Ana YazarÜlfet GÖRGÜLÜ13 Temmuz 2026 13:49

ORCID ID

0000-0003-1056-825X

el-Halîl Mescidi, Kudüs’ün 32 kilometre güneybatısındaki el-Halîl şehrinde bulunan tarihî bir camidir. Harem-i Halîl ve Harem-i İbrahim isimleriyle de anılır. Yaygın kabule göre, Hz. İbrâhim, Hz. İshâk, Hz. Ya‘kūb ve eşlerinin kabirleri buradadır (el-Uleymî, t.y.: 61). Ayrıca Hz. Yûsuf ve eşinin de burada medfun olduğuna inanılmaktadır (Fırat, 2019).Yapı, Emevîler döneminde Haremü’l-Halîl adıyla İslam mimarisine uygun bir meşhete dönüştürülmüş, Abbâsîler Dönemi’nde ise camiye çevrilmiştir (Bilge, 1997: 306). Şehir, Haçlılar tarafından ele geçirildiğinde (1099) caminin yerine kilise inşa edilmiştir. Selâhaddîn-i Eyyûbî 1187’de el-Halîl’i Haçlılardan geri aldığında kiliseyi tekrar camiye dönüştürmüş ve Fâtımî Halifesi Mustansır Billah’ın Askalan’da Hz. Hüseyin’in meşhedi için yaptırdığı geometrik tezyinli ahşap minberi getirterek şimdi bulunduğu yere yerleştirmiştir. Memlüklü Sultanı I. Baybars döneminde mescidin bakımı yapılmış, Osmanlı idaresinde de bakım ve onarım yapılarak mescide özen gösterilmiştir. Gerek peygamber kabirlerinin bulunması gerek hac güzergâhında yer alması sebebiyle yıl boyu şehre gelen ziyaretçiler el-Halîl Mescidi’nde ağırlanmış, masrafların karşılanması için çeşitli vakıflar kurulmuştur (Uluçam, 1997: 308).Harem-i Halîl, dış görünüş itibariyle küçük bir kaleyi andırmaktadır. Tarihi süreçte çeşitli değişimler geçirdiğinden farklı özellikler taşıyan bir üsluba sahiptir. İki ana bölümden oluşan asıl mekân surların içinde yer almaktadır. Bölümlerden biri Hz. İbrâhim, Hz. Ya‘kūb ve eşlerinin türbelerinin bulunduğu ziyaretgâh, diğeri ise Selâhaddîn-i Eyyûbî tarafından camiye dönüştürülen içinde Hz. İshâk ve eşinin türbesinin yer aldığı kısımdır (Uluçam, 1997: 308).1980 yılında Harem-i Halîl’in yönetimi Müslümanlardan alınmış ve Yahudiler’e ait Kiryat Arba idaresine bırakılmıştır. Müslümanların ibadet süresine kısıtlama getirilmiş, Yahudilerin rahatça ayin yapabilmeleri için el-Halîl Mescidi’nin içine sandalyeler konulmuştur (Bilge, 1997: 307). El-Halîl Mescidi’nin işgal edilerek bölünme planı 1994 yılındaki saldırı ile başlatılmıştır. 25 Şubat 1994 Cuma günü Yahudi fanatik Barush Goldstien, mescitte sabah namazı kılan cemaate makineli tüfekle ateş açmış, saldırıda 29 Müslüman şehit olmuş, 150’den fazla kişi yaralanmıştır. Sonrasında saldırı bahane edilerek mescit 7 ay boyunca ibadete kapatılmıştır. Bu süre zarfında mescidin üçte ikilik bölümü sinagoga çevrilmiş, içine özel güvenlik ve gözetleme sistemleri yerleştirilmiş, Müslümanların ibadet mahalline giriş çıkışlarında ise işgal askerlerinin kontrolünde elektronik kapı ve turnikelerden geçme mecburiyeti getirilmiştir. Mescidin bölünmesinin ardından, Hz. İshak ve eşinin türbeleri Müslümanlara ayrılan kısımda kalmış, diğer türbeler Yahudilere tahsis edilen ve sinagoga çevrilen bölümde bırakılmıştır (Fırat, 2019). Ancak bu işgalci plana İsrail’in uymadığı görünmekte, sıklıkla ezan yasağı uygulanmakta, Yahudiler ibadet edecek gerekçesiyle cami Müslümanlara kapatılmakta, cami fanatik Yahudiler tarafından konser ve dans sahnesine çevrilmektedir【1】 (Aydemir, 2022).Çok sayıda peygamberin ebedi istirahatgahı olduğuna inanıldığından Harem-i Halil, Müslümanlar için en önemli mescitlerden biridir. Bu sebeple Müslümanlar mescidi, 1980 yılındaki İsrail saldırısına kadar hassasiyetle korumuşlardır. Emperyalist güçlerin desteğini alan İsrail orantısız silahlarla【2】 kontrolünü sıkılaştırmış ve özellikle 1994’ten sonra Filistinlilerin ibadetlerine çok daha ciddi kısıtlamalar getirmiştir. UNESCO 2017 yılında İsrail’in hukuka aykırı bu uygulamalarını kınayarak (Aydın, 2017), el-Halîl’i “Filistin’in tehlike altındaki dünya mirası” olarak tanımıştır (UNESCO WHC, t.y.). Tüm bunlara rağmen uluslararası hukuku hiçe sayan İsrail, Filistinlilerin dini haklarını engellenmeye, ramazan ayında ve bayram günlerinde dahi Müslümanların ibadetine yönelik keyfi uygulamalarda bulunmaya devam etmektedir.