Çizgili Sırtlan (Hyaena hyaena)

Çizgili sırtlan (Hyaena hyaena), Afrika’da yaşayan diğer sırtlan türlerine kıyasla daha küçük yapılı bir sırtlan türüdür. Kirli açık sarı-beyaz kürkü üzerinde değişen genişlikte koyu çizgiler bulunur ve bu çizgili yapısı sayesinde kolaylıkla ayırt edilebilir. Sırtındaki yele, kavga veya korku gibi durumlarda dikleşerek hayvanı yaklaşık %38 oranında daha iri gösterir. Vücut ağırlığı 25 ila 45 kilogram arasında değişir. Gebelik süresi 88-92 gündür ve erkek ile dişi bireyler 800 günlükken cinsel olgunluğa ulaşır. Yavrular, doğduklarında yaklaşık 700 gram ağırlığındadır ve ilk dört ay anneleri tarafından emzirilir; 1 yaşına geldiklerinde ise sütten kesilir. Ortalama yaşam süreleri 12-15 yıl olup, yaşadıkları bölgelerde yerleşik bir türdür ve göç etmezler. Türkiye’de yaşayan tek sırtlan türü olarak bilinir.

Çizgili Sırtlan (TÜBİTAK)

Evrimsel Tarih ve Taksonomi

Çizgili sırtlanın evrimsel kökeni, Pliyosen döneminde (5 milyon ila 2 milyon yıl önce) Afrika’da yaşamış H. namaquensis türünden türemiş olabilir. Afrika’daki fosil kayıtları Orta Pleyistosen’e kadar uzanır ve yaygın olarak bulunur. Ancak Akdeniz bölgesinde fosil kayıtlarına rastlanmadığından, türün Avrasya’ya yayılımı nispeten geç bir dönemde, muhtemelen son buzul döneminin sonunda benekli sırtlanların Asya’daki yok oluşundan sonra gerçekleşmiştir. Pleyistosen’de Avrupa’da, özellikle Fransa, Almanya, Avusturya’daki Hollabrunn, Portekiz’deki Furninha Mağarası ve Cebelitarık’taki Genista Mağaraları gibi bölgelerde yayılış göstermiştir. Bu dönemde yaşamış atasal popülasyonların bireyleri, günümüzdeki çizgili sırtlanlara benzer görünümde olsa da daha büyük yapılıydı ve kahverengi sırtlan ile benzerlikler taşıdığı tahmin edilmektedir.

Ekolojik Dağılım ve Habitat

Çizgili sırtlan, Kuzey ve Doğu Afrika, Orta Doğu, Kafkasya, Orta Asya, Hindistan ve Güney Sibirya gibi geniş bir coğrafyada yayılış gösterir. Türkiye’de ise Marmara’nın güneyi, Ege, Akdeniz, Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu bölgelerinde bulunur. Çanakkale, Bursa, Balıkesir, Kütahya, Afyon, İzmir, Denizli, Aydın, Muğla, Antalya, Burdur, Mersin, Adana, Niğde, Hatay, Kahramanmaraş, Gaziantep, Kilis, Şanlıurfa, Mardin, Adıyaman, Batman, Siirt, Şırnak ve Hakkari illerinde kayıtları mevcuttur. Ancak Kütahya ve Afyon’da uzun süredir gözlemlenmemiştir. Genellikle bozkır (yarı çöl) alanlar, sarp kayalıklar, seyrek ağaçlıklı yamaçlar, çatlaklar, gedikler ve derin vadilerde yuvalanır. Çalılık ve ormanlık alanların bulunduğu kurak bölgeler ile dağlık araziler de habitatları arasındadır.

Çizgili Sırtlan (TÜBİTAK)

Popülasyon ve Koruma Statüsü

Dünya Doğa ve Doğal Kaynakları Koruma Birliği (IUCN) tarafından “Nesli Tehdide Yakın” (NT - Near Threatened) kategorisinde sınıflandırılan çizgili sırtlanın küresel popülasyonu azalma eğilimindedir. Toplam birey sayısının 5.000 ile 14.000 arasında olduğu tahmin edilmektedir. Türkiye’de görülmesi oldukça nadir olup, nesli tükenme tehlikesi altında olduğu için avlanması yasaktır.

Davranış ve Etoloji

Çizgili sırtlan, tam bir kamuflaj ustasıdır ve kayalık alanlarda uzaktan fark edilmesi zordur. Oldukça ürkek bir tür olup, insanlarla karşılaştığında kaçmayı tercih eder ve yaklaşılmadıkça insanlar için tehlike oluşturmaz. Genellikle yalnız dolaşır, ancak yuvalama bölgelerinde sosyalleşerek küçük gruplar halinde yaşayabilir. Nadir de olsa grup halinde dolaştıkları gözlemlenmiştir. Diğer büyük kediler veya yırtıcı türlerle (örneğin benekli sırtlan) karşılaştıklarında besin için mücadele etmek yerine alandan uzaklaşmayı seçerler ve yaşadıkları alanları aşırı korumacı bir şekilde savunmazlar.

Çizgili Sırtlan (TÜBİTAK)

Diyet ve Metabolizma

Çizgili sırtlan hem etçil hem de otçul bir beslenme düzenine sahiptir. Doğada bulduğu leşler, zayıf düşmüş hayvanlar ve yakalayabildiği küçük memelilerle beslenir. Ayrıca kavun, karpuz, üzüm gibi meyveler ve yabani yemişler de diyetinin bir parçasıdır. Aç kaldıklarında yerleşim yerlerine yaklaşarak evcil hayvanlara saldırabilir. Türkiye’de Kurban Bayramı’nda ormanlık alanlara bırakılan cesetlere geldikleri bilinmektedir.

İnsanlarla Etkileşim ve Kültürel Referanslar

Türkiye’de varlığı birçok insan tarafından bilinmemekte olup, trafik kazaları, yaşam alanlarının yok edilmesi ve insanlar tarafından öldürülmeleri popülasyonlarının azalmasında önemli rol oynamaktadır. Ülkede “Andık”, “Yeleli Kurt”, “Aftar”, “Aptar”, “Heftar”, “Alacanavar”, “Öcü” ve “Dab’a” gibi çeşitli yerel isimlerle anılır. Anadolu’da yaygın olarak “Anadolu sırtlanı” olarak da adlandırılır ve insanlardan uzak bir yaşam sürer.

Etimoloji

Çizgili sırtlan, adını kürkündeki belirgin çizgilerden alır. Türkçede “Çizgili Sırtlan”, İngilizcede ise “Striped Hyena” olarak adlandırılmıştır. Türkiye’de Anadolu’da görüldüğü için “Anadolu sırtlanı” ismi de kullanılmaktadır. Bu isimlendirme, türün en ayırt edici fiziksel özelliğine dayanır.