Dival İşi

Dival işi, orijinal örnekleri giderek azalan ve geleneksel Türk kadın giyiminde nadide örneklerle yer bulan, günümüzde Olgunlaşma Enstitüleri ve kız teknik okulları tarafından yaşatılmaya çalışılan bir işleme sanatıdır. "Maraş işi", "sim-sırma işi", "mukavva işi", "basdırma", "mıhlama" gibi isimlerle de anılan bu teknik, sık dokunmuş kumaşlara veya deriye uygulanan, tersi ile yüzü farklı olan tek yüzlü bir işlemedir. Padişah kıyafetlerinden ev dekorasyonuna kadar farklı alanlarda kullanılan bu sanat dalı, geleneksel Türk el sanatları içinde önemli bir yere sahiptir.

Tarihçe ve Gelişim

Türk işlemeciliğinin geçmişi, Orta Asya’dan İslamiyet ve Anadolu uygarlıklarına uzanan çok katmanlı bir mirastan beslenerek Selçuklu döneminde ilk dival işi örnekleriyle şekillenmeye başlamıştır. Özellikle Maraş bölgesinin ekonomik canlılığı sayesinde sırmacılıkta kaydedilen ilerleme, bu tekniğin "Maraş İşi" adıyla markalaşmasını sağlamış; 14. yüzyılda Emine Hatun’un çeyiziyle Osmanlı sarayına taşınarak saray sanatları arasındaki yerini sağlamlaştırmıştır. Süsleme sanatlarının yükseldiği 15. ve 16. yüzyıllarda kaftanlardan kitap kaplarına kadar geniş bir alanda "zerduz işi" olarak karşımıza çıkan bu sanat, 17. ve 18. yüzyıllarda kullanım alanını iyice genişletmiş, 19. yüzyılda ise ışık-gölge oyunları ve II. Mahmut döneminde eklenen pul ile tırtıl gibi detaylarla gelişmiştir. Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte ustaların sayısı bir miktar azalsa da, dival işi günümüzde geleneksel yöntemlerle hem amatör hem de profesyonel ellerde; evlerde, okullarda ve resmi kurumlarda bir miras olarak yaşatılmaya devam etmektedir.

Çamlıca Camii Sanat Atölyesi, Beze İşlenmiş Dival İşi Sanatı (Fotoğraf: Ahsen Buyurkan)

Teknik Özellikler ve Yapım Aşamaları

Dival işi, atkı ve çözgü iplikleri kapatılarak yapılan "atma iğneler" grubuna girer. İşlemenin en belirgin özelliği, desenlerin üç boyutlu bir görünüm almasını sağlayan yardımcı katmanların kullanılmasıdır.

Kullanılan Araç ve Gereçler

• Cülde (Tezgah): İşlenecek kumaşın sıkıştırıldığı, "L" biçiminde kaideye sahip bir araçtır.
• Biz: Kartonu delerek alttaki iğneyi üste çıkarmaya yarayan sivri uçlu araçtır.
• Möhlüke (Oyma Bıçağı): Deseni kartondan oyarak çıkarmak için kullanılan ucu kıvrık bıçaktır.
• Malzemeler: Genellikle kadife ve atlas kumaşlar tercih edilir. Üst iplik olarak altın veya gümüş sim, sırma ve kılaptan kullanılırken; süslemede tırtıl, kurt, pul, boncuk ve bazen yakut, mercan gibi değerli taşlar kullanılır. Alt iplik olarak ise balmumu ile mumlanmış sağlam ipek iplikler tercih edilir.

Yapım Süreci

1. Desen Hazırlığı: Model ince bir kağıda çizilir ve çirişlenmiş mukavva üzerine yapıştırılır.
2. Oyma: Desen, möhlüke ile mukavvadan oyularak kalıp haline getirilir.
3. Yapıştırma: Oyulan kalıpların arkası ıslatılarak işlenecek yüzeye (kumaş veya deri) kompozisyona uygun şekilde yapıştırılır.
4. İşleme: Kalıplar kumaş üzerinde kalmak kaydıyla, üstten çok katlı metal iplikler, alttan ise mumlanmış iplikle biz yardımıyla karşılıklı tutturularak işlenir. Bu sayede üstteki metal iplikler hiçbir zaman kumaşın altına geçmez.

Dival İşi Sanatı Yapım Süreci (Anadolu Ajansı)

Uygulama Alanları

Dival işi, hem giyim hem de kullanım eşyalarında geniş bir yelpazeye sahiptir:

• Geleneksel Giyim: Şalvarlar, yelekler, kaftanlar ve özellikle bindallı adı verilen gelin elbiseleri dival işinin en yaygın kullanıldığı alanlardır. Ayaş gibi bölgelerde bu kıyafetler kına gecelerinde hala "baş entari" olarak giyilmektedir.
• Deri Ürünler: Köklü bir geçmişe sahip olan deri işlemeciliğinde cüzdanlar, Kur'an kapları, mataralar, hamam tasları, silah kılıfları (kuburluk), fişeklikler ve çizmeler dival işi ile süslenmiştir.
• Ev ve Askeri Eşyalar: Yatak örtüleri, bohçalar, sedir örtüleri (makat örtüsü), yastıklar, perdeler, seccadeler ve askeri alanda bayraklar, sancaklar ile üniforma apoletleri bu teknikle bezenir.