Çorum (İl)

Çorum, Türkiye’nin Karadeniz Bölgesi’nin iç kesimlerinde yer alan bir şehirdir. Tarihsel süreç içerisinde birçok uygarlığa ev sahipliği yapmış olup, özellikle Hititler döneminde siyasi ve kültürel açıdan önemli bir merkez olmuştur. Coğrafi konumu itibarıyla geçiş bölgesinde yer alan Çorum, hem İç Anadolu hem de Karadeniz ikliminin etkilerini taşımaktadır. Ekonomisi; tarım, sanayi ve ticarete dayalı olup, kültürel mirası bakımından arkeolojik ve tarihi yapılarıyla dikkat çekmektedir.

Tarihçe

Antik Dönem

Çorum ve çevresi, tarih öncesi dönemlerden itibaren yerleşim alanı olmuştur. Kalkolitik Çağ’dan itibaren iskan edilen bölge, Hatti ve Hitit uygarlıkları tarafından önemli bir merkez olarak kullanılmıştır. Özellikle Boğazköy (Hattuşa) ve Alacahöyük, Hitit İmparatorluğu’nun en önemli şehirleri arasında yer almaktadır. Hattuşa, Hititlerin başkenti olarak idari ve dini merkez işlevi görmüştür. Alacahöyük’te ise kral mezarları ve tapınak kalıntıları bulunmaktadır.

Hititlerden sonra Frigler bölgeye hakim olmuş ve bölgeye kendilerine özgü kaya anıtları ve kabartmalar bırakmışlardır. Frig egemenliği, Kimmerler’in MÖ 7. yüzyıldaki saldırıları sonucunda sona ermiştir. Daha sonra bölge Medler ve Persler tarafından yönetilmiş, Pers İmparatorluğu döneminde Çorum, satraplık sistemi içinde değerlendirilmiştir.

Büyük İskender’in Anadolu’yu fethetmesiyle Helenistik kültür bölgeye yayılmış, ancak İskender’in ölümünün ardından bölge Selevkoslar ve Pontus Krallığı arasında el değiştirmiştir. Roma İmparatorluğu’nun Anadolu üzerindeki egemenliğini pekiştirmesiyle Çorum, Roma hâkimiyetine girmiş ve yolların kesişim noktasında yer alması sebebiyle askeri ve ticari açıdan önem kazanmıştır. 395 yılında Roma İmparatorluğu’nun ikiye bölünmesiyle bölge Bizans İmparatorluğu’nun kontrolüne geçmiştir.

Ortaçağ ve Osmanlı Dönemi

Bizans İmparatorluğu döneminde Çorum, özellikle Arap akınları ve iç isyanlar nedeniyle sık sık el değiştiren bir bölge olmuştur. 1071 Malazgirt Zaferi’nden sonra Selçuklular bölgeyi ele geçirmiş ve Türkmen boylarının yerleşmesini teşvik etmiştir. Çorum, Anadolu Selçuklu Devleti döneminde önemli bir ticaret merkezi olmuş ve çeşitli kervansaraylar, medreseler ve camiler inşa edilmiştir.

Anadolu Selçuklu Devleti’nin zayıflamasıyla birlikte Çorum, Moğol istilasına uğramış ve İlhanlılar tarafından kontrol edilmiştir. İlhanlı egemenliğinin sona ermesiyle, bölge kısa süreliğine Eretna Beyliği’nin idaresinde kalmıştır. Daha sonra Candaroğulları ve Kadı Burhaneddin Devleti gibi beyliklerin yönetimine giren Çorum, 1398 yılında Yıldırım Bayezid tarafından Osmanlı topraklarına katılmıştır. Ancak, 1402 Ankara Savaşı sonrası Timur tarafından Osmanlı topraklarından koparılmış, 15. yüzyılın ortalarında kesin olarak Osmanlı hakimiyetine geçmiştir.

Osmanlı döneminde Çorum, sancak statüsüne kavuşmuş ve Anadolu Eyaleti’ne bağlı bir yönetim birimi olmuştur. 17. yüzyılda Celali İsyanları sırasında bölge büyük karışıklıklar yaşamış, ancak Osmanlı merkezi otoritesi tarafından durum yeniden kontrol altına alınmıştır. 19. yüzyılda idari reformlar çerçevesinde sancak statüsünü koruyan Çorum, Tanzimat Dönemi’nde vilayet sistemine dahil edilmiştir. Bu dönemde tarımsal üretim artmış, yerel ticaret gelişmiş ve nüfus artışı gözlemlenmiştir.

Cumhuriyet Dönemi

Cumhuriyet’in ilanından sonra Çorum, sanayileşme ve altyapı yatırımlarıyla gelişim göstermiştir. Kurtuluş Savaşı sırasında önemli bir direniş noktası olmuş ve bölge halkı Kuva-yı milliye hareketine destek vermiştir. 20. yüzyılın ortalarından itibaren un, çimento ve makine sanayi gibi sektörlerde yatırımlar yapılmış ve Çorum, bölgenin sanayi merkezlerinden biri haline gelmiştir. Tarıma dayalı sanayi gelişmiş, yeni fabrikalar kurulmuş ve şehrin ekonomik yapısı çeşitlenmiştir.

Coğrafi Yapı

Konum ve Sınırlar

Çorum, Türkiye’nin Karadeniz Bölgesi’nde yer almakla birlikte, İç Anadolu Bölgesi’ne geçiş kuşağında bulunmaktadır. Kuzeyde; Sinop ve Samsun, doğuda; Amasya, güneyde; Yozgat, batıda; Çankırı ile komşudur. Şehir, 40° 33' kuzey enlemi ile 34° 57' doğu boylamı arasında konumlanmaktadır. Yüzölçümü yaklaşık 12.820 km²’dir.

Jeomorfoloji

Çorum’un arazi yapısı engebeli olup, ovalar ve platolar geniş yer kaplamaktadır. Kuzeyde Köroğlu Dağları’nın uzantıları yer alırken, güneyde İç Anadolu’nun düzlükleri görülmektedir. İldeki önemli dağlar arasında Kösedağ (2026 m), İskilip Dağı ve Elmalı Dağ bulunmaktadır. Ovalar arasında en büyüğü Çorum Ovası olup, sulama açısından önem taşımaktadır.

İklim

Çorum’da İç Anadolu’nun karasal iklimi ile Karadeniz iklimi arasında bir geçiş özelliği görülmektedir. Yaz ayları sıcak ve kurak, kış ayları ise soğuk ve kar yağışlı geçmektedir. Ortalama yıllık sıcaklık 11-12°C civarındadır. En fazla yağış ilkbahar aylarında görülmektedir.

Hidroloji

Çorum’un en önemli akarsuyu Kızılırmak olup, bu nehir üzerinde çeşitli barajlar bulunmaktadır. Bunun yanı sıra Delice Çayı, Çat Çayı ve Budaközü Çayı da bölgenin hidrolojik yapısını şekillendiren önemli su kütleleridir.

Nüfus ve Demografi

Çorum'un nüfusu tarih boyunca göçler ve ekonomik değişimler doğrultusunda dalgalanmalar yaşamıştır. 2024 yılı itibarıyla Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre Çorum’un toplam nüfusu 521.335’dir. İl merkezi nüfusu 297.255’dir. Çorum’un nüfus yoğunluğu ise 41 kişi/km²’dir.

Nüfus Dağılımı ve Yerleşim

• İl Genel Nüfusu (2024): 521.335 kişi
• İl Merkezi Nüfusu (2024): 297.255 kişi
• Nüfus Yoğunluğu (Kişi/Km²) (2024): 41

Göç ve Nüfus Hareketliliği

Çorum, geçmişte önemli göç hareketlerine sahne olmuştur. 1950’li yıllardan itibaren sanayileşmenin etkisiyle İstanbul, Ankara ve diğer büyük kentlere göç veren bir şehir olup, aynı zamanda yurt dışına, özellikle Almanya ve Fransa'ya işçi göçü veren illerden biridir. Son yıllarda ise sanayi ve ticaret sektörlerindeki gelişmeler nüfusun şehir merkezinde yoğunlaşmasına neden olmuştur.

Ekonomi

Günümüzde Çorum sanayisi; yem, gıda, oto radyatörü, toprak sanayisi, kağıt sanayi, oluklu mukavva, steril şırınga, çelik döküm, seramik, makine, bilgisayar parçaları, çivi ve mobilya gibi birçok alanda sürekli gelişmektedir. Çorum, kiremit-tuğla, un-irmik ve yem fabrikalarının komple ekipmanlarını imal ederek anahtar teslimi kurduğu fabrikaları ile de ekonomide söz sahibidir.

Sanayi ve Ticaret

Çorum, sanayi üretimi açısından gelişmiş bir yapıya sahiptir. Şehirdeki başlıca sanayi sektörleri şunlardır:

• Un ve Gıda Sanayi: Türkiye’de un üretiminin önemli bir bölümünü Çorum karşılamaktadır. Yılda yaklaşık 500.000 ton un üretimi gerçekleştirilmektedir.
• Leblebi Üretimi: Türkiye’de leblebi üretiminde önemli bir merkez olan Çorum, yılda yaklaşık 2.500 ton leblebi üretimi yapmaktadır.
• Yumurta Üretimi: Günlük 1,5 milyon yumurta üretimiyle Türkiye’nin toplam yumurta üretiminin %5’ini karşılamaktadır.
• Seramik ve Çimento Sanayi: Çorum, seramik ve çimento sektöründe Türkiye çapında üretim yapan tesislere sahiptir.
• Kiremit ve Tuğla Üretimi: Türkiye’de kiremit üretiminin %40’ını, tuğla üretiminin ise %10’unu karşılamaktadır.
• Makine ve Metal Sanayi: Çorum’da çelik döküm ve makine imalatı sanayi gelişmiştir. Özellikle oto radyatörü ve sanayi makineleri üretimi yaygındır.
• Savunma Sanayi: Sungurlu ilçesine kurulan Savunma Sanayi Bölgesi ile Çorum üretim kapasitesini artırmıştır.

Tarım ve Hayvancılık

Tarım sektörü Çorum ekonomisinin önemli bir bileşenidir. Başlıca tarım ürünleri şunlardır:

• Pirinç Üretimi: Türkiye’de pirinç üretiminin %18’i Çorum’da gerçekleştirilmektedir.
• Buğday ve Arpa: Tahıl üretimi geniş tarım arazilerinde yapılmaktadır.
• Şeker Pancarı: Şehirde şeker pancarı üretimi, tarımsal üretimin önemli bir parçasıdır.
• Meyve ve Sebze Yetiştiriciliği: Özellikle elma, armut ve baklagiller üretimi ön plandadır.

Hayvancılık da Çorum’da önemli bir ekonomik faaliyettir. Büyükbaş ve küçükbaş hayvancılık yaygın olup, özellikle süt ve et üretimi için modern tesisler bulunmaktadır.

Etnik ve Kültürel Yapı

Etnik Yapı

Çorum’un nüfusu büyük oranda Türklerden oluşmaktadır. Bununla birlikte, tarihsel süreç içinde Çorum’a Kafkas göçmenleri, Balkan göçmenleri ve Türkmen grupları yerleşmiştir. Özellikle Osmanlı dönemindeki iskan politikaları ve 19. yüzyılın sonlarında Kırım ve Kafkasya’dan göç eden nüfus, Çorum’un etnik yapısında etkili olmuştur. Günümüzde ise çeşitli etnik grupların kültürel izleri şehirde yaşamaktadır.

Kültürel Yapı

Çorum, tarihsel mirası ve geleneksel kültürel dokusuyla dikkat çeker. Halk müziği ve halk oyunları, kentin önemli kültürel öğeleri arasındadır. Özellikle Çorum Halayı, bölgeye özgü danslardan biridir. Geleneksel el sanatları arasında bakırcılık, halıcılık ve ahşap işlemeciliği önemli yer tutmaktadır. Ayrıca şehrin kültürel yapısını oluşturan önemli bir unsur da yöresel mutfağıdır.

Çorum Mutfağı

Çorum mutfağı, Anadolu’nun geleneksel lezzetlerini barındıran zengin bir yemek kültürüne sahiptir. Yerel yemekler, tarımsal üretimden beslenen malzemelerle hazırlanmakta olup, özgün pişirme teknikleriyle şekillenmektedir. Çorum mutfağında öne çıkan bazı lezzetler şunlardır:

• İskilip Dolması: Çorum’un en bilinen yöresel yemeklerinden biri olan İskilip Dolması, uzun saatler boyunca ağır ateşte pişirilen, pirinç ve etle yapılan özel bir dolma türüdür. Geleneksel olarak düğün ve özel günlerde hazırlanır.
• Çorum Leblebisi: Türkiye genelinde ünlü olan Çorum leblebisi, özel kavurma yöntemleriyle hazırlanır ve gevrek yapısıyla bilinir. Farklı türleri arasında tuzlu, şekerli ve baharatlı çeşitleri bulunmaktadır.
• Hingel (Çorum Mantısı): Hamur işi sevenler için özel bir lezzet olan hingel, iri taneli mantıya benzemekte olup genellikle yoğurt ve tereyağı ile servis edilir.
• Kuru Mantı: Geleneksel mantıdan farklı olarak fırınlanarak uzun süre saklanabilen bir türdür. Üzerine yoğurt ve tereyağı dökülerek tüketilir.
• Madımak Yemeği: Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde yapılan madımak otu yemeği, Çorum mutfağında da önemli bir yere sahiptir. Yoğurtlu veya sade şekilde pişirilir.
• Çatal Aşı: İçerisinde nohut, mercimek ve eriştenin bulunduğu besleyici bir çorbadır.

Çorum mutfağı, özellikle düğün, bayram ve özel günlerde büyük sofraların kurulduğu geleneksel yemek kültürüyle de dikkat çekmektedir. Yemeklerin pişirme teknikleri ve sunum biçimleri, şehrin kültürel kimliğini oluşturan unsurlar arasında yer almaktadır.

Çorum, tarihsel mirası ve geleneksel kültürel dokusuyla dikkat çeker. Halk müziği ve halk oyunları, kentin önemli kültürel öğeleri arasındadır. Özellikle Çorum Halayı, bölgeye özgü danslardan biridir. Geleneksel el sanatları arasında bakırcılık, halıcılık ve ahşap işlemeciliği önemli yer tutmaktadır.

Tarihi Yapılar ve Mekanlar

Çorum, tarih boyunca birçok uygarlığın izlerini taşıyan yapılarıyla dikkat çeker. Şehirde bulunan başlıca tarihi yapılar ve mekanlar şunlardır:

• Hattuşa Antik Kenti: UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alan Hitit başkenti Hattuşa, tapınakları, surları ve çivi yazılı tabletleriyle önemli bir arkeolojik alandır.
• Alacahöyük: Hititlere ait önemli bir kült ve dini merkezdir. Kral mezarları ve anıtsal kapılarıyla dikkat çeker.
• Şapinuva: Hitit İmparatorluğu döneminde idari ve askeri merkezlerden biri olan bu antik kent, Hitit yazıtları açısından önemlidir.
• Çorum Kalesi: Selçuklu dönemine tarihlenen kale, şehrin savunma amaçlı inşa edilen yapılarından biridir.
• Veli Paşa Hanı: Osmanlı dönemine ait ticaret hanlarından biri olup, zamanla çeşitli restorasyonlar görmüştür.
• Saat Kulesi: II. Abdülhamid döneminde yaptırılmış olan kule, Çorum’un simgelerinden biridir.
• Koyunbaba Köprüsü: Osmanlı mimarisinin önemli örneklerinden biri olan köprü, Kızılırmak üzerinde yer almaktadır.
• Hıdırlık Cami ve Türbesi: Şehrin manevi yapılarından biri olup, ziyaret edilen dini merkezlerden biridir.