Durağan (İlçe)

Durağan, Sinop’un güneydoğusunda, Kızılırmak ve Gökırmak nehirlerinin birleşim noktasında yer alan bir ilçedir. Tarihi ve doğal yapılarıyla dikkat çeker. İlçede tarım, hayvancılık ve ormancılık faaliyetleri yaygındır.

Durağan (Sinop Valiliği)

Tarih

Durağan’ın yerleşim tarihi, kazı ve arşiv kayıtlarına dayanılarak Anadolu’nun kuzey kara yolunu deniz yolu ile birleştiren stratejik bir kavşak olması nedeniyle Orta Çağ öncesine dek uzanır. İlk yerleşimin, günümüzde Sakızören olarak anılan alanda kaynak suyu çevresinde başladığı, suyun kurumasını takiben Gökırmak kıyısına inildiği; yeni konaklamaların kervansaray‐han (Durakhan) adıyla anılan yapının çevresinde geliştiği belirtilir. Pervane oğlu Müinüddin Süleyman tarafından 1265 yılında inşa ettirilen bu han, ilçe adının Durağan biçimine evrilmesinde belirleyici olmuştur.

Selçuklu döneminde İç Anadolu ile Karadeniz’i bağlayan ticaret yolunun güvenliğini sağlamak üzere Durağan’da ordugâh kurulduğu, 1214’te Sinop’un ele geçirilmesi için hazırlıkların burada tamamlandığı kaydedilir. Danişmentliler (1105–1174) egemenliğinin İsfendiyar Dağları’nın güneyindeki Gökırmak Vadisi’ni kapsadığı; ardından Candaroğulları Beyliği’nin bölgeyi Kastamonu ile birlikte yönetiminde tuttuğu; 1392’de Yıldırım Beyazıt döneminde Osmanlı sınırlarına katıldığı; 1402–1420 arasındaki kısa dönemli meydan okumaların ardından kesin olarak Osmanlı egemenliğine geçtiği belgelenir.

Osmanlı kayıtlarına göre 1530’da Kastamonu livasına bağlı bir köy, 1880’de ise İnebolu nahiyesinin merkezi konumundayken, 1954’te Boyabat’tan ayrılarak kaza, 1955’te belediye statüsü kazanmıştır. Cumhuriyet döneminde bölgedeki iletişim ve ulaşım altyapısının gelişimi, kervansarayın restore edilerek turizme açılmasıyla Durağan, tarihî mirası koruyarak güncel yerleşim kimliğini pekiştirmiştir.

Coğrafya ve İklim

Durağan, 35–36° E boylamları ile 41–42° K enlemleri arasında, Sinop il merkezinin 120 km güneybatısında konumlanır. İlçenin 910 km²’lik yüzölçümü, %80 oranıyla dağlık yapı gösterir; doğuda Gökırmak ve Kızılırmak vadileri boyunca alüvyonlu ovalar; batı ve kuzeyde ise 500–1 451 m arasında yükselen Isfendiyar ve Ilgaz Dağları’nın uzantıları çıkar. En yüksek nokta, Çorakyüzü köyü yakınlarındaki 1 451 m’lik Dedemin Tepesi’dir. Başlıca akarsular Gökırmak ile Ardım, Felek, Kanlı, Sırnık, Akbel, Çayağzı ve Ümerik çaylarıdır; bunlardan Gökırmak, Kızılırmak’a katılmadan önce Altınkaya Barajı’nın göl sahasında kalır. İlçede doğal göl bulunmaz, bunun yerine Altınkaya Barajı gölü ve Durağan ile Yukarıkaracaören göletleri su yönetimi ve taşkın kontrolü amacıyla hizmet verir.

Yaylalar Yeşilyurt, Kaplangı, Hacımahmutlu ve Yassıalan köyleri çevresinde dağ eteklerinde; ovalar ise Gökırmak ve Kızılırmak vadileri boyunca köy adlarıyla anılan dar şeritler halinde yer alır. Verimli ovalar Karayazı, Başgezek ve Çayırovası’dır. İlçenin deniz seviyesinden ortalama yükseltisi 220 m’dir.

Sağlanan kaynaklarda iklim verilerine doğrudan yer verilmemekle birlikte, Karadeniz Bölgesi’nin iç kesimlerindeki konumu ve su kaynaklarının bolluğu, yıl boyunca düzenli yağış ve görece yüksek nem oranıyla karakterize edilen bir rejimi işaret eder.

Nüfus ve Demografi

Sinop Durağan ilçesinin toplam nüfusu 2007 yılı itibarıyla 22 854 kişi iken 2024 yılında 17 151 kişiye gerilemiş olup, bu dönemde 2017–2018 ve 2022–2023 yıllarında sırasıyla 1 300 ve 1 068 kişilik artışlar; diğer yıllarda ise farklı oranlarda azalışlar kaydedilmiştir. 2024 verilerine göre erkek nüfus 8 707 (%50,77), kadın nüfus 8 444 (%49,23) düzeyindedir ve cinsiyetler arasındaki fark genellikle birkaç yüz kişi ölçeğinde kalmıştır. Yıllık nüfus değişimleri idari kayıt güncellemeleri ve nüfus hareketleri gibi faktörlerle açıklanabilecek dalgalı bir seyir izlemiştir.

Ekonomi

Durağan ekonomisi altı ana gelir kalemi etrafında şekillenir:

•Tarımsal Gelirler: Gökırmak ve Arım çayı vadilerinde sulu tarım hâkimdir; başta çeltik olmak üzere buğday, mısır ve arpa ekimi yapılır. Yıllık yaklaşık 400 ton çeltik üretimi, makinalaşma ve kimyevi gübre desteğiyle gerçekleştirilir. Kıraç alanlarda yulaf, fasulye, nohut ve mercimek gibi ürünler aile tüketimini karşılamak üzere üretilir. Meyvecilik kapsamında elma, erik, dut, üzüm, ayva ve incir yetiştirilir; son dönemde şeftali üretimi teşvik edilmektedir.

•Hayvansal Gelirler: Tarımdan sonra ikinci sıradaki faaliyet, büyükbaş (sığır, manda, at, eşek) ve küçükbaş (koyun, keçi) hayvancılıktır; kümes hayvanları (tavuk, hindi) yaygın, ancak yöntemler gelenekseldir. İlçede son sayımlara göre 20 580 büyükbaş, 43 000 küçükbaş hayvan, 5 480 tek tırnaklı ve 15 850 kanatlı mevcuttur.

•Orman Ürünleri ve Ormancılık: Orman köylerindeki nüfusun %80’i geçimini kereste, odun ve mantar (kuzu göbeği, kanlıca) toplama ile sağlamaktadır. İlçede dört orman işletme şefliği bulunur; kereste ve odun ticareti önemli gelir kaynağıdır.

•Ticaret Gelirleri: Tüketim malzemeleri ticareti iç piyasada yaygındır; dışa çeltik, kereste, odun, canlı hayvan, yün, deri ve yumurta satılır. Komşu Samsun başta olmak üzere büyük şehirlere ticari ilişkiler sürdürülür.

•Su Ürünleri: Altınkaya Barajı gölünde amatör ve kooperatif şeklinde yayın balığı, sazan, kefal ve nadiren levrek avcılığı yapılır; baraj gölü çevresi balıkçılık gelirlerini destekler.

•Diğer Gelirler: Dört çeltik işleme fabrikası kepek ve kırık ürünleri; bir un fabrikası ve beş un değirmeni giderek çeşitlenen sanayi yapısı içinde yer alır. Çember ve peşkir dokumacılığı gibi el sanatları üretimi, göç ve gurbetçi dövizleri de ekonomik akışı besler.

Turizm‒Kültür‒Mutfak

Durağan’ın en önemli tarihî yapısı, 1265’te Pervane Süleyman tarafından inşa edilen Durakhan Kervansarayı’dır. İsmail Bey Camii, Anbar Kaya ve Terelek Kaya Mezarları, Ambarkaya Kaya Mezarları ile Buzluk Mağarası gibi antik kalıntılar kültür turizmi için elverişlidir. Altınkaya Barajı gölü, Durağan ve Yukarıkaracaören göletleri, Akkır, Akbel ve diğer mesire alanları doğa turizmi imkânı sunar.

İlçede peşkir ve çember dokumacılığı, mekikli ve kirkitli el dokuması geleneğinin devamı olarak nesilden nesile aktarılır. Durakhan Kervansarayı’nın 1989–1992 yılları arasındaki aslına uygun restorasyonu; İsmail Bey Camii’nin ahşap oyma süslemeleri; Orman İşletme Müdürlüğü tarafından oluşturulan mesire yerleri kültürel mirasın yaşatıldığı örneklerdir.

Bölge mutfağı, tarımsal ve su ürünleri kaynaklı malzemeler üzerine kuruludur. Çeltik, buğday ve mısırdan oluşan tahıllar; elma, erik, dut, üzüm, ayva ve incir gibi meyveler; fasulye, nohut, mercimek gibi baklagiller günlük beslenmeyi oluşturur. Baraj gölünden elde edilen yayın balığı, sazan ve kefal; ormanlardan toplanan kuzu göbeği ve kanlıca mantarı; doğal ekosistem koşullarında üretilen taze salep; bu çeşitlilik, yöresel sofra uygulamalarının temelini teşkil eder.