Cunda Adası

Cunda Adası, veya resmi adıyla Alibey Adası, Türkiye'nin Balıkesir ili, Ayvalık ilçesine bağlı olan ve Ayvalık Adaları olarak bilinen 22 adalık grubun yerleşime açık tek üyesidir. Tarihsel süreçte Nesos, Moshonisia ve Yunda gibi isimlerle anılan ada, mimari dokusu, tarihsel geçmişi ve coğrafi konumuyla tanımlanmaktadır.

Etimoloji ve İsimlendirme

Ada tarih boyunca farklı isimlerle anılmıştır. Antik kaynaklarda (Strabon, Plinius, Herodotos) "Nesos" olarak geçen ada, Piri Reis'in Kitab-ı Bahriye (1521) adlı eserinde "Yund Adaları" grubunda zikredilmiştir. Rum nüfusun yaşadığı dönemde, adadaki ıtırlı bitkilerden veya Moshos isimli bir korsandan dolayı "kokulu ada" anlamına gelen "Moshonisia" veya "Moschonesi" adının kullanıldığı belirtilmektedir. Osmanlı döneminde "Cezire-i Yunda" adını taşıyan yerleşim, 1980 yılından itibaren Kurtuluş Savaşı'nda bölgedeki direnişi örgütleyen Yarbay Ali Çetinkaya'nın anısına "Alibey Adası" olarak adlandırılmıştır.

Coğrafya ve Ulaşım

Edremit Körfezi'nin güneyinde yer alan ada, Ayvalık ilçe merkezini kuzeyden açık denizlere karşı kapatan bir konumdadır. Adanın yüzölçümü ve yerleşim alanı, Ayvalık çevresindeki diğer adalara kıyasla en büyüğüdür. İdari olarak Mithatpaşa ve Namık Kemal olmak üzere iki mahalleden oluşmaktadır.

Cunda Adası'nın anakara ile bağlantısı iki aşamalı bir köprü sistemi ile sağlanır. Dolap Boğazı mevkiinde 1964 yılında inşa edilen ve Türkiye'nin ilk boğaz köprüsü olma özelliği taşıyan köprü, Cunda'yı Lale (Soğan) Adası'na bağlar. Lale Adası ise 1817 yılında denizin doldurulmasıyla oluşturulan yaklaşık 700 metrelik bir hemzemin köprü-yol ile Ayvalık anakarasına bağlanmaktadır. Ayvalık merkezine karayolu uzaklığı 8 km, denizyolu uzaklığı ise 3 deniz milidir. İklimsel olarak Akdeniz ikliminin hakim olduğu adada, yazları batı ve kuzeybatı rüzgarları etkili olmaktadır.

Cunda Adasından bir görüntü(Ayvalık Belediyesi)

Tarihçe

Arkeolojik veriler, adadaki yerleşimin Bronz Çağı'na kadar uzandığını göstermektedir. M.Ö. 1200'lerdeki Ege Göçleri sonrasında Eol kavimlerinin bölgeye yerleştiği bilinmektedir. 10. yüzyılda Nesos antik kentinin önemini yitirmesiyle, güneyde Moshonisia adıyla yeni bir kent kurulmuştur.

15. yüzyılda Osmanlı yönetimine giren ada, idari olarak Midilli Mutasarrıflığına bağlı kalmış, 1862 yılında Ayvalık'tan bağımsız bir belediye statüsü kazanmıştır. 1923 yılında imzalanan Lozan Antlaşması ve mübadele süreci, adanın demografik yapısını değiştirmiştir. Adadaki Rum nüfus Yunanistan'a göç ederken, Girit ve Midilli'den gelen Müslüman Türk nüfus adaya yerleştirilmiştir.

Mimari Doku ve Kentsel Yapı

Cunda Adası, 1976 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu tarafından doğal ve tarihi sit alanı ilan edilmiştir. Yerleşim dokusu, ızgara planlı ve organik dokulu sokaklar olmak üzere iki karakter gösterir. Adanın en yüksek noktası olan Aşıklar Tepesi çevresinde organik (kıvrımlı) sokak dokusu hakimken, güneydeki sahil kesimi ve yamaçlarda birbirini dik kesen ızgara planlı sokak düzeni görülmektedir.

Geleneksel konut mimarisi, genellikle 19. yüzyılın ikinci yarısında inşa edilmiş, Neo-klasik üslup özellikleri taşıyan yapılardan oluşur. Yapıların karakteristik özellikleri şunlardır:

• Malzeme: Yapılarda bölgeye özgü, volkanik kökenli, gül kurusu/pembe renkli "Sarımsak taşı" yoğun olarak kullanılmıştır. Bu taş, ısı yalıtımı sağlama özelliğine sahiptir.
• Plan Tipi: Evler genellikle bitişik nizamda, dikdörtgen parseller üzerine inşa edilmiştir. En yaygın plan tipi "iç sofalı" plandır. "Mağaza" adı verilen zemin katlar, zeytin ve zeytinyağı depolama alanı olarak kullanılmıştır.
• Cephe Özellikleri: Cephelerde anıtsal giriş kapıları, söveler, kat silmeleri, üçgen alınlıklar, ferforje veya taş konsollu balkonlar ve cumbalar görülür.
• Adada Taksiyarhis Kilisesi, Panagia Kilisesi ve Agios Yannis Kilisesi gibi dini yapılar ile yel değirmenleri, eski Rum okulları ve "Despot Evi" gibi anıtsal yapılar bulunmaktadır. Taksiyarhis Kilisesi, 1873 tarihli olup kentin odak noktalarından biridir.

Ekonomi

Adanın ekonomisi tarihsel olarak zeytincilik, bağcılık ve balıkçılığa dayanmaktadır. Günümüzde ise turizm, temel ekonomik faaliyetlerden biri haline gelmiştir. Turizm sezonunda adanın nüfusu, yerleşik nüfusun (yaklaşık 2400 kişi) 8 ila 10 katına çıkabilmektedir. Adadaki tarihi yapıların bir kısmı butik otel, restoran ve kafe olarak işlevlendirilerek turizme kazandırılmıştır