Diyarbakır Zinciriye Medresesi

Diyarbakır Zinciriye Medresesi, Diyarbakır il merkezinde, Ulu Cami Külliyesi'nin kuzeybatısında ve Müze Sokak'ta yer alan, açık avlulu, iki eyvanlı ve tek katlı mimari plana sahip tarihi bir eğitim yapısıdır. İnşa kitabesi bulunmamakla birlikte, yapının revak cephesindeki yazıtta adı geçen "El benna İsa Ebu Dirhem" adlı ustanın şehirdeki diğer çalışmaları referans alınarak 1198-1236 (H. 595-634) yılları arasında, Artuklu veya Eyyubi döneminde inşa edildiği kabul edilmektedir.

Geçmişte arkeoloji müzesi ve Kur'an kursu gibi çeşitli işlevlerle kullanılan yapı, günümüzde Kur'an Araştırmaları Merkezi olarak hizmet vermektedir.

Yapının inşa kitabesi bulunmamaktadır. Arşivlerde veya vakfiye kayıtlarında inşa tarihine dair kesin bir bilgi yer almamaktadır. Ancak yapının tarihlendirilmesi, revak cephesindeki bir yazıtta adı geçen mimar üzerinden yapılmaktadır. Revakı çevreleyen yazı kuşağının altında, "El benna İsa Ebu Dirhem" (Mimar İsa Ebu Dirhem) adının geçtiği bir satırlık yazıt bulunmaktadır.

​İsa Ebu Dirhem'in adı, Diyarbakır İç Kale'deki Fetih Kapısı üzerinde bulunan, Artuklu hükümdarı Sökmen bin Muhammed'e ait H. 595 (M. 1198) tarihli kitabede ve Akrep Burcu üzerindeki Eyyubi hükümdarı Melik Salih Necmeddin'e ait H. 634 (M. 1236) tarihli kitabede de geçmektedir. Bu veriler ışığında, medresenin 1198 ile 1236 yılları arasında inşa edildiği kabul edilmektedir. Araştırmacıların bir kısmı yapıyı Artuklu dönemine (1198), bir kısmı ise Eyyubi dönemine (1236) tarihlendirmektedir; ancak kesin olarak hangi dönemde yapıldığı belli değildir.

Cumhuriyet döneminde çeşitli onarımlar geçirmiş ve farklı amaçlarla kullanılmıştır. En esaslı onarım 1932-1934 yılları arasında yapılmış, yıkılan örtüler yenilenmiş ancak özgün tuğla malzeme yerine moloz taş kullanılmıştır. 1986-1987 onarımlarında yapılan sıvalar ve kalemişi süslemeler, son onarımda (2010-2013) sökülerek yapı özgün haline yaklaştırılmıştır.

• ​Müze Dönemi (1934-1985): Medrese, 1934 yılında gerçekleştirilen esaslı onarımın ardından Diyarbakır Arkeoloji Müzesi olarak hizmet vermeye başlamış ve bu işlevini yaklaşık yarım asır boyunca sürdürmüştür.
• Atıl Dönem (1985-1990): Müzenin taşınmasının ardından yapı, 1985 ile 1990 yılları arasında beş yıl boyunca boş kalarak kullanılmamıştır.
• ​Dini Eğitim Dönemi (1990-2009): 1990 yılında Diyarbakır İl Müftülüğüne kiralanan bina, 2009 yılına kadar Kız Kur’an Kursu olarak eğitim faaliyetlerine ev sahipliği yapmıştır.
• ​Güncel Durum (2014-Günümüz): 2010-2013 yılları arasında geçirdiği son restorasyon sürecinin ardından yapı, 2014 yılından itibaren Kur’an Araştırmaları Merkezi olarak hizmet vermeye başlamıştır.

^{Diyarbakır Zinciriye Medresesi (}Diyarbakır Kent Ve Tanıtım Portalı)

Yapı için tarih boyunca Zinciriye, Sincariye, Zenciriye ve Mercaniye gibi farklı isimler kullanılmıştır.

• ​Mercaniye: Evliya Çelebi'nin bahsettiği "Mercaniye Medresesi"nin Zinciriye Medresesi olduğu iddia edilse de, yapılan araştırmalar Çelebi'nin tarif ettiği yapının aslında Mesudiye Medresesi olduğunu ortaya koymuştur.^【1】
• ​Sincariye: Albert Gabriel tarafından kullanılan bu ismin yöre halkı tarafından bilinmediği ve arşivlerde geçmediği tespit edilmiştir.^【2】

Zinciriye Medresesi, açık avlulu, iki eyvanlı, tek katlı ve kareye yakın dikdörtgen planlı bir yapıdır. Yapıya kuzeybatıdaki taç kapıdan girilir.

• ​Avlu ve Revaklar: Avlu, dört yönden dikdörtgen payelere oturan revaklarla çevrilidir. Revak kemerleri ortada basık, yanlarda ise dilimlidir.
• ​Örtü Sistemi: Giriş eyvanı ve revaklar çapraz tonozla, ana eyvanın doğusundaki oda kubbeyle, diğer birimler ise beşik tonozla örtülmüştür. Özgün örtü sisteminde hafifliği nedeniyle tuğla malzeme tercih edilmişken, sonraki onarımlarda moloz taş kullanılmıştır.
• ​Malzeme: Yapının inşasında düzgün kesme taş ve moloz taş kullanılmıştır.

^{Zinciriye Medresesi Avlusu} (Diyarbakır Kent Ve Tanıtım Portalı)

Yapıdaki bazı mekânların işlevi üzerine farklı görüşler ileri sürülmüş, son restorasyonlarla bu işlevler netlik kazanmıştır.

• ​Mescit (Güneydoğu Odası): Medresenin güneydoğu köşesinde kare planlı, tromp geçişli ve kubbeli bir oda bulunmaktadır. Geçmişte bazı araştırmacılar tarafından türbe olarak nitelendirilen bu odanın, 2010 yılındaki restorasyonda güney duvarında bir mihrap nişinin ortaya çıkarılmasıyla medresenin mescidi olduğu anlaşılmıştır.
• ​Kışlık Dershane (Batı Kanadı): Batı kanadında, revaklara üç açıklıkla bağlanan, beşik tonozlu büyük bir mekân yer almaktadır. Albert Gabriel ve Abdullah Kuran, batı duvarındaki bir nişi mihrap sanarak burayı mescit olarak tanımlamışlardır. Ancak bu nişin kitap vb. eşyalar için yapıldığı ve mekânın aslında medresenin kışlık dershanesi olduğu tespit edilmiştir.