Elmalı Müzesi

Elmalı Müzesi, Batı Antalya ve Likya bölgesinin kuzey kesimindeki tarihsel sürekliliği belgelemek, korumak ve sergilemek amacıyla kurulmuş bir müzedir. Elmalı ilçe merkezinde konumlanan kurum; bölgedeki Karataş-Semayük, Bağbaşı ve Hacımusalar Höyük gibi önemli arkeolojik merkezlerden elde edilen buluntuların sergilendiği bir arkeoloji ve etnografya müzesi statüsündedir. Müze envanterinde yer alan kültür varlıkları, Geç Kalkolitik Çağ’dan başlayarak Erken Tunç Çağı, Demir Çağı, Klasik, Hellenistik, Roma, Bizans ve Osmanlı dönemlerine kadar uzanan geniş bir kronolojiyi kapsamaktadır.^【1】 

Müze Binasının Tarihçesi ve Kuruluş Süreci

Müzenin faaliyet gösterdiği yapı, özgün işlevi bakımından bir müze binası olarak tasarlanmamıştır. Geç Osmanlı ve Erken Cumhuriyet dönemi sivil mimari özelliklerini taşıyan bina, ilk olarak "Hükümet Konağı" olarak inşa edilmiş ve idari amaçla kullanılmıştır. İlerleyen dönemlerde işlev değişikliğine uğrayan yapı, uzun yıllar "Kız Meslek Lisesi" olarak eğitim hizmeti vermiştir.^【2】 

Bölgedeki arkeolojik potansiyelin sergilenmesi ihtiyacı doğrultusunda, yapı T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı’na tahsis edilmiştir. Tahsisin ardından binanın rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri hazırlanmış; eş zamanlı olarak teşhir ve tanzim çalışmaları yürütülmüştür. Tüm bu süreçlerin tamamlanmasıyla birlikte Antalya Elmalı Müzesi, 13 Haziran 2011 tarihinde resmi olarak ziyarete açılmıştır.^【3】 

Mimari Yapı ve Mekan Kurgusu

Müze kompleksi, tescilli tarihi bina ve bu binayı çevreleyen açık hava sergi alanından (bahçe) oluşmaktadır. Yerleşke toplamda yaklaşık 4.000 metrekarelik bir alana yayılmıştır. Ana sergi binası; bodrum kat, zemin kat ve birinci kat olmak üzere üç katlı bir plan şemasına sahiptir. Mekân organizasyonu şu şekildedir:

• Bodrum Kat: İdari ofisler, konferans salonu ve kütüphane gibi idari ve teknik birimler bu katta konumlandırılmıştır.

• Zemin Kat: Arkeolojik kazı buluntularının kronolojik bir akışla sergilendiği, 1, 2 ve 3 numaralı sergi salonları yer almaktadır.

• Birinci Kat: Nümismatik eserler, Elmalı Hazinesi ve tematik buluntuların sergilendiği, 4, 5, 6, 7 ve 8 numaralı salonlar bulunmaktadır.

• Açık Teşhir (Bahçe): Müzenin arka bahçesinde; boyutları sebebiyle iç mekânda sergilenemeyen lahitler, sütun başlıkları ve mimari plastik eserler yer almaktadır.^【4】 

Koleksiyonlar ve Eser Grupları

Antalya Elmalı Müzesi’nin teşhir kurgusu, bölgedeki bilimsel kazılardan elde edilen buluntular ve çevresel derlemeler üzerine yapılandırılmıştır. Koleksiyonlar; arkeolojik kazı buluntuları, nümismatik eserler ve taş eserler olmak üzere üç ana başlık altında sınıflandırılmaktadır.

Arkeolojik Kazı Buluntuları ve Ölü Gömme Gelenekleri

Müzenin zemin katında yer alan 1, 2 ve 3 numaralı salonlar, bölgenin tarih öncesi dönemlerini aydınlatan kazı buluntularına ayrılmıştır. Bu bölümde sergilenen eserlerin büyük çoğunluğu, 1960’lı yıllarda Machteld Mellink başkanlığında yürütülen Karataş-Semayük kazıları ile Hacımusalar ve Bağbaşı höyüklerinde gerçekleştirilen çalışmalardan elde edilmiştir.

Koleksiyonun en dikkat çekici unsurunu, Erken Tunç Çağı’na tarihlenen ve bölgenin ölü gömme adetlerini belgeleyen "küp mezarlar" (pithos) oluşturmaktadır. Karataş-Semayük nekropol alanında tespit edilen üç adet küp mezar, müzede in-situ (bulunduğu özgün konum korunarak) düzenlemeyle sergilenmektedir. Bu mezarların içinde ve çevresinde, ölünün statüsünü ve dönemin inanç sistemini yansıtan mezar hediyeleri, kişisel eşyalar ve seramik kaplar yer almaktadır.

Ayrıca bu salonlarda; Geç Kalkolitik Çağ’dan başlayarak üretilen el yapımı seramikler, metal aletler, dokuma tezgahı ağırlıkları ve mühürler, bölgedeki sosyal yaşamın ve üretimin gelişimini kronolojik bir bağlamda sunmaktadır.^【5】 

Elmalı Hazinesi ve Nümismatik Eserler

Müzenin birinci katında (4-8 numaralı salonlar), bölgenin siyasi ve iktisadi tarihinde kritik bir yer sahibi olan bir nümismatik koleksiyon bulunmaktadır. Bu bölümün odak noktası, arkeoloji ve tarih literatüründe "Yüzyılın Hazinesi" olarak tanımlanan Elmalı Hazinesi’dir. 1984 yılında kaçak kazılarla bulunup yurtdışına kaçırılan ve 1999 yılında Türkiye’ye iadesi sağlanan bu define, MÖ 5. yüzyıla (MÖ 480-460) tarihlenmektedir.

Yaklaşık 1.900 adet gümüş sikkeden oluşan hazine, Delos Birliği’ne ait sikkeleri ve Likya şehir paralarını içermektedir. Koleksiyonun en nadir parçası, Atina şehir devletinin Perslere karşı kazandığı zaferin anısına bastırdığı kabul edilen ve dünyada sınırlı sayıda örneği bulunan "Atina Dekadrachmisi"dir. Müzede, hazinenin yanı sıra Likya şehir birliklerine, Roma ve Bizans imparatorluklarına ait sikkeler de dönemsel ayrımlarla ziyaretçiye sunulmaktadır.^【6】 

Votiv Steller ve Taş Eserler

Müze koleksiyonunda, Likya bölgesinin kırsal kesimindeki halk inançlarını yansıtan "Votiv Steller" (Adak Levhaları) önemli bir grup oluşturmaktadır. Birinci kattaki vitrinlerde sergilenen bu taş levhalar üzerinde, bölgeye özgü "On İki Tanrı" kültü, Kakasbos ve diğer yerel tanrı tasvirleri işlenmiştir. Bu eserler, antik dönemdeki dini ritüeller, adak geleneği ve ikonografi açısından birincil kaynak niteliği taşımaktadır.

Ana bina dışında, müze bahçesinde oluşturulan açık teşhir alanında ise boyutları nedeniyle iç mekânda sergilenemeyen taşınmaz kültür varlıkları yer almaktadır. Bu alanda; Roma ve Bizans dönemlerine tarihlenen kireç taşı lahitler, yazıtlı mezar stelleri, sütun başlıkları ve çeşitli mimari plastik öğeler, Elmalı ve çevresindeki mimari üslup gelişimini belgelemektedir.^【7】 

Tarihi Bağlamda Önemi

Antalya Elmalı Müzesi, Kuzey Likya ve Batı Antalya bölgesinin arkeolojik stratigrafisini kesintisiz bir şekilde sunması bakımından bölgesel müzecilikte ayırt edici bir konuma sahiptir. Bünyesinde barındırdığı Elmalı Hazinesi gibi uluslararası literatürde yer edinmiş nümismatik koleksiyonlar ve yerel ölü gömme geleneklerine dair in-situ veriler, kurumu bölge tarihinin anlaşılmasında temel bir başvuru merkezi haline getirmektedir. Bölgedeki bilimsel kazılardan elde edilen buluntuların korunması, kayıt altına alınması ve sergilenmesi işlevini üstlenen müze; taşınır ve taşınmaz kültür varlıklarının sürdürülebilirliği ve kültürel belleğin gelecek kuşaklara aktarılması noktasında kritik bir işlev üstlenmektedir.