaları doğrultusunda sınavlar yapabilmektedir.

Ülkede okul öncesi eğitim döneminde din eğitimi, yasal çerçeveler ve müfredat programları dahilinde yer almaktadır. Özellikle İslam din eğitimi müfredatı, çocukların ahlaki ve sosyal gelişimini hedefleyen pedagojik yaklaşımlarla kantonlar bazında uygulanmaktadır.^【82】 Bu programlar, inanç değerlerinin aktarılmasında ve kültürel mirasın korunmasında rol oynamaktadır.

Bosna-Hersek'teki eğitim altyapısının modernizasyonu noktasında uluslararası kuruluşlar etkin görev almaktadır. Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA), eğitim kalitesini artırmak amacıyla 1995'ten bu yana okul binalarının donanımı ve teknik altyapısının iyileştirilmesi gibi çok sayıda proje gerçekleştirmiştir.^【83】 Ayrıca Saraybosna Maarif Okulları gibi kurumlar; Boşnakça, İngilizce ve Türkçe dillerinde anaokulu, ilkokul ve lise seviyelerinde eğitim olanakları sunarak ülkenin eğitim kalitesine katkı sağlamaktadır.^【84】

Bosna-Hersek kültürü, Balkan coğrafyasının tarihsel süreçte ev sahipliği yaptığı farklı medeniyetlerin, dinlerin ve etnik grupların etkileşimiyle oluşmuş çok katmanlı bir yapı sergilemektedir. Ülke, Hristiyan Batı ile Müslüman Doğu arasında kültürel bir köprü görevi görmekte; bu sentez mimariden edebiyata, mutfak kültüründen günlük yaşama kadar her alanda hissedilmektedir. Günümüzde Bosna-Hersek, hem zengin kültürel mirasıyla bir kültür merkezi hem de doğal güzellikleri ve savaş hafıza alanlarıyla uluslararası turizm destinasyonları arasında yer almaktadır.^【85】

 ^{Kutsal Kalp Katedrali}(Anadolu Ajansı)

Bosna-Hersek'in kültürel kimliği; Müslüman Boşnaklar, Ortodoks Sırplar ve Katolik Hırvatların tarihsel süreçte oluşturduğu ortak yaşam pratiği üzerine inşa edilmiştir. Özellikle 1463 yılında başlayan Osmanlı egemenliği, bölgenin sosyal dokusunda kalıcı izler bırakmış ve Doğu-Batı etkileşimine dayalı özgün bir yapı yaratmıştır.^【86】 Başkent Saraybosna gibi şehirlerde cami, kilise ve sinagogun birbirine yakın konumlanması, ülkenin çok kültürlü mirasının temel simgesi olarak kabul edilmektedir.

^{Sokullu Mehmed Paşa Köprüs} (Anadolu Ajansı)

Osmanlı yönetimi altındaki dört asır boyunca Bosna, estetik ve mühendislik harikası eserlerle donatılmıştır. Mimar Sinan’ın öğrencisi Hayreddin tarafından inşa edilen Mostar Köprüsü (1566) ve bizzat Mimar Sinan'ın eseri olan Vişegrad’daki Sokullu Mehmed Paşa Köprüsü (1577), bölgenin mimari kimliğinin en güçlü simgeleridir.^【87】 Şehirlerdeki lonca (esnaf) sistemi ve derviş tekkeleri, İslam kültürünün halk arasında yayılmasında ve özgün bir "Balkan-Osmanlı" kimliğinin oluşmasında kilit rol oynamıştır. İslamlaşma süreci, Bogomil mezhebine mensup yerel halkın Katolik baskısından kaçarak İslam’ı tercih etmesi ve Osmanlı kasaba düzeninin sunduğu sosyal imkanlarla tedricî ve gönüllü bir şekilde tamamlanmıştır.

Boşnak edebiyatı, tarihsel süreçte Doğu ve Batı dilleriyle sürekli etkileşim içinde gelişim göstermiştir. Osmanlı döneminde birçok Boşnak müellif Türkçe, Arapça ve Farsça eserler vererek klasik literatüre katkıda bulunmuştur.^【88】 Modern dönemde ise ulusal kimlik, toplumsal dönüşümler ve savaş deneyimleri edebiyatın temel temalarını oluşturmuştur. Meşa Selimoviç'in Derviş ve Ölüm adlı eseri ile İzzet Sarayliç'in şiirleri, Bosna-Hersek edebiyatının uluslararası alanda tanınan önemli örnekleri arasındadır.^【89】

^{Çevapi Köftesi (Bosna Kebabı)} (Anadolu Ajansı)

Bosna-Hersek mutfağı, özellikle Osmanlı gastronomisinin etkisiyle şekillenmiş zengin bir çeşitliliğe sahiptir. Et ve hamur işleri mutfağın temelini oluştururken; "Cevapi" (Bosna kebabı), "Pita" (börek çeşitleri) ve sebzeli bir et çorbası olan "Bey Çorbası" en bilinen lezzetlerdir.^【90】 Tatlı kültüründe ise baklava ve üç çeşit sütün kullanıldığı "Trileçe" ön plana çıkmaktadır. Ayrıca toplumsal yaşamın ve misafirperverliğin bir simgesi olan Bosna kahvesi, geleneksel sunum yöntemleriyle varlığını sürdürmektedir.

Ülkede asırlardır devam eden dini ve kültürel gelenekler toplumsal kimliğin korunmasında önemli rol oynamaktadır. Akhisarlı Ayvaz Dede anısına 500 yılı aşkın süredir düzenlenen "Ajvatovica" şenlikleri, Boşnakların geleneklerine bağlılığının en büyük temsillerinden biridir.^【91】 Sosyal yaşamda dini çeşitliliği yansıtan özgün uygulamalardan biri de ölen kişinin inancına göre düzenlenen (Müslümanlar için yeşil, Hristiyanlar için siyah) cenaze ilanlarıdır.^【92】 Ayrıca doğum, evlilik ve ölüm ritüelleri, özellikle kırsal bölgelerde yerel inanışlarla harmanlanarak yaşatılmaktadır.

Mostar şehrinin simgesi olan köprü, Neretva Nehri üzerinde XVI. yüzyılda inşa edilmiştir. Mimar Sinan’ın öğrencisi Mimar Hayreddin tarafından 1557-1566 yılları arasında yapılan köprü, 30 metre uzunluğunda ve 4 metre genişliğindedir.^【93】 Dönemine göre ileri bir teknolojiyle inşa edilen yapı, şehre ismini vermiş ve bölgedeki ticari hayatı canlandırmıştır. 1993 yılında savaş sırasında yıkılan köprü, 2004 yılında aslına uygun olarak yeniden inşa edilmiştir.^【94】 UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alan bu yapı, asırlardır hoşgörü ve kültürel çeşitliliğin sembolü olarak görülmektedir.^【95】 Köprü ayrıca, gençlerin cesaretlerini ispatlamak için nehre atladığı geleneksel bir tören alanıdır.

^{Mostar Köprüsü İnfografiği} (AA)

Bosna-Hersek turizm sektörü; coğrafi konum, tarihi zenginlik ve uygun fiyat politikaları sayesinde son on yılda istikrarlı bir büyüme göstermiştir.^【96】 Ülkede kültür turizminin yanı sıra termal kaynaklara dayalı sağlık turizmi, kış sporları merkezlerinde kış turizmi ve nehir sistemlerinde macera turizmi gelişmektedir. Sektörün dijitalleşmesi ve tanıtım faaliyetlerinin artırılması amacıyla Saraybosna'da uluslararası turizm fuarları düzenlenmektedir.^【97】

Ülkenin başlıca turistik merkezleri tarihi doku ile doğal güzelliklerin kesiştiği alanlarda yer almaktadır.

• UNESCO Mirası ve Doğal Alanlar: Mostar ve eski şehir merkezi, Blagaj ve Kravice şelaleleri yoğun ziyaretçi çekmektedir.
• Vize Uygulamaları: Türkiye ile Bosna-Hersek arasında sağlanan vize muafiyeti, iki ülke arasındaki turist akışını ve kültürel etkileşimi kolaylaştıran stratejik bir unsurdur.^【98】

Bosna-Hersek’in dış politikası; ülkenin egemenliği, toprak bütünlüğü ve çok etnili toplumsal yapısının korunması ekseninde şekillenmektedir. Temel stratejik hedef olarak Avrupa-Atlantik kurumlarıyla (AB ve NATO) bütünleşmeyi benimseyen ülke, uluslararası hukuk ve çok taraflı iş birliği ilkelerine dayalı bir diplomatik çizgi izlemektedir.^【99】 Ancak ülkenin karmaşık idari yapısı ve entiteler arasındaki görüş ayrılıkları, dış politika yapım süreçlerini ve güvenlik stratejilerinin uygulama kabiliyetini doğrudan etkilemektedir.

1992 yılında Yugoslavya’dan ayrılma kararı, Avrupa'da İkinci Dünya Savaşı sonrası en yıkıcı bölgesel çatışmalardan birine yol açmıştır. Bu dönemde Aliya İzzetbegoviç liderliğindeki bağımsızlık mücadelesi, küresel güç bloklarının hegemonya arayışları arasında diplomatik bir varlık göstermeye çalışmıştır.^【100】 Savaş boyunca uluslararası toplumun müdahaleleri ve yardım çabaları, ülkenin dış ilişkilerinde kurucu bir rol oynamıştır.

^{Dayton Barış Antlaşması İnfografiği}(AA)

1995 yılında imzalanan Dayton Barış Antlaşması, savaşı sona erdirirken aynı zamanda ülkenin anayasal ve idari çerçevesini belirlemiştir.^【101】 Dayton sonrası dönemde dış politika, barışın sürdürülebilirliği ve merkezi devlet kurumlarının güçlendirilmesi odaklı bir seyir izlemiştir. Bununla birlikte, Dayton’un getirdiği parçalı güç yapısı, devletin dış dünyada yekpare bir duruş sergilemesini zaman zaman zorlaştıran bir "devlet krizi"ne yol açabilmektedir.^【102】

Sırp Cumhuriyeti (Republika Srpska) yönetiminin 2025 yılı başlarında yeni bir anayasa ilan ederek başlattığı ayrılıkçı hamleler, ülkenin toprak bütünlüğüne yönelik en ciddi tehdit olarak değerlendirilmektedir.^【103】 Bu siyasi gerilimler, Mart 2025'te Srebrenitsa Anıt Merkezi gibi sembolik alanların güvenlik gerekçesiyle kapatılmasına kadar varan bir istikrarsızlık ortamı yaratmıştır.^【104】

Savaş sonrası dönemde ülkede kalan yabancı unsurlar ve radikal fikirlerin yayılmasına yönelik güvenlik kaygıları, özellikle dini kimlik ekseninde tartışılan bir diğer kritik konudur. Güvenlik sektöründeki reform ihtiyacı, bölgesel istikrarın korunması açısından önemini korumaktadır.

AB üyeliği, Bosna-Hersek’in en öncelikli dış politika hedefidir. Ülke, 2016 yılındaki resmi başvurusunun ardından Aralık 2022'de "aday ülke" statüsü kazanmış, Mart 2024'te ise katılım müzakerelerine başlama kararı alınarak entegrasyon sürecinde önemli bir eşiği geçmiştir.^【105】

ABD, Dayton Antlaşması’nın başat mimarı ve ülkenin egemenliğinin en güçlü savunucularından biridir. İkili ilişkiler; güvenlik iş birliği, demokratik reformların desteklenmesi ve yolsuzlukla mücadele gibi stratejik alanlarda yoğunlaşmaktadır.

^{Bosna Hersek ve Türkiye İlişkiler} (Anadolu Ajansı)

Türkiye, Bosna-Hersek’in egemenliğini ve çok etnili yapısını destekleyen en önemli bölgesel aktörlerden biridir. Bosna-Hersekli yetkililer tarafından "süper güç" olarak nitelendirilen Türkiye, hem ikili düzeyde hem de komşu ülkelerle kurulan üçlü danışma mekanizmaları aracılığıyla bölgesel barışa katkı sağlamaktadır. Ekonomik ilişkiler ise 2002 ve 2019 yıllarında imzalanan Serbest Ticaret Anlaşmalarıyla hukuki bir zemine oturtulmuştur.^【106】

Azerbaycan ile ilişkiler, her iki ülkenin yakın geçmişindeki toprak bütünlüğü mücadeleleri ve benzer siyasi süreçler üzerinden gelişen bir paralellik göstermektedir.

Bosna-Hersek, uluslararası hukuka saygı ve çok taraflılık ilkesi gereğince çok sayıda küresel ve bölgesel kuruluşun aktif üyesidir.

• Küresel Örgütler: Birleşmiş Milletler (BM), IMF, Dünya Bankası ve Interpol.
• Bölgesel Teşkilatlar: Avrupa Konseyi, AGİT ve Güneydoğu Avrupa İşbirliği Süreci.
• NATO ile İş Birliği: Ülke, 2006 yılında Barış için Ortaklık programına dahil olmuş ve 2010 yılında Üyelik Eylem Planı (MAP) daveti almıştır. Reform Programı çerçevesinde yürütülen iş birliği, savunma sektörünün modernizasyonunu hedeflemektedir.^【107】

^{Bosna Hersek Ordusu} (Anadolu Ajansı)

Bosna-Hersek’in askeri yapısı, 1992-1995 yılları arasında yaşanan savaşın ardından gerçekleştirilen kapsamlı savunma reformlarıyla şekillenmiştir. Savaş döneminde karşı karşıya gelen farklı askeri oluşumların 2005 yılında tek bir çatı altında birleştirilmesiyle kurulan Bosna-Hersek Silahlı Kuvvetleri (OSBiH), günümüzde ülkenin egemenliğini ve toprak bütünlüğünü korumakla görevli profesyonel bir güçtür.^【108】 Ülke, savunma sektöründe NATO standartlarına uyum sağlamayı ve uluslararası barış gücü operasyonlarına katkıda bulunmayı temel askeri doktrini olarak benimsemiştir.^【109】

Bosna-Hersek Silahlı Kuvvetleri, Dayton Barış Antlaşması sonrası merkezi devlet kurumlarının güçlendirilmesi sürecinde, entite düzeyindeki orduların lağvedilerek merkezi bir komuta yapısına bağlanmasıyla profesyonel bir kimlik kazanmıştır. Ordu, her yıl 1 Aralık tarihinde kutlanan "Silahlı Kuvvetler Günü" ile kurumsal bütünlüğünü ve toplumsal rolünü pekiştirmektedir.^【110】

Silahlı Kuvvetlerin operasyonel kapasitesi temel olarak kara unsurları üzerine inşa edilmiştir. Bununla birlikte, modern güvenlik ihtiyaçları doğrultusunda hava savunma ve insansız sistemler alanındaki teknolojik dönüşüm stratejik bir öncelik halini almıştır.

• Kara Gücü: Ülke savunmasının ana bileşeni olan kara birlikleri, barışı koruma ve iç güvenliğe destek faaliyetlerinde etkin görev almaktadır. Gerçekleştirilen savunma reformları kapsamında personel yapısı ve operasyonel standartlar NATO ile uyumlu hale getirilmiştir.^【111】
• Hava ve İHA Kapasitesi: Bosna-Hersek, savunma kabiliyetini artırmak amacıyla 2025 yılında önemli bir kapasite artışına gitmiştir. Türkiye tarafından hibe edilen iki adet Bayraktar TB2 İHA sistemi, Silahlı Kuvvetler envanterine dahil edilmiştir. Bu sistemler, personelin teknik eğitimlerinin tamamlanmasıyla birlikte ülkenin gözetleme, keşif ve operasyonel olanaklarını üst seviyeye taşımıştır.^【112】

Ülkenin askeri donanımı ve lojistik altyapısı, büyük oranda uluslararası askeri iş birliği anlaşmaları ve hibe programlarıyla desteklenmektedir. Özellikle Türkiye ile imzalanan askeri mali iş birliği protokolleri, ordunun modernizasyonu ve teknik donanım ihtiyacının karşılanmasında kilit rol oynamaktadır. Ayrıca NATO’nun koordinasyonunda sağlanan lojistik destek paketleri, ordunun kriz yönetimi ve doğal afetlere müdahale kapasitesini güçlendirmektedir.

Bosna-Hersek Silahlı Kuvvetleri, zorunlu askerliğin bulunmadığı tamamen profesyonel bir personel yapısına sahiptir. Personel rejimi, ülkenin çok etnili dokusunu yansıtacak şekilde Boşnak, Sırp ve Hırvat kontenjanlarına dayalı bir denge gözetilerek oluşturulmuştur.^【113】 Ülkenin savunma bütçesi 2024 yılı verilerine göre 215 milyon ABD dolar seviyesinde bulunurken^【114】 savunma bütçesinin ülkenin gayri safi yurtiçi hasılasına oranı % 0.7 oranındadır. Bütçe, ordunun operasyonel kabiliyetini sürdürmek ve reform ajandasını uygulamak üzere devlet bütçesinden tahsis edilmektedir.

Bosna-Hersek ordusunun modern tarihi, bir savunma gücü olmaktan ziyade bölgesel ve küresel güvenliğe katkı sunan bir aktöre dönüşüm hikayesidir.

• Barışı Destekleme Operasyonları: 1995-2004 yılları arasında NATO liderliğindeki IFOR ve SFOR misyonları ülkede güvenliği tesis etmiştir. Bu süreçte yaklaşık 60.000 askerden oluşan uluslararası güçler, yerel ordunun modernleşmesine ve profesyonelleşmesine rehberlik etmiştir.^【115】
• Türkiye’nin Rolü: Türk Silahlı Kuvvetleri, 1993 yılından bu yana UNPROFOR, IFOR ve SFOR misyonları bünyesinde Bosna-Hersek’te barışın tesisi için görev yapmaktadır. 2007 yılından itibaren Türk Temsil Heyet Başkanlığı adı altında yürütülen faaliyetler, askeri eğitim ve sivil-asker iş birliği projeleriyle kesintisiz devam etmektedir.^【116】
• Doğal Afet Yönetimi: Silahlı Kuvvetler, askeri görevlerinin yanı sıra sivil savunma ve afet müdahale alanlarında da yetkilendirilmiştir. Özellikle salgın hastalıklar ve doğal afetler sırasında NATO koordinasyonunda yürütülen yardım operasyonları, ordunun kriz yönetim kapasitesini artırmıştır.^【117】