Darende(İlçe)

Darende, Türkiye’nin Doğu Anadolu Bölgesi’nde yer alan Malatya iline bağlı bir ilçedir. İlçe, Yukarı Fırat Havzası içerisinde Tohma Vadisi’nde konumlanmaktadır. Malatya il merkezinin batısında yer alan Darende; tarihî geçmişi, coğrafi konumu ve doğal alanları ile bölgenin yerleşim merkezlerinden biridir.

Genel Bilgiler

Darende ilçesi kuzeyde Kuluncak, kuzeybatıda Gürün (Sivas), batıda Elbistan (Kahramanmaraş), güneyde Akçadağ ve doğuda Hekimhan ilçeleri ile çevrilidir. İl merkezine yaklaşık 100 kilometre uzaklıkta bulunan ilçenin yüzölçümü yaklaşık 1300 km²’nin üzerindedir. İlçe yerleşimi deniz seviyesinden yaklaşık 1000 metre yükseklikte bulunmaktadır.

Darende’den geçen D-300 karayolu, Türkiye’nin doğu ve batı bölgelerini birbirine bağlayan önemli ulaşım güzergâhlarından biridir. Bu yol aynı zamanda Kapadokya ile Nemrut Dağı arasında yer alan turistik güzergâh üzerinde bulunmaktadır. İlçe Malatya’ya yaklaşık 100 kilometre, Sivas’a yaklaşık 180 kilometre ve Kayseri’ye yaklaşık 240 kilometre mesafededir. Malatya Erhaç Havaalanı ilçeye yaklaşık 80 kilometre uzaklıktadır.

Yerleşim alanları büyük ölçüde Tohma Çayı çevresindeki vadiler boyunca gelişmiştir. İlçede tarım ve hayvancılık önemli ekonomik faaliyetler arasında yer almaktadır. Kayısı üretimi bölgede yaygın tarımsal faaliyetlerden biridir.

Tarihçe

Darende’nin tarihinin oldukça eski dönemlere kadar uzandığı ve yaklaşık 7000 yıllık bir geçmişe sahip olduğu belirtilmektedir. İlçenin tarih boyunca Timelkia, Tiranda, Tiryandafil ve Derindere gibi farklı adlarla anıldığı bilinmektedir.

Bölgede bilinen ilk yerleşimlerin Hititler dönemine kadar uzandığı ifade edilmektedir. Daha sonraki dönemlerde Asurluların Tohma Suyu çevresinde ticari koloniler kurdukları bilinmektedir. Persler döneminde ise Zengibar Kalesi askerî bir merkez olarak kullanılmıştır. Bölge daha sonra Makedonlar, Romalılar ve Bizanslılar tarafından yönetilmiştir.

8.yüzyıldan sonra Arapların bölgeyi ele geçirmesiyle birlikte Zengibar Kalesi çevresinde yerleşim alanlarının geliştiği ve ticari faaliyetlerin arttığı belirtilmektedir. 1071 Malazgirt Savaşı’ndan sonra bölge Selçuklu hâkimiyetine girmiş ve yerleşim alanları kale çevresinden dışa doğru genişlemiştir.

1399 yılında Osmanlı hükümdarı Yıldırım Bayezid’in Malatya ve çevresini ele geçirmesiyle bölgede Osmanlı etkisi görülmeye başlamıştır. Ancak 1402 yılında gerçekleşen Ankara Savaşı’ndan sonra bölge Timur’un kontrolüne geçmiştir. Daha sonraki dönemde Osmanlı Devleti ile Memlük Devleti arasında mücadelelere sahne olan Darende ve çevresi, 1515 yılında Yavuz Sultan Selim döneminde kesin olarak Osmanlı yönetimine katılmıştır.

Osmanlı döneminde Darende, Sivas Vilayeti’ne bağlı bir kaza olarak yönetilmiştir. Cumhuriyet’in ilanından sonra idari düzenlemeler kapsamında 1934 yılında Malatya iline bağlanarak ilçe statüsünü kazanmıştır.

17.yüzyılda bölgeyi ziyaret eden Evliya Çelebi, Seyahatname adlı eserinde Darende’yi nehir kenarında yer alan, bağ ve bahçelerle çevrili, çarşı ve pazarların bulunduğu bir yerleşim yeri olarak tanımlamıştır.

Coğrafi Özellikler

Darende ilçesi, Güneydoğu Toroslar’ın kuzeye doğru uzanan dağ sıraları ile bu dağlar arasında yer alan çöküntü alanlarından oluşan bir coğrafi yapıya sahiptir. İlçenin güneyinde Nurhak Dağları’nın uzantıları bulunurken batı kesiminde Hezanlı Dağı yer almaktadır. Bu dağın yüksekliği yaklaşık 2.283 metre civarındadır.

İlçenin doğu kesiminde Akçababa Dağları uzanmaktadır. Bu dağlar Nurhak Dağları’nın kuzeydoğu uzantıları arasında yer almaktadır. Akçababa Çalı Tepe yaklaşık 2.164 metre, Leylek Dağı ise yaklaşık 2.052 metre yüksekliğe sahiptir.

Darende toprakları Tohma Suyu ve onun kolları tarafından sulanmaktadır. Bu akarsuların birleştiği bölgede Mığdı Düzü Ovası yer almaktadır. Yaklaşık 5000 hektarlık bir alanı kapsayan bu ova, akarsuların taşıdığı alüvyonlar sayesinde verimli tarım alanlarından biri olarak değerlendirilmektedir. İlçede ayrıca Yeniköy, Balaban, Ağılyazı ve Başdirek ovalarında da tarımsal faaliyetler yürütülmektedir.

Bölgede karasal iklim özellikleri görülmektedir. Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ise soğuk ve kar yağışlı geçmektedir.

Nüfus ve Sosyal Yapı

Darende’de eğitim ve kültür alanında faaliyet gösteren çeşitli kurumlar bulunmaktadır. İlçede ilkokul, ortaokul ve lise düzeyinde eğitim kurumları yer almaktadır. Eğitim faaliyetlerinin yanı sıra kültürel faaliyetlerin yürütüldüğü çeşitli kütüphaneler de bulunmaktadır.

Bu kütüphaneler arasında Mehmet Paşa Halk Kütüphanesi, Somuncu Baba Kütüphanesi, Es-Seyyid Osman Hulusi Efendi Özel Kütüphanesi ve Balaban Şeyh Abdurrahman Erzincani Kütüphanesi bulunmaktadır. Bu kütüphanelerde çeşitli el yazması eserlerin bulunduğu belirtilmektedir.

Doğal ve Turistik Alanlar

Darende ilçesi, Tohma Çayı ve çevresindeki doğal oluşumlar ile tarihi yapılar sayesinde çeşitli ziyaret alanlarına sahiptir. İlçe sınırları içerisinde yer alan doğal alanlar, akarsu vadileri, kanyon oluşumları ve şelalelerden meydana gelmektedir. Bu alanlar doğal peyzaj özellikleri bakımından dikkat çekmektedir.

Günpınar Şelalesi

Günpınar Şelalesi, Darende ilçe merkezinin yaklaşık 10 kilometre batısında yer almaktadır. Şelale, kayalık bir yapıdan dökülen suyun oluşturduğu doğal bir oluşumdur. Farklı yüksekliklerden dökülen su kütlelerinin oluşturduğu birkaç basamaklı yapı, şelalenin belirgin özelliklerinden biridir.

Günpınar Şelalesi(Malatya Valiliği)

Şelalenin bulunduğu alan doğal bitki örtüsü ve su kaynaklarının oluşturduğu çevresel özellikleriyle dikkat çekmektedir. Kayalık yüzeylerden aşağıya doğru akan suyun oluşturduğu doğal havuzlar ve akarsu yatakları bölgenin doğal görünümünü oluşturmaktadır.

Tohma Çayı Kanyonu

Tohma Çayı Kanyonu, Darende ilçesinden geçen Tohma Çayı’nın zaman içerisinde oluşturduğu aşınım sonucu meydana gelen bir kanyon oluşumudur. Akarsuyun kaya kütlelerini aşındırmasıyla oluşan vadiler ve dik kayalık yamaçlar kanyonun temel morfolojik özelliklerini oluşturmaktadır.

Tohma Çayı Kanyonu(Malatya Valiliği)

Kanyon boyunca dar geçitler, yüksek kaya yüzeyleri ve akarsu boyunca uzanan doğal alanlar bulunmaktadır. Bu özellikleriyle kanyon, bölgenin doğal coğrafyasını yansıtan alanlardan biri olarak kabul edilmektedir.

Kudret Havuzu

Kudret Havuzu, Darende ilçesinde bulunan Somuncu Baba Külliyesi çevresinde yer alan doğal su oluşumlarından biridir. Havuz, Tohma Çayı ile bağlantılı su kaynaklarının oluşturduğu bir su alanıdır.

Kudret Havuzu(Malatya Valiliği)

Havuzun bulunduğu bölgede suyun kayalık yüzeyler arasında akarak oluşturduğu doğal yapılar yer almaktadır. Bu alan, külliye çevresindeki doğal ve kültürel mekânlarla birlikte ziyaret edilen yerler arasında bulunmaktadır.

Kültürel ve Tarihi Yapılar

Darende ilçesinde çeşitli tarihi yapılar bulunmaktadır. Bu yapılar arasında Ulu Camii ve minaresi, Hacı Müsrif Camii, Taceddin Mescidi, Somuncu Baba Camii ve Külliyesi, Mehmet Paşa Külliyesi ve Zengibar Kalesi yer almaktadır.

Somuncu Baba Camii ve Türbesi

Somuncu Baba Camii ve Türbesi, Darende ilçesinde bulunan dini ve tarihi yapılardan biridir. Yapı, Somuncu Baba olarak bilinen Şeyh Hamid-i Veli’ye atfedilen külliye içerisinde yer almaktadır.

Somuncu Baba Camii Ve Türbesi (Kültür Portalı)

Somuncu Baba’nın hayatının bir dönemini Darende’de geçirdiği ve burada vefat ettiği kabul edilmektedir. Türbe, külliye içerisinde yer almakta olup ziyaret edilen mekânlardan biridir. Külliye alanı içerisinde çeşitli yapılar ve su kaynakları bulunmaktadır. Bu özellikleriyle Somuncu Baba Camii ve Türbesi, Darende’deki dini ve kültürel yapılar arasında yer almaktadır.