Esas Hat

Esas hat, kıyı devletinin karasuları, bitişik bölge, münhasır ekonomik bölge ve kıta sahanlığı gibi egemenlik ve yetki alanlarına tabi deniz yetki alanlarının genişliğini ölçmede başlangıç noktası olarak kabul edilen çizgidir. Bununla birlikte kara ülkesi ile karasuları arasında kalan iç suların dış sınırını çizen bu hat; kıyı coğrafyasının yapısına göre belirlenerek ulusal yetkideki deniz sahalarının hukuki sınırlarının tespitinde temel referans işlevi görmektedir.

Esas hat kavramı ve bu hattın belirlenmesine yönelik usuller, uluslararası deniz hukukunun kodifikasyon sürecinde taraf olunan sözleşmelerle hukuki statü kazanmıştır. Başlangıçta 1958 Cenevre Karasuları ve Bitişik Bölge Sözleşmesi ile düzenlenen bu kurallar, daha sonra 1982 Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (BMDHS) kapsamında geliştirilerek bugünkü hâlini almıştır.

Kıyıdaş devletler, Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (BMDHS)'nin 14. maddesi uyarınca coğrafi yapılarının getirdiği gereksinimlere göre bu sözleşmelerde düzenlenen yöntemlerden birini veya her ikisinin birleşimini uygulayarak karasularının iç sınırını belirleme imkânına sahiptirler.^【1】 Karasularının iç sınırı, aynı zamanda kara ülkesi ile karasuları arasında kalan ve kıyı devletinin tam egemenlik haklarına tabi olduğu "iç sular" alanını belirlemesi bakımından hukuki bir ayrım çizgisi teşkil etmektedir. Tarihsel süreçte uluslararası metinlerde yer bulan başlıca esas hat türleri normal esas hat, düz esas hat ve takımada esas hatları olarak 3 başlıkta incelenmektedir:^【2】

• Normal Esas Hat: Tarihsel süreçte kabul edilen ilk standart yöntemlerden biridir. 1958 Cenevre Karasuları ve Bitişik Bölge Sözleşmesi’nin 2. kısım 3. maddesinde^【3】ve devamında BMDHS’de yer almıştır.^【4】
• Düz Esas Hat: Kıyı coğrafyasının düzgün bir hat izlemediği durumlar için bir ihtiyaç olarak ortaya çıkmış; 1958 Cenevre Karasuları ve Bitişik Bölge Sözleşmesi’nin 2. kısım, 4. maddesi^【5】ve BMDHS’nin 7. maddesi ile uluslararası hukuka aktarılmıştır.^【6】Çizilen düz hatların kıyının genel doğrultusundan belirgin biçimde sapmaması ve hatların içinde kalan deniz sahasının kara ülkesiyle yeterince sıkı ve kuvvetli bir bağ içinde bulunması şarttır. Bu yöntemi uygulayan devletler, hatları harita üzerinde göstermekle veya coğrafi koordinat listesini ilan etmekle yükümlüdür.^【7】
• Takımada (Arşipel) Esas Hat: 1958 Cenevre Karasuları ve Bitişik Bölge Sözleşmesi’nde yer almayıp ilk kez 1982 Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi ile uluslararası hukuka kazandırılan üçüncü yöntemdir.^【8】

^{Esas Hat Türlerinin Belirlenme Usullerini ve Uygulama Alanlarını Gösteren Tablo}

Esas hat kavramı, 1982 Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’nden (BMDHS) çok önce deniz alanlarını sınırlamak amacıyla suların en çok çekildiği andaki kıyı çizgisinin temel alınmasıyla ortaya çıkmıştır. Zamanla girintili çıkıntılı ve düzensiz kıyı yapılarının yarattığı yetki karmaşası, yöntemin geliştirilmesini zorunlu kılmış; Uluslararası Adalet Divanı’nın (UAD) 1951 tarihli Anglo-Norveç Balıkçılık Davası kararı ise düz esas hatların uluslararası hukuktaki geçerliliğini ilk kez teyit etmiştir.^【9】Esas hat, deniz alanlarının genişliğini belirleyen temel ölçüt olup uluslararası hukuktaki geçerliliğini ve hukuki dayanağını Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi'nin (BMDHS) 2. kısmında yer alan düzenlemelerden almaktadır.^【10】Sözleşme uyarınca kıyıdaş devletler, karasuları, bitişik bölge, münhasır ekonomik bölge ve kıta sahanlığının dış sınırlarını belirlerken esas alınan hatları çizme hakkına sahiptir.

Normal esas hat, haritalarda işaretlenmiş cezir hatlarına göre belirlenirken; kıyı çizgisinin girintili çıkıntılı olduğu veya kıyıya yakın adaların bulunduğu durumlarda düz esas hatlar yönteminin kullanılması, koy ve körfezlerin kapatılması, akarsu ağızlarının birleştirilmesi veya takımada esas hatlarının çizilmesi gibi hususlar doğrudan ilgili maddelerde hükme bağlanmıştır. Böylece esas hat; hem iç sular ile karasuları arasındaki sınırın çizilmesini sağlamakta hem de devlete verilen egemen haklar ile yabancı gemilerin zararsız geçiş hakkı gibi seyrüsefer serbestilerini hukuki bir zemine oturtmaktadır.

Türkiye Cumhuriyeti'nin çevre denizlerindeki deniz yetki alanları statüsü ve esas hat uygulamaları; taraf olduğu uluslararası antlaşmalar, iç hukuk mevzuatı, ikili sınırlandırma anlaşmaları ve uluslararası hukukun teamül kuralları çerçevesinde deniz bazlı farklılıklar göstermektedir.

Tüm kıyıları Türkiye Cumhuriyeti kara ülkesi ile çevrili olan Marmara Denizi, uluslararası hukuk rejiminde Türkiye'nin "iç denizi" (iç suları) statüsündedir. Marmara Denizi'nin geçiş rejimi, 20 Temmuz 1936 tarihli Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile özel olarak düzenlenmiştir. Bu kapsamda Çanakkale Boğazı, Marmara Denizi ve İstanbul Boğazı "Türk Boğazları" bütünlüğü içinde değerlendirilmekte olup uygulanan geçiş rejimi "transit geçiş" değil, "uğraksız geçiş" esaslarına dayanmaktadır.^【11】

Karadeniz’e kıyıdaş tüm devletler, karasularının genişliğini 12 deniz mili olarak uygulamaktadır. Türkiye'nin karasuları genişliği tarihsel süreçte Lozan Barış Antlaşması'ndan 1964 yılına kadar 3 deniz mili olarak uygulanmış; 1964 tarihli ve 476 sayılı Karasuları Kanunu^【12】ile 6 deniz miline çıkarılmıştır. 1982 tarihli ve 2674 sayılı Karasuları Kanunu'nun 1. maddesi^【13】ise genel karasuyu genişliğini 6 deniz mili olarak belirlemekle birlikte, hakkaniyet ilkesi ve denizlerin özel şartlarını gözeterek bu sınırı genişletme yetkisini Bakanlar Kuruluna vermiştir. Bakanlar Kurulu, 29 Mayıs 1982 tarihli ve 8/4742 sayılı kararıyla^【14】Karadeniz’de mevcut olan 12 deniz mili uygulamasının sürdürülmesine karar vermiştir.^【15】
Karadeniz'de sınırlandırma çalışmaları uluslararası anlaşmalarla büyük oranda tamamlanmıştır:

• Deniz Yan Sınırları: Mülga SSCB ile imzalanan Tarif Protokolü ile Sarp sınır kapısından başlayan 12,96 millik hat, deniz yan sınırı olarak belirlenmiş; Türkiye-Bulgaristan arasında 4 Aralık 1997'de imzalanan antlaşmayla da karasuları yan sınırı 12 deniz mili temelinde tespit edilmiştir.^【16】
• Kıta Sahanlığı ve Münhasır Ekonomik Bölge (MEB): Türkiye ile SSCB arasında 23 Haziran 1978 tarihinde imzalanan antlaşma ile Karadeniz'deki kıta sahanlığı sınırı çizilmiştir. Bu hat, 1987 yılındaki mektup teatisi ile Münhasır Ekonomik Bölge (MEB) sınırı olarak kabul edilmiş ve Türkiye, 5 Aralık 1986 tarihli ve 86/11264 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı^【17】ile Karadeniz'de MEB ilan etmiştir. Türkiye, Bulgaristan, Ukrayna ve Romanya arasındaki teknik kesişim noktaları dışında Karadeniz'deki yetki alanı sınırlandırmaları hukuken kesinleşmiştir.^【18】

Doğu Akdeniz'de Türkiye'nin karasuları genişliği, Karadeniz'de olduğu gibi Bakanlar Kurulunun 29 Mayıs 1982 tarihli kararı uyarınca 12 deniz mili olarak uygulanmaktadır.^【19】Kıta sahanlığı ve Münhasır Ekonomik Bölge haklarına ilişkin olarak Türkiye, hakkaniyet, orantılılık, kapatmama ve coğrafyanın üstünlüğü ilkelerine dayanan bir deniz yetki alanı politikası izlemektedir. Doğu Akdeniz’deki hukuki ve fiili süreçlerin kronolojik gelişimi şu şekildedir:

• BM Bildirimleri (2004 ve 2013): Türkiye, Birleşmiş Milletler’e sunduğu 2 Mart 2004 tarihli nota ile 32° 16' 18" D boylamının batısında egemen hakları olduğunu beyan etmiştir.^【20】12 Mart 2013 tarihli BM notasında^【21】ise söz konusu boylamdan başlayarak Mısır-Türkiye kıyıları arasındaki ortay hattın Türk kıta sahanlığını oluşturduğu ve batı sınırının, ilgili devletlerle yapılacak anlaşmalarla belirleneceği deklare edilmiştir.^【22】
• KKTC Anlaşması (2011): 21 Eylül 2011 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) arasında Kıta Sahanlığı Sınırlandırma Antlaşması imzalanmış;^【23】KKTC Bakanlar Kurulu kararıyla Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı'na (TPAO) hidrokarbon arama/işletme ruhsat alanları tahsis edilmiştir.^【24】
• Türkiye-Libya Mutabakat Muhtırası (2019): 27 Kasım 2019 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti Hükûmeti ile Libya Ulusal Mutabakat Devleti Hükûmeti arasında "Akdeniz’de Deniz Yetki Alanlarının Sınırlandırılmasına İlişkin Mutabakat Muhtırası" imzalanmış ve BM nezdinde tescil edilmiştir.^【25】
• 18 Mart 2020 BM Sınır Bildirimi: Türkiye, BM'ye sunduğu A/74/757 sayılı resmî nota ve harita ile^【26】Türkiye-Libya anlaşmasını ve Türkiye-Mısır ana karaları arasındaki ortay hattı esas alan Türk kıta sahanlığının dış sınırlarını uluslararası topluma ilan etmiştir.

Ege Denizi'nin hukuki statüsünün temelini, iki kıyıdaş devlet (Türkiye ve Yunanistan) arasında siyasi ve coğrafi bir denge kurmayı amaçlayan 1923 Lozan Barış Antlaşması oluşturmaktadır.^【27】

• Karasuları Sınırı ve Denge: Lozan Antlaşması döneminde Ege Denizi'nde karasuları genişliği 3 deniz mili olarak öngörülmüştür. Yunanistan, 1936 yılında çıkardığı iç mevzuatla karasularını tek taraflı olarak 6 deniz miline çıkarmıştır. Türkiye ise 1964 tarihli Karasuları Kanunu^【28】ve akabinde yürürlüğe giren 1982 tarihli 2674 sayılı Kanun^【29】çerçevesinde Ege Denizi'ndeki karasuları genişliğini 6 deniz mili olarak uygulamaktadır. Günümüzde her iki devletin Adalar Denizi'ndeki resmî karasuları sınırı 6 deniz milidir.
• Adalar Denizi'nin Coğrafi Yapısı ve Sınırlandırma Sorunları: Adalar (Ege) Denizi'nde karasuları dışındaki alanlar açık deniz statüsünde olup, henüz Adalar (Ege) Denizi'nde akit devletler arasında kazaen veya sözleşmeyle belirlenmiş bir kıta sahanlığı veya MEB sınırlandırması bulunmamaktadır.^【30】
• Esas Hat Tezleri ve EGAYDAAK: Türkiye, Adalar (Ege) Denizi'nde adaların ana karaların kıta sahanlığı ve MEB oluşturma hakkını kısıtlayabileceği veya adaların ters tarafında kalan kıyıların esas hat üzerindeki üstünlüğü ilkesini savunmaktadır. Ayrıca Adalar Denizi'ndeki temel uyuşmazlıklardan biri, Egemenliği Antlaşmalarla Yunanistan’a Devredilmemiş Ada, Adacık ve Kayalıkların (EGAYDAAK) hukuki statüsüdür. Türkiye, EGAYDAAK konusundaki egemenlik ve mülkiyet sınırları netleştirilmeden Adalar Denizi'nde adil bir deniz yetki alanı sınırlandırması ve esas hat çizimi yapılamayacağını vurgulamaktadır.^【31】

^{Hukuki Geçerliliği Olmayan Sevilla Haritası'nın Sınırlarını ve Kronolojisini Gösteren İnfografik (}Anadolu Ajansı⁾

Doğu Akdeniz ve Adalar (Ege) Denizi’ndeki deniz yetki alanlarının sınırlandırılması süreci, kıyıdaş devletlerin coğrafi konumları, ada rejimleri ve uluslararası hukuk kurallarını farklı yorumlamaları sebebiyle süregelen uyuşmazlıklar barındırmaktadır. Bu uyuşmazlıkların merkezinde, Yunanistan ve Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (GKRY) tarafından öne sürülen tezler ile Türkiye’nin ana kara üstünlüğüne ve hakkaniyet ilkelerine dayanan tutumu arasındaki temel yaklaşım farklılıkları yer almaktadır.

Yunanistan ve Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (GKRY), sınırlandırma hatlarını belirlerken, Meis Adası da dâhil olmak üzere tüm adalara, tam kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge (MEB) etkisi tanınması gerektiğini savunmaktadır. Bu anlayış doğrultusunda hazırlanan ve kamuoyunda Sevilla Haritası olarak bilinen, hukuki geçerliliği olmayan haritayla, Türkiye’nin Doğu Akdeniz’deki deniz yetki alanları, Antalya Körfezi ile sınırlandırılmak istenmiş ve Türkiye’nin ana kara kıyılarından doğan deniz hakları kısıtlanmıştır. Türkiye ise adaların coğrafi konumu, büyüklüğü ve ana karaların kıyı uzunlukları göz önüne alınmaksızın adalar üzerinden çizilen bu tür sınırlandırma hatlarını hukuki dayanaktan yoksun bulmakta; hakkaniyet, orantılılık ve kapatmama ilkeleri uyarınca adaların ana kara kıyılarını kesemeyeceğini vurgulamaktadır.^【32】

^{Avrupa Birliği (AB) Son Deniz Mekânsal Planlaması (MSP) İnfografiği (}The European Maritime Spatial Planning Platform⁾

Uyuşmazlığın uluslararası boyuta taşınmasındaki unsurlardan birisi de Avrupa Birliği’nin (AB) "Deniz Mekânsal Planlaması" gibi idari ve çevresel nitelikli düzenleme ve haritalandırma süreçleridir. AB bünyesinde yürütülen çalışmalarda Yunanistan’ın hazırladığı ve hukuki geçerliliği olmayan Sevilla Haritası’ndaki tezleri yansıtan haritaların yer alması, bölgedeki egemenlik hakları tartışmasının yeniden meydana gelmesine sebep olmuştur.

Türkiye; AB’nin üye devletler arasındaki egemenlik ve yetki uyuşmazlıklarında taraf veya hakem olma yetkisinin bulunmadığını, deniz yetki alanları sınırlandırmasının münhasıran ilgili kıyıdaş devletler arasında ikili anlaşmalarla çözülmesi gerektiğini deklare etmektedir.^【33】

Doğu Akdeniz’deki sınırlandırma uyuşmazlıkları, iki taraflı bir kıta sahanlığı anlaşmazlığına ek olarak bölgesel ve küresel ittifaklar ağının şekillendiği bir boyuttadır. Bölgede hidrokarbon kaynaklarının keşfi ve enerjinin Avrupa pazarlarına taşınması projeleri, İsrail, Yunanistan ve GKRY arasında jeopolitik ve askerî iş birliğinin derinleşmesine zemin hazırlamıştır. Bu çerçevede kurulan bölgesel ittifaklar ve güvenlik mekanizmaları, sınırlandırma tartışmalarındaki güç dengesini etkileyen bir faktördür.^【34】 Doğu Akdeniz ve Adalar (Ege) Denizi'ndeki deniz sınırlandırması meseleleri, adaların rejimine ilişkin hukuki tartışmaları ve bölgesel aktörlerin çok taraflı diplomatik ve askerî hamleleriyle canlılığını koruyan bir güç mücadelesine karşılık gelmektedir.

^{Cihat Yaycı Tarafından Çizilen Mavi Vatan Haritası (}Savunma Sanayi⁾

Esas hatların doğru ve uluslararası hukuka uygun biçimde belirlenmesi, "Mavi Vatan" doktrininin hukuki, jeopolitik ve stratejik unsurlarından birini oluşturmaktadır. Kavramsal olarak Mavi Vatan; Türkiye’nin Karadeniz, Marmara, Adalar Denizi ve Doğu Akdeniz’deki karasuları, kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge (MEB) gibi deniz yetki alanlarındaki hak, alaka ve egemenlik iddialarını bütüncül bir jeopolitik çerçevede tanımlamaktadır. Bu doktrin kapsamında esas hatlar, yalnızca deniz sınırlarının çizilmesinde kullanılan teknik bir ölçek olmaktan çıkmakta, devletin deniz ülkesi üzerindeki egemenlik haklarının dış sınırını teyit eden temel bir enstrüman işlevi görmektedir. Kıyıdaş devletin kara ülkesinin uzantısını ve iç sular ile karasuları arasındaki hukuki ayrımı tescil eden bu hatlar, Mavi Vatan vizyonunun hukuki meşruiyet zeminini doğrudan şekillendirmektedir.

Doktrin çerçevesinde, coğrafyanın üstünlüğü ve kapatmama ilkeleri doğrultusunda belirlenecek esas hatların, Türkiye’nin deniz tabanı ve su kütlesi üzerindeki canlı ve cansız kaynakları arama, çıkarma ve işletme yetkisini koruduğu vurgulanmaktadır. Doğu Akdeniz ve Adalar Denizi'nde karşı tezlerin ana kara kıyılarını kısıtlama girişimlerine karşı, Türkiye’nin ilan ettiği ve savunduğu esas hatlar, jeopolitik dengelerin korunmasında stratejik bir rol üstlenmektedir.

^{2026 Mavi Vatan Tatbikatı (}Anadolu Ajansı⁾

Son yıllarda yapılan hukuki ve idari düzenleme önerileri ile parlamenter süreçlerde ele alınan "Mavi Vatan Yasası" gibi yasal altyapı girişimleri de bu kararlılığın devlet politikası düzeyinde normatif bir statüye kavuşturulmasını hedeflemektedir.^【35】Esas hat uygulamaları; Türkiye’nin denizlerdeki güvenlik, enerji stratejileri ve egemenlik haklarının hukuki sınırlarını çizerek Mavi Vatan doktrininin uygulamadaki kritik dayanaklarından birini meydana getirmektedir.